Часть первая. Жизнь св. Григория Чудотворца

Поглавје I. Понт - општ преглед на неговата состојба пред свети Григориј Чудотворец Свети Григориј Чудотворец, како што дознаваме, целиот свој живот, со исклучок на многу малку години, го поминал во Понт, главно во родниот град Неокезареја, и тука ја извршувал својата епископска служба како основач и прв организатор на понтичките цркви. Несомнено е дека природата на неговата дејност во многу аспекти зависела од условите - географски, историски, етнографски, културни и религиозни - во кои се одвивала. Со оглед на тоа, ние пред сè мора да ги земеме предвид овие услови - во такви количини, се разбира, како што налага нашата непосредна задача и колку што е можно според сегашната состојба на научните податоци. Понтус во подоцнежна употреба беше името дадено на долга лента со различна ширина на различни места во североисточниот дел на Мала Азискиот полуостров долж јужниот брег на Црното Море. На запад се граничи со Пафлагонија, од која се делеше со реката Халис, и со Галатија; на југ - со Галатија, Кападокија и Мала Ерменија; на исток се протегала до р. Фазис и се граничи со Колхида и Голема Ерменија, а на север бил измиен од Црното Море 2. Овој регион го добил името „Понт“ од Понт Евксин (Πόντος Εὔξεινος), како што се нарекувало Црното Море во античко време. Но, неопходно е да се забележи дека името „Понт“ доби таква географска сигурност само за време на римското владеење. Најстарите грчки писатели го користеле името „Понт“ за да ги означат бреговите на Црното Море воопшто и, пред сè, грчките градови што ги покривале овие брегови. Атичките оратори обично го користеле овој термин во примена на Грците од кралството Херсонеза, Таурид и Боспора; но Херодот веќе зборува за Грците од Понт, кои го предале Ксеркс на флотата во 480 п.н.е. 100 бродови, и, очигледно, генерално се однесува на јужниот брег на Евксин Понт, а Ксенофон во Анавасис ги означува со името „Понтус“ источните делови на јужниот брег на Црното Море 3. Следствено, „Понт“ првично беше описно наместо соодветно име. Кога во грчко време овде се формирала држава која опфаќала многу различни националности од овој регион, а внатрешноста на земјата била наречена Кападокија, Кападокија под Бик, тогаш крајбрежниот дел бил наречен Понт или поточно Кападокија под Понт 4. Во II век. п.н.е. Поливиј го нарекува кралството „Кападокија кај Евксин“ 5. Оттука, малку по малку, настанало скратеното име „Понт“. но, како што покажува сведоштвото на Страбон, во негово време сè уште не бил во општа употреба. Така, името „Понт“ дури во подоцнежните времиња и поради политички околности добило повеќе или помалку дефинитивна содржина. Но, дури и сега, бидејќи кралството било формирано преку освојување од различни националности и немало цврсто утврдени граници, било природни или национални, неговите граници и меѓусебните односи на одделни делови постојано се менувале, што мора да се има предвид при определувањето на опсегот и значењето на терминот „Понт“ во секој поединечен случај. Овие промени ќе бидат разјаснети, ако е можно, при разгледувањето на историските судбини на Понт; при определувањето на карактерот на понтиската земја во топографска и етнографска смисла, на која најнапред ќе се свртиме, може да се задоволи со посочените приближни граници на Понт, кој го опфаќал просторот на сегашните турски вилаети - Требизонд, Сивас и дел од Ерзурум. Понтус претставува една од најпланинските и најдивите земји на светот: целиот е исполнет со високи планини и планински масиви; рамнините овде се целосна несреќа: тие се всушност широки планински долини, басени со исушени планински езера и алувијални области на устието на реките. Понтичките планини се продолжение и изданок на планините Кавказ. Општата насока на овие планини, лоцирани во форма на синџир, е паралелна со брегот на Црното Море. По должината на овој синџир има неколку масиви, секој со свое посебно име. Во античко време овие планини се нарекувале Париадра (Παρυάδρις) и се познати под општото име Понтички Бик. Овие планини се особено високи, достигнувајќи до 8.000 стапки или повеќе во поединечни врвови, во источниот дел на Понт. На запад тие постепено се намалуваат, но сепак се доста високи, а во одредени интервали формираат значителни гребени, на пример, Ѓумуш-Даг помеѓу езерото Лик и Тарабул, Кемер-Даг - помеѓу Лик и Ирис, Чамлибел - јужно од Ирис. Во долините на Понтичкиот Бик, карпестите ѕидови се или полирани или избраздени. Видливи се траги од вулканска активност; Во моментов, единствените знаци на подземни извори се честите земјотреси и присуството на топли извори кои бликаат од земјата во подножјето на планините и на височините. Карпите од кои се избиваат плочите содржат наслаги од брановиден јаспис, кој добро се погодува за полирање; Се верува дека овде биле направени оние вазни од јаспис што Митридат VI сакал да им ги покажува на своите гости. Варовничките планини кои се издигнуваат во внатрешноста се покриени со жолтеникава глина, во која се наоѓаат гнезда од црн камен со мала содржина на метал, а мештаните ја топеле оваа руда во малите селски фабрики за да добијат железо со одличен квалитет. Локалните жители кои се занимаваат со оваа трговија се и рудари, ковачи и рудари за јаглен; Водат номадски живот, ги преместуваат своите колиби и кованици на ново место кога рудните наслаги во старото им изгледаат исцрпени. Сите такви планини се преполни со руинирани печки за топење руда и купишта згура 6 . Југозападно од Париадра, како негово продолжение, се наоѓа уште повисокиот, див и непристапен планински венец Скидис (Σχυδίσης) или Скордис (Σχορδίσχος), одделен од Париадра само со мали долини исечени од диви планински потоци. Оваа снежна планина, која се издигнува до 10.000 стапки, го формира сливот помеѓу реките Понт и регионот на Аракс и Еуфрат на југ. На запад, овој планински венец минува во кападокискиот Антитаур, кој се протега во југозападен правец и го формира сливот помеѓу Халис и Еуфрат. Планинските масиви на Понтичкиот Бик имаат бројни гранки кои се протегаат во паралелни гребени на север и стигнуваат до самото Црно Море; тие формираат длабоки и кривулести долини низ кои бројни потоци, кои потекнуваат од височините на планините, се пробиваат кон морето. Врвовите на планинскиот венец во најголем дел нагло се откинуваат на самиот брег на морето, така што речиси и да нема крајбрежни низини; но јужните падини на овие планини кон планинските долини сместени меѓу нив се секогаш наклонети. Паралелните планински масиви продолжуваат и по пробивањето на нивната река. Ирис, на запад од него, како гранките на Париадра. Планински маси исечени од реката. Гадис, потоа се пресели во Пафлагонија, Галатија и Битинија. Страбон вели дека Париадра на многу точки е пресечена со стрмни клисури и падини 7 . Тој ги споменува и стрмните високи карпи кои ги сочинувале природните утврдувања 8. Ваквите недостапни карпи одиграле извонредна улога во историјата на Понтиското кралство. Во центарот меѓу двата главни синџири - Париадрос и Скидис - се наоѓа област што не е точно наречена „Рамина на Ирис“: во реалноста таа претставува екстремно брановиден терен со многу големи набори, цела низа висорамнини со расфрлани врвови и изолирани планински масиви, како што се, на пример, Лифрим (Λίθρος) φλ. Понтичките реки и планинските потоци навиваат меѓу нив. Опкружен со високи планини, Понт е буквално избразден со реки 10. Точно, повеќето од нив, особено оние што потекнуваат од северните падини на планинскиот венец, се само кратки и брзи потоци; но нивните затскриени долини ги прават плодни и затоа се од големо значење во животот на земјата. Од позначајните реки во Понт, неопходно е најпрво да се именуваат Гадис (Ἄ λυς), сега Кизил-Ирмак и Ирис (Ἴ ρις), сега Јешил-Ирмак, со Лице (Λύχος), сега Келкит-Ирмак или Хермили и Термодон (Θερμώδων), сега Терме чај. Халис се издига на границата на Голема Кападокија, Мала Ерменија и Понт во ерменските планини, односно каде Скидис се среќава со Антитаур, на надморска височина од речиси 5.000 стапки, и во својот тек прави голем лак, упатувајќи се прво кон запад, потоа се свртува кон северозапад и север, поминува низ границата Кападокија, потоа Галатус и Галатус; потоа навлегува во крајбрежниот планински венец, низ чии клисури со сила и со голема врева се пробива, правејќи многу меандри и на крај, на крајбрежната рамнина, низ неколку усти се влева во Црното Море меѓу Амис и Синоп. Во својот тек прима само неколку мали притоки. Галис ја дели заедничката судбина на сите планински реки: тој е полн со вода само за време на дождовите, кога се издига над неговите брегови; во нормални времиња тие се движат слободно дури и блиску до устата. Брзината на струјата, водопадите и малата вода го прават Галис целосно непловен. Оваа река, со своите карпести брегови, малку го оживува просторот низ кој тече, а не служи ниту за вештачко наводнување на површините до неа 11. Понтичката река пар екселанс, главната артерија на земјата е ирисот. Потекнува од Антитаур, во внатрешните, источни делови на Понт, и во својот тек ги повторува, во помали димензии, меандрите на Халис: прво се упатува кон запад покрај Понтиската Комана, преку рамнината Даксимонитис, потоа ја прима притоката Скилакс (Σκύλαξ) лево, ја свртува рамнината, се поврзува североисточно со планината Ајана. десно притока на Ликом, потоа се упатува кон север, го пресекува последниот синџир на карпи со клисура и, откако навлезе во крајбрежната рамнина на Темискира, се дели на устието на голем број гранки, откако освои значителен простор од морето со седименти. Ирис се влева во заливот Амис на Црното Море. Ирис е помал од Галис и исто така не се одликува со изобилство на вода - само во пролетта се издига над бреговите. Многу пообилна од Ирис е нејзината притока Лик, која потекнува од највисокиот дел на Скидис и многу источно од Ирис, под меридијанот на Требизон, а во горниот тек е придружена со високи и диви планински венци, меѓу кои лежат богати долини. На значително растојание од Никопол до рамнината Неокасари, реката тече во тесни планински клисури. На југ, Лицето е одвоено од Ирисот, чијшто тек е речиси паралелен со неговата струја, со прилично висок планински венец; но неговата ширина на некои места не надминува десет милји. На северната страна на Ликус, подножјето на Париадра се издигаат и набрзо достигнуваат значителна височина, формирајќи сливна линија помеѓу потоците на северната падина и регионот Ликус. Продолжувајќи го својот долг тек, Лицето прима само планински потоци. Кога снегот се топи или дури и за време на невреме, надојдените потоци се влеваат во реката, која се излева од нејзините корита и фрла крајбрежни камења во нејзините води, како резултат на што дното на Лик постојано ја менува својата површина и значително се издигнува со текот на времето 12. Свети Григориј Ниски ја отсликува оваа река вака: „Една река тече низ понтиската земја, самото име ја покажува брзината и нескротливоста на течението, бидејќи поради штетата што им ја нанесува на жителите се нарекува Λύχος - волк. Со таква сила ива од своите извори од Ерменија затоа што високите планини на оваа земја течат, но изобилуваат со длабока вода по целата земја. стапалата на планините, особено е преполна со зимски потоци, ја прима целата вода што тече од планините, во низините на земјата низ кои тече, притиснато од двете страни од бреговите, на некои места често го напушта каналот од двете страни, поплавувајќи го со вода сè што е над неговото корито, така што жителите на овие места постојано се извиваат. во бурна ноќ, а често и во текот на денот, не само растенијата, посевите и животните гинат од таквиот наплив на вода, туку и самите жители се во опасност, неочекувано доживувајќи бродолом во своите домови од оваа поплава“ 13 . Реката Термодон, мала по должина, но полно тече, потекнува од северните падини на Понтичкиот Бик со неколку извори. Високата долина низ која тече оваа река била позната во античко време по легендата за Амазонките поврзани со неа; - еден од карпестите синџири што ги пресекува Термодон, продолжува на запад до реката. Ирис наречена Мазон-даг или „Планините на Амазонките“. Термодон се влева во Црното Море кај Темискира (Терме). Помеѓу планинските масиви, исечени од планински потоци и реки со нивните притоки, лежат повеќе или помалку пространи рамнини. Од нив, првото место ѝ припаѓа на Фанарија (Φανάροια), на источната страна ограничена со Париадро, а на запад со нејзините млазови - Ливре и Офлим; Речиси во средината на долината се спојуваат Ирис и Лице. Страбон вели дека Фанарија го зазема најдобриот дел од Понт; претставува долина со значителна должина и ширина 14. Западно од Фанарија кај р. Халис лежи Фазимонитис (Φαζημονῖτις) - рамнина поиздигната од Фанарија и помалку плодна. Делот од Фазимонитис во непосредна близина на Фанарија, според Страбон 15, имал езеро Стефану, слично на морето, изобилно со риби и опкружено со луксузни, разновидни пасишта. Во близина имало топли извори, „многу здрави“, како што рекол Страбон, 16 кои биле познати во античко време. Југоисточно од Фанарија се наоѓала „плодната рамнина“ 17 на Даксимонитис (Δαξιμωνῖτις) или рамнината Газиура, на десната бреза на Ирис и меѓу нејзините свиоци. Северо-западно од Амасија постоела долина, прво не широка, а потоа се проширувала и ја формирала таканаречената Хилиоком рамнина (Χιλιόζωμον πεδίον); а потоа долините се протегале до Галис - Диакопина (Διακοπηνὴ) и Пимолисина (Πιμωλισηνή). Долините на реката Лика сè уште се препознаваат како најцветни во Мала Азија 18. Понтичките планини, како што беше речено, нагло паѓаат од Црното Море и затоа на брегот нема низини, освен брегот каде што Халис, Ликаст, Ирис и Термодон се влеваат во морето еден до друг. Еве ги следните рамнини во правец од запад кон исток од реката Халис: Газилонитида (Γαζηλωνῖτις) - „плодна област, рамна и изобилна во сè“ 19, Сарамина (Σαραμὴνη) - „прекрасна област“ 20, Темискира ( Φεμίσκορα) - рамнина, а другиот дел се наоѓа во подножјето на морето. опсег, покриен со раскошна шума, напоен од реки кои исто така имаат свои извори таму; Низ него течат Термодон кој ги прима сите овие реки и Ирис 21. Надвор од Темискира се наоѓа Сидина (Σιδηνὴ) - „плодна рамнина, нерамномерно наводнувана“ 22. Во климатски поглед, Понт поволно се споредува со соседните земји - Кападокија и Галатија. Во него не може да има монотонија поради нејзината географска локација: на брегот на Црното Море и на северните падини на Понтичкиот Бик, климата треба да биде поинаква отколку на јужните падини на планинскиот венец, во сливовите на реките Ирис и Лика. Северните и западните ветрови, минувајќи низ Црното Море, стигнуваат до понтичкиот брег многу омекнат и заситен со влага. Врнежите овде се обилни, а мразовите, дури и умерените, се ретки. Колку е подалеку од брегот и колку е повисоко во планините, климата станува поостра: на планините и во планинските клисури мразовите достигнуваат значителни нивоа, а снегот се задржува повеќе од половина година. Сливот на реката Ириса е затворен на север со Париадромот, а климата овде е многу поблага. Умерената и влажна клима фаворизира бујна вегетација. Дури и сега, шумите заземаат прилично голема површина, покривајќи главно падините на планините. Горниот појас на планинските шуми го сочинуваат видови бор, смрека, кедар и ариш кои се високо ценети како материјал за бродоградба: потоа дабови, брестови, чинари, мирти, бука, азалеи и рододендрони; малку пониско се заменуваат со диви цреши, јаболкници, круши и други овошни дрвја, а на крај, уште пониско - огромни шуми од ореви, костени, чинари, чемпреси; Лимони и маслодајни дрвја и лозја опкружуваат градови и села. Долините се богати со пасишта и погодни за земјоделство. Страбон, роден во Понт 23, опишувајќи ги неговите рамнини, сведочи за богатата вегетација на различни места; според него, Газилонитис бил плодна област, изобилна со сè - имала ситноволнени овци, кои Кападокија и Понт (источен) ги трпеле поради недостиг од 24; Themiscyra секогаш има доволно влага, секогаш е покриена со трева и е способна да храни стада бикови и коњи; Претежно, поточно континуирано, на него се сее леќата и просото; овде никогаш нема суша, а населението во овие области никогаш не го снајде глад; од друга страна, граничната планина обезбедува толкаво количество на диви плодови, имено грозје, круши, јаболка, јаткасти плодови, што луѓето што ги посетуваат шумите ги наоѓаат таму во изобилство во текот на летото, сите овие плодови или се уште висат на дрвјата, или во големи купишта паднати лисја или под нив; Благодарение на изобилството на храна овде често се ловат сите видови дивеч 25. Фанарија има маслинови дрвја и лозја 26. Во Фазимонит, околу езерото Отифани, кое изобилувало со риби, имало раскошни и разновидни пасишта 27 . Регионот Амасија изобилувал со шуми, бил погоден за хранење коњи и секаков вид добиток и генерално бил погоден за одлично населување 28 . Според слоновите на Страбон, планинскиот венец Паријадра бил добро наводнуван и покриен со шума 29. Жителите на крајбрежјето се занимавале со риболов, главно бонито и делфини - вторите, бркајќи стада риби - млада туна, женска туна и бонито, стануваат дебели и стануваат лесни за фаќање, бидејќи во потрага по вкусна храна се приближуваат до брегот; Од делфините се вадело големо количество маснотии, кое се користело за различни потреби 30. Таков бил главниот лик на понтиската земја. Сликовен опис на еден агол на Понт, сместен во близина на Неокезареја, на брегот на Ирис, наоѓаме во преписката на свети Василиј Велики со Григориј Богослов. Свети Василиј Велики му пишува на Григориј Богослов 31. „Сега одам во Понт да научам како да живеам. Овде, се разбира, Бог ми покажува место што точно одговара на мојот карактер; затоа што вака го гледам во реалноста, бидејќи честопати сум навикнат да го замислувам во мојот ум во слободно време и за забава. Косината долина, постојано згусната од влагата од планината, околу долината, како своевидна ограда служи шумата што израснала сама од себе, а во споредба со неа, островот Калипсин, од чија убавина се чини дека особено се восхитува Хомер, ништо не значи. Од двете страни се ископани длабоки клисури, а од страната реката што тече од брзаците служи и како континуиран и непробоен ѕид. И бидејќи планината се протега во двете насоки и се граничи со клисури со кривини во облик на Месечина, пристапот до подножјето е блокиран. Има само еден влез во него, кој го поседуваме. Зад нашето место на живеење има уште еден гребен, неговиот возвишен врв се издига над планината, а од него пред нашите очи се расплетува целата рамнина; одозгора можеш да ја видиш и реката која тече покрај рамнината, што според мене не дава помало задоволство од Стримон, ако ја погледнеш од Амфиполис. За Стримон, во својот бавен тек што се шири во форма на езеро, поради неговата неподвижност речиси престанува да биде река. И оваа река, како најбрза од сите што ми се познати, е некако жестока на соседната карпа и, одразена од неа, се врти во длабок вртлог, што на мене и на секој гледач ми дава многу пријатен поглед, и носи најзадоволителна корист за домородните жители и во нејзините длабочини храни безброј мноштво риби. Дали е потребно да се зборува за свежината на земјата и за ветриштата од реката? Нека некој друг се восхитува на мноштвото цвеќиња и птици пејачки, но јас немам слободно време да им обрнувам внимание. Од сè што можам да кажам за моето засолниште, најважно е дека, иако удобноста на ситуацијата е способна да одгледува секакви плодови, за мене тоа го враќа најслаткото овошје - тишината, бидејќи не само што ме ослободува од урбаните немири, туку и не носи ниту еден патник кај нас, освен оние што нè сретнуваат на лов на животни. Оти, пред сè, овде има и животни, но не мечки, или вашите иглички, не, овде живеат стада елени, диви кози, зајаци и слично. Затоа, размислете на каква опасност би бил изложен јас, немоќниот, ако тврдоглаво одлучам да разменам такво засолниште за Тиберин - оваа земна бездна“. Свети Григориј Богослов, кој го посетил свети Василиј во неговата понтиска осаменост, не го споделува својот ентузијастички осврт и со ироничен тон, но имајќи ги предвид актуелните карактеристики на понтиската природа, од своја страна го дава следниов опис на истата област 32. „Ќе се восхитувам на вашиот Понт и на оваа вредна планина, оваа горлива планина. виси над главата и дивите ѕверови што ја тестираат твојата вера, оваа пустина што лежи долу, или црвоточина со почесни имиња: манастир, манастир, училиште, овие шуми со диви растенија, оваа круна од стрмни планини, со кои не си крунисан, туку затворен, ќе се изненадам што имаш многу сонце низ кој чад имаш. луѓе без сонце, не само што се осудени на шестмесечна ноќ, како што велат за другите, туку и никогаш во својот живот без сенка - луѓе чиј целиот живот е една долга ноќ и во целосна смисла (ќе кажам со зборовите на Светото писмо) сенката на смртта (Лука I, 79). Го фалам и овој тесен и тесен пат, кој не знам каде води - во царството или во пеколот; но за тебе нека води кон царството. А што е во средината, да не го наречам, ако сакате (но, се разбира, не во вистината), Едем и извор поделен на четири принципи, од кои се храни вселената? Или да ја наречете сува, безводна пустина, која некој Мојсеј ќе ја оплоди, црпејќи вода од камен со прачка? Зашто, она што не е покриено со камења, се копа во клисури; и каде што нема клисури, сè е обраснато со трње; а над трњето има карпа, а на карпата стрмна и несигурна патека, која го навикнува умот на патникот на смиреност и покажува претпазливост. Долу, реката рика, а тоа си ти, креатор на нови имиња, висок глас, ова е амфиполитскиот и тивок Стримон, изобилен не во риби, туку во камења, не се излева во езерото, туку се носи во бездната. Реката е голема и страшна, го дави псалмодијата на оние што живеат горе; За споредба, водопадите и брзаците не значат ништо: те зашеметуваат дење и ноќе. Брз е, непрооден, облачен, не може да се пие; само во едно е благ, кој не ви го одзема живеалиштето кога планинските потоци и лошото време го разгневуваат. Тоа е се што знам за овие среќни острови или за вас, среќните. И не ги фалете оние кривини во облик на месечина што го потиснуваат наместо да го штитат пристапот до вашите подножја; не го фалете овој врв што виси над главите, што ви го прави животот Танталус; не ми ги фалете овие ветришта што дуваат и оваа земна свежина што ве освежуваат, уморни до темнина; Не фалете ги птиците певници, кои иако пеат, се гладни и иако треперат, тие се во пустина“. И ова беше областа во близина на реката. Ирис и, згора на тоа, во западниот дел на Понт, каде што планините беа помалку високи и земјата имаше помалку див изглед отколку во источниот дел, исполнета со големи масиви од планини. Во овие, приближно посочени од нас, границите на Понт во античко време живееле, според природата на областа, изолирани, мали, хетерогени и генерално диви и воинствени племиња, чија етнографска природа останува слабо разбрана до ден-денес: домородните жители на Понтичките Планини не можат да се препознаат или се спознаваат дека се роднини или се блиски како овие. на јужнокавкаските племиња 33 . Исто така, тешко е повеќе или помалку точно да се одреди местото на нивното населување. Племињата што ги населувале планините на североисточниот дел на Понт, источно од Термодон до Акампсис (Барут), биле познати под општото име Цановили Сани за време на римското владеење, а подоцна биле наречени Лазеи 34 . Меѓу нив, следните племиња се познати по име, кои живеат покрај бреговите на Понт и на Понтичките планини, броејќи од запад кон исток: Каливи (Χάλοβες) или Халдејци, Тиваринци (Τιβαρηνοί), Мосиники (Μοσύνοικοι), Дрилови ( Δρίλαι,) Вехири (Βέχειρες), (Βέχειρες), (Βέχειρες), (Βέχειρες) Макроцефали, Таохи (Τἀοχοι), Колхијци (Κολχοι), Фазијци (Φασιανοί) 35. Сите овие народи ги претставувале остатоците од древните племиња кои живееле на рамнините, но постепено биле потиснати назад кон височините на планините со поток од последователни инвазии; таму, во мали долини, одделени една од друга со млаз планински масиви, како прегради, живееја, без да комуницираат меѓу себе или со надворешниот свет и да стануваат се посилни и посилни во својата грубост; тие ги задржале и нивните имиња и нивниот карактеристичен карактер низ вековите. Така, источните Понтички Планини со право може да се наречат музеј на фосилни националности 36 . Меѓутоа, неопходно е да се забележи дека горенаведеното набројување на племињата, од една страна, не може да се смета ниту приближно целосно, бидејќи информациите за жителите на Понт во изворите 37 се случајни и не се исцрпни; од друга страна, меѓусебната врска на овие имиња не е разјаснета - дали сите тие се ознаки на вистински одвоени племиња или, пак, некои од нив припаѓаат на исти племиња и во овој поглед кои од нив се заеднички, а кои најприватни; - сите овие прашања сè уште не се разјаснети, исто како што не е прецизно утврдено населувањето на понтичките племиња на брегот на Црното Море и на Понтичките планини. Ова ја објаснува значајната разлика во имињата на племињата што го населувале Понт и во наведувањето на нивните места на живеење во студиите за овие прашања. Од наведените националности за тој дел на Понт кој е од особен интерес. за наша цел, најважни се Халивите, кои се нарекувале и Халдејци. Во крајбрежната зона, центар на нивната населба бил градот Фарнакија (Φαρνακία); но тие беа широко распространети далеку во внатрешноста на земјата и живееја на височините на Париадра и Скидис. Ксенофон ги нарекува Халивијците 38 најсилните и највоинствените племиња низ чии области Грците минувале во Понт; живееле во утврдени места, каде што се носела храна. Каливите биле познати меѓу Грците како добри ковачи, а челикот Калива бил познат на старите. Немале рудници во правилна смисла, а железна руда се наоѓала насекаде низ планините блиску до површината. Рудата не била богата, а жителите на планините морале да водат суров живот, полн со труд и тешкотии. Тие исто така биле и рудари на јаглен и постојано ги преместувале своите колиби и ковачи од едно место на друго, штом во нивна непосредна близина бил откриен недостиг од руда и дрва. Само мал дел од ова племе живеело во близина на брегот - овде Халивите главно се занимавале со риболов 39 . На запад од Термодон до р. Халис живеел Кападокијците (Καππαδόκαι), дел од големата националност што го населувала речниот слив. Ирис (понтиски Кападокија) и главно ридовите од другата страна на горната и средната Халис до Бик (Taurus Cappadocia или Голема Кападокија): целиот истмус на Мала Азискиот полуостров бил регион на кападокискиот јазик. Кападоките биле многубројни и заземале доминантна позиција во земјата. Страбон за нив пишува 41: „Кападокија се состои од неколку делови и претрпе многу перипетии. Наједнојазични се оние Кападокијци кои на југ се граничат со таканаречениот Киликски Бик, на исток - со Ерменија, Колхида и со народите што живеат меѓу овие региони и зборуваат различен јазик, на северот на западот - со народот Халис - со народот Е. на Пафлагонците, со Галатите кои ја окупираа Фригија, до Ликаонците и Киликјаните кои ја населуваа суровата Киликија“. Оваа важност на Кападокијците во Понтскиот регион го објаснува и фактот дека целата крајбрежна земја била наречена „Кападокија близу Понт“. Кападоките биле мешана раса, која вклучувала широк спектар на елементи од локални и вонземски племиња. Кападоките понекогаш се нарекуваат Кимеријци затоа што надвор од реката. Гали побегнале и се споиле со Кападокијците, остатоците од Кимеријците, протерани од Западна Азија од Лидијците. Дури и во ерата на Понтското кралство, Катаоните, кои античките географи ги сметале за посебен народ, ја задржале својата индивидуалност кај Кападокијците 42. Грците ги нарекувале Кападокијците „Сиријци“ или „бели Сиријци“ (Λευχόσυροι), за разлика од јужните бронзени Сиријци, од кои обично го заклучуваат ова име Кападокија43. несомнено не содржи етнографска содржина: очигледно, Кападокијците треба да се класифицираат како индоевропско племе, на кое припаѓале повеќето малоазиски племиња, а пред се Фригијците, Лидијаните, Мизијците и Каријците 44 . Населението на Понтичките планини, како што се приближувало кон Колхида и Ерменија, се карактеризирало со зголемено дивјаштво. Страбон дефинитивно наведува дека целото население на Скидис и Париадра е сосема дивјачко; но Ептакомитите се супериорни во однос на сите други во овој поглед: некои од нив живееле дури и во дрвја или во кули, поради што старите ги нарекувале Мосиники, бидејќи таквите кули се нарекуваат Мосин. Населението јадело месо од дивеч и плодови од дрвја; нападнал и случајни минувачи, спуштајќи се од височините. Ептаномитите уништија три помпејски трупи додека ги преминаа овие планини, бидејќи на патиштата подготвуваа чинии со опоен мед, кои се испорачуваат од краевите на гранките на дрвјата; потоа, напаѓајќи луѓе кои се опијаниле и изгубиле свест, лесно ги совладале. Некои од овие варвари биле наречени и вазири 45. На сето она што е кажано, мора да се додаде дека, и покрај неговото природно богатство, Понт не ги поседувал податоците неопходни за развој на висока цивилизација: тој бил скриен во неговите планини, кои обезбедувале слободен пристап само до југот на Мала Азискиот полуостров, од каде што најмалку можело да се очекува нешто корисно во овој поглед, и ги отежнувало односите со цивилизираниот свет. Понтичкиот Бик ја подели земјата на два дела, чија комуникација меѓу себе беше тешка. Реките, кои требало да ја олеснат комуникацијата, биле пловни само на нивните утоки. Клисурите имаа тешки премини и останаа непристапни во поголемиот дел од годината. Брегот на Црното Море, исто така, не беше сосема погодна патека за надворешни поволни влијанија: брегот е малку вовлечен, обично карпест, бидејќи млазниците на понтичките планини се откинуваат веднаш до морето; речиси и да нема добри пристаништа, а бродовите не можат да се заштитат од северозападните ветрови што преовладуваат 46 . Така, карактерот на земјата и составот на нејзиното население не содржеа податоци за нејзиниот развој како независна политичка единица од одржливо значење. Само плодните долини на Ирис и Лика и крајбрежниот појас делумно содржеа некои услови за можност за развој; Според тоа, влегувањето во историското поле на Понтиското кралство се чини до одреден степен како случаен феномен, поради елементите туѓи на Понт - грчките колонисти и владејачките кнезови од Персијците. Сигурни вести за историските судбини на понтискиот регион датираат од времето на персиското владеење овде. Во тоа време, Понтиското кралство сè уште не постоело 47, а планинските племиња во Понт, од кои изворите ги именуваат Мошов, Тиваринов, Макронов, Мосиников и Маров 48, формирале посебна - деветнаесетта сатрапија. Меѓутоа, персиската власт никогаш не ја достигнала целосната сила и набрзо повторно била соборена во Понтските планини, а некои планински долини никогаш не можеле целосно да бидат освоени 49 . Кападокија и Пафлагонија, заедно со целата долина на Ирис, припаѓале на третата сатрапија, а регионот подоцна бил познат како Мала. Ерменија - до тринаесетти. Персиското владеење во голема мера влијаело на начинот на живот на понтичките народи. Точно, Персијците не ги истераа насилно локалните жители и не ги прогонуваа националните обичаи; но тие го воспоставија феудалниот систем овде во најтешките форми: речиси целата земја беше конфискувана, а потоа поделена меѓу големите Валделијци, благородни Персијци и свештеници кои се преселиле овде. Земјата беше покриена со утврдени замоци, кои служеа и како државни тврдини и палати на земјопоседници, а малите имоти исчезнаа. Во исто време, Персијците, исто така, придонесоа за порастот на благосостојбата на земјата, подобрување и олеснување на комуникациите помеѓу еден регион и друг 50. Како резултат на тоа, внатрешноста на земјата беше силно проникната со персиско влијание два или три века. Персиското владеење било заменето со македонското. Меѓутоа, Александар Велики му обрнувал малку внимание на Понт, па дури имало и обид да се формира независно кралство, преземен од владејачкиот персиски Ариарат; центарот на ова кралство бил речниот слив. Ирис, а резиденцијата е античката тврдина Газиура. Меѓутоа, по смртта на Александар Македонски, Македонците се свртеле кон оваа заборавена земја, а Кападокија станала македонска сатрапија. За време на крвавата борба на наследниците на Александар Македонски, земјата неколку пати била бојно поле. Меѓу овие неволји, кои, се разбира, не можеле да ги привлечат симпатиите на населението кон Македонците, сосема незабележано бил поставен темелот на Понтиското кралство. Страбон известува дека самите Македонци формирале кралство овде наместо сатрапии: едниот дел го нарекле своја Кападокија, Кападокија под Бик, а исто така и Голема Кападокија, а другиот дел - Понт или Кападокија на Понт 51. Меѓутоа, веста за древното понтичко кралство, кое веќе постоело или настанало со персиското владеење, мора да биде од времето на владеењето. несомнени траги од подоцнежните украси во нив: Понтичките Даријци имале голем интерес на својата доминација да и дадат изглед на легитимност и да ја вратат во најстарото можно време и да му дадат на своето семејство раскош од античко и благородно потекло. Списоците на најстарите кралеви несомнено биле фабрикувани во подоцнежна ера за династички интереси од официјалните историографи на Ариарат и Митридат. Меѓутоа, во вестите нема согласност за потеклото на понтичките кралеви; уште во времето на Поливиј тие едноставно се претставувале како потомци на еден од седумте Персијци; но подоцна во своето родословие ги вметнале Кир и Дариј 52 . Цврсто е потврден фактот дека организатор или основач на понтиското кралство во правилна смисла бил Митридат (Митрадат) I, син на принцот Митридат од Киос, во Пропонтис, кој затоа го добил името ὁ Κτίστης - Основач. Ја искористил збрката предизвикана од војните на Дијадосите и дошол во Понт со само шест коњаници; но неговата моќ порасна толку брзо што набрзо стана сопственик на пафлагониските и кападокиските региони на двата брега на Халис и во 296 п.н.е. веќе можеше да ја земе титулата крал. Оваа година беше почеток на понтиската ера. Митридат I умрел во 266 година. По него следеле: неговиот син Ариобарзај (266–250), Митридат II (д. ок. 210), Митридат III (д. ок. 190), Фарнакис (д. 170), Митридат IV (д. ок. Мирид.150) Митридат VI Еупатор или Велики (121–63). Сите овие понтски кралеви се одликувале со голема енергија и високо развиена жед за моќ. Надворешната политика на Митридатите беше едноставно правило: чувајте го она што го имаат и земајте го она што го немаат. За да ја постигнат единствената цел што си ја поставиле - територијалното зголемување на нивните имоти - тие сметале дека е добро секое средство: соодветна војна, ненадеен напад за време на мир, купување, присвојување, брак итн. Потекнувајќи од бреговите на Халис, Понтиското кралство постепено се прошири главно на исток долж бреговите на Црното Море, иако е невозможно да се одреди колку далеку се прошириле освојувањата на понтичките кралеви во регионот на племињата на Понтичките планини. Понтиското кралство ја достигна својата најголема големина и највисок степен на моќ за време на Митридат VI, најенергичниот, најупорниот и најамбициозниот од сите понтички кралеви. Во своето кралство ги вклучил Мала Ерменија и Колхида и на тој начин под своја власт ги обединил сите малоазиски региони што го сочинувале Понт во најширока смисла на поимот 53 . Покрај тоа, тој го зазеде речиси целиот северен брег на Црното Море до Дунав. Имајќи повеќе од двојно зголемување на своето кралство и своите приходи и подготвувајќи доволен број трупи, Митридат решил да изврши дополнителни освојувања во западниот дел на Мала Азија. Можеби се надеваше дека Римјаните, кои досега не обрнуваа внимание на неговите освојувања на исток и север, нема да му застанат на патот во оваа насока, или можеби се потпираше на сопствената сила. Митридат се обидел најнапред да се наметне во Пафлагонија, а потоа во Галатија (околу 102 г. п.н.е.); Посебно го привлекувала Големата Кападокија, на која татко му веќе тврдел, а набргу потоа се вмешал во работите на Битинија. Но, Римјаните се спротивставиле на сите обиди на Митридат и не му дозволиле никакви освојувања во Западна Азија. Дошло до судир меѓу понтичкиот крал и Рим. Војната траела од 89 до 63 п.н.е. Отпрвин, успехот бил на страната на Митридат, но потоа Римјаните постепено почнале да добиваат предност, а кога раководството на воените работи во Мала Азија му било доверено на Помпеј, кој добил неограничени овластувања, војната набрзо завршила. Митридат побегнал во кралството Воспор, почнал да се подготвува за нова војна таму, направил план за инвазија на Италија, но трупите одбиле да го послушаат. Во Пентикапеум, резиденцијата на Митридат, неговиот син Фарнакис се побунил против него. Војниците отидоа на страната на вториот, а постариот крал беше принуден да се самоубие 54 (во 63 п.н.е.). Фарнаки веднаш потоа склучиле мир со Римјаните. Со смртта на Митридат завршила независноста на Понтското кралство. Но, само дел од него бил припоен од Помпеј во 65 година - дури и пред смртта на Митридат VI - на римските поседи како римска провинција, имено западниот дел на понтиското кралство, односно пафлагонискиот брег од р. Галиса; оваа област била поврзана со Битинија под името Bithynia et Pontus или Bithynia Pontus. Меѓутоа, двата дела на покраината, иако биле обединети под власта на еден гувернер, задржале одредена независност во управата: Битинија ја имала Никомидија како своја метропола, а Ора Понтика ја имала Амастрис, каде што се одржал Κοινὸν τοῦΙιόντου 55. Регионите што лежат источно од Халис биле поделени од Помпеј на многу делови, кои формирале независни поседи главно под контрола на локалните кралеви кои се бореле во сојуз со него. Фарнакис, синот на Митридат, морал да биде задоволен со кралството Воспора. Со команите управувал свештеник; Газелонитис и Понтиска Ерменија му биле претставени на Дејоратес, галатскиот крал. Сепак, немаше стабилност во атомската фисија; промените овде следеа толку брзо што не е можно детално да се следат. „Подоцна“, вели Струб 56, „римските водачи правеа се повеќе и повеќе поделби на земјата, поставуваа нови кралеви и кнезови, ослободија некои градови, други ги потчинија на кнезовите, а други ги оставија под власта на римскиот народ“. Во 39 п.н.е. Антониј го обновил понтиското кралство и му го дал прво на Дариј, синот на Фарнакис и внук на Митридат, а потоа, во 38 или 37 г.п.н.е., на Полемон, синот на познатиот лаодикејски реторичар Зенон. Прво ја примил Киликија, неколку години подоцна Кралството Понт, а во 33-та година Мала Ерменија. Под Август бил потврден за крал на Понт и во 14-тата година го добил Восиор 57. Полемон започнал династија која владеела со Понт до 63 н.е. Во 7 п.н.е. уште еден регион на Понтиското кралство бил припоен кон империјата, окупирајќи мал дел од морскиот брег веднаш источно од Понт, порано дел од провинцијата Битинија и Понт, со Темискира и Фанагорија, и заедно со големото копно на копно на југ и југозапад, со два важни града Амазија во внатрешноста на земјата. Овој округ бил поврзан со провинцијата Галатија и го добил името Pontus Haitticus (Pontus Galaticus). Целиот остаток или „источниот дел на поранешниот Понт, со приморскиот град Полемониум (Сида) и Зила, Неокезареја и Себастија (Мегалополис) - во рамките на земјата, бил оставен надвор од империјата, како вазално кралство под власта на наследниците на Полемон. Кога Полемон I умрел неговата сопруга, најмалку 8/7. 19 н.е. - таа беше ќерка на Антонија и, според тоа, внука на триумвирот Антониј по неа, власта му ја презеде на Полемон II, внук на Полемон I од неговата ќерка Трифена, позната од апокрифните „Дела на Павле и Текла“ (погл. 36), кој најпрвин бил крал на Понт и Босфор, а од 41 година - само на Понт. Во 63 н.е. Владата на Нерон дошла до заклучок дека областите на Понтиското кралство се издигнале на такво ниво на мир и ред што би можеле да бидат вклучени во империјата. Нова лента од поранешното понтичко кралство, која се протега по должината на брегот од Термодон до градот Китиора, била припоена кон Галатија и го добила името Полемон Понтус (Pontus Polemoniacus), за разлика од поранешниот - Галатски Понт. Најважните градови на Полемон Понт биле Зила и Неокесареја. Преостанатата источна половина од кралството на Полемон била припоена кон Кападокија и го добила името Понт Кападоцикус. Главниот град на Кападокија Понт бил Требизон. Ова поврзување на региони продолжило до 106 г. Кога, тогаш, под Трајан, била направена нова дистрибуција, Галатскиот Понт, Полемоцов Понт, Кападокија Понт и Мала Ерменија биле рангирани како Кападокија 58. Во понатамошната историја на I и VI век, Pontus Galaticus, Polemoniacus и Cappadocicus ги задржале своите имиња и се сметаат за административни цели како различни области на огромната провинција Кападокија, од која биле дел, со нивните главни градови - Амасија, Неокесареја и Требизонд. Оваа поделба останала до реорганизацијата на провинцискиот систем што ја извршил Диоклецијан околу 295 година, кога понтичките области биле целосно обновени, Pontus Polemoniacus го задржал своето име, иако бил намален во големина. Така, од 63 н.е. а до крајот на VII век потребно е да се издвојат четири Понт: а) регионот западно од Халис, со името Понт, обединет во една провинција со Битинија; б) Понт Галатија - источно од Халис; проследено со в) Понт Полемонов и, конечно, г) Понт Кападокија. Оваа разлика мора секогаш да се има на ум кога се оценуваат вестите поврзани со ова време, особено во врска со ширењето на христијанството на овие простори. Во внатрешните делови на антички Понт, населението живеело во села кои пораснале до големина на градови, како Комани и Зила, но кои немале урбана структура. Впечатливо е што рамнината во областа Амасија била наречена Хилиоком 59 . Понтичките кралеви насекаде изградиле тврдини и замоци, во кои ги криеле своите богатства и кои во случај на напад од непријатели или народна огорченост, служеле како засолниште и упоришта за војската. Страбон известува дека на планинскиот венец Паријадра биле изградени многу благајнички складишта; Митридат VI побегнал овде, гонет од Помпеј. Тој изградил и седумдесет и пет утврдувања во Мала Ерменија, во кои ги сместил повеќето од своите богатства 60. Како биле изградени позначајните тврдини, доволно информации за ова дава Страбон, кој го опишува својот роден град Амасија на следниов начин: „Амасија, нашата татковина, се наоѓа во длабока, голема клисура низ која тече реката Ирис. Со помош на уметноста и по самата природа, нашиот град е многу добро изграден и може да ја исполни, заедно со целта на градот, и целта на тврдината. Ова е висока, чиста карпа наоколу, која се спушта кон реката; од едната страна има ѕид на работ на реката кај која се наоѓа градот, а од другата страна друг ѕид кој од двете страни допира до планинските врвови; вториот број два - тие пораснаа заедно и претставуваат прекрасни кули. Во овие граници има кралски куќи и гробници. Врвовите имаат многу тесен истмус, од двете страни имаат од пет до шест етапи во висина, ако се искачиш на планината од реката или од периферијата, а од истмус до врвот останува патека од една етапа, стрмна, без секаков напор. Градот, покрај тоа, има вода внатре, која не може да се запре, бидејќи има два подземни премини - едниот до реката, другиот до истмус. Преку реката има мостови: едниот води од градот до предградието, а другиот од предградието кон околината, бидејќи на ова последно место завршува планината што лежи зад карпата“ 61. Во близина на Кавира имало тврдина од ист вид. Страбон пишува: „Тука е таканареченото Ново место, карпа утврдена од самата природа, стрмна, помалку од двесте стадиуми од Кавира. На нејзиниот врв има извор што исфрла многу вода, а во основата има река и длабока клисура. Висината на карпата над вдлабнатината е извонредна. сметајќи го она што било срушено од Римјаните Целата нејзина околина е покриена со шума, планинска и безводна до таа мера што војската не може да кампува на простор од сто и педесет стадиуми“ 62. Дедото на Страбон му предал петнаесет утврдувања на римскиот командант Лукулус, претходникот на Помпеј. Имаше многу такви утврдувања на Понтичките планини и тие му дадоа посебен печат на животот на целата земја. Покрај утврдувањата, некои населби добија приоритетно значење пред другите исклучиво поради нивните литургиски и религиозни цели; такви, на пример, се Понтичките Комани, Кавира и Зила. Општо земено, отсуството на урбана структура е карактеристично обележје на изворниот, културно недопрен живот на оваа земја 64 . Развојот на градовите започна на брегот на Црното Море, каде што беа основани од грчки колонисти. Бреговите на Црното Море, особено јужните, многу рано почнале да ги привлекуваат грчките трговци, кои го извезувале железото (челикот Калив) и среброто ископани на Понтичките планини од Каливаите и Тиварините, тргувале со робови и се обидувале да стекнат пазари во земјата. Така, колонизацијата се развила од трговските односи, како резултат на што Ιιόντος Ἂ ξενος - „негостопримливо море“ - го добило името Πόντος Ε ὔ ξεινος - „гостопримливо море“, чиишто брегови во VII и VI век. п.н.е покриени со цветни населби 65. Овие грчки трговци биле проводници на грчката култура, придонесувајќи за колонизација на регионот и формирање на градови овде. Главни носители на колонизацијата во овие земји биле Милезијците. Најстариот и најважниот град основан од нив (во 630 г. п.н.е.) бил Синоп. Тој стана богат трговски град кој уживаше независност. Под водство на Митридат Еупатор, кој е роден овде, Синоп станал главна резиденција на понтичките кралеви и, како резултат на тоа, многу пораснал, бил изграден и украсен. Лукул ја зазел Синопа и ја ограбил. Во времето на Страбон, Синопа сè уште бил голем, убав и добро утврден град, со две добри пристаништа од двете страни на полуостровот на кој се наоѓа. Но неговата вредност постепено опаднала 66. Синоп бил и трговско пристаниште за внатрешноста на земјата - го започнал трговскиот пат кон Кападокија и Еуфрат. Но Синоп не бил само трговски центар, туку и образовен - имал свои тремови и своја гимназија, во него цветале науката и уметностите. Синоп, пак, беше основач на голем број колонии долж брегот на Црното Море во регионот на дивите понтички племиња, како што се; Котиори е колонија и трговско место во Полемон Понт, во областа Тиваринов, Керасунд и Требизон. Вториот доби особено значење под римската власт, бидејќи претставуваше почетна точка за релативно лесен пат од брегот преку преминот Паријадра, веднаш во близина на градот, издигнувајќи се до 2600 стапки, во ерменските ридови. Под Трајан, Требизонд станал главен град на Кападокиски Понт. Покрај споменатите, на понтичките брегови се наоѓале и следните градови: 1) Амис, основана од Милезијците или Фокијците, настанала особено од времето на Митридат Еупатор, кој во неа имал своја палата и честопати живеел во неа; изградил храмови во градот и значително го зголемил со изградбата на новиот дел од градот, наречен Евпаторија. Амис бил силно утврден. Тоа беше град на прекрасни згради и елегантен јазик. 2) Полемониум, основан во подоцнежните времиња од кралот Полемон. 3) Фарнакија - во Полемон Понт; градот најверојатно го основал Фарнакис, дедото на Митридат Велики. 4) Апсара е веројатно еден од најстарите грчки градови на бреговите на Понт на устието на истоимената река. Во земјата, Митридат VI започнал да основа градови со грчки карактер - ја сфатил нивната важност за садење култура во неговото кралство. Но, Помпеј дал најсилен поттик за нивниот развој: тој основал триесет и девет градови на исток и така создал центри на грчко-римската цивилизација во оваа земја без градови - значителен дел од нив се во Понт. Страбон именува пет градови на Понт, издигнати на овој ранг од Помпеј: а) Магнопол на сливот на реките Ирис и Ликус - овде веќе постоел град, именуван од неговиот основач Митридат VI - Еупаторија; Помпеј, наоѓајќи го градот половина изграден, ги проширил неговите граници, додал жители и го нарекол Магнополис 67; б) Кавиру - тврдина каде што Митридат VI ги чувал своите богатства; Помпеј го претворил во град и го преименувал во Диоснол; Питодорис го проширил градот и го нарекол Себастија; в) 3ила, која античките кралеви ја сметале не за град, туку за светилиште на персиските божества - Помпеј го нарекол град 68; Мегалополис, на границата на Кападокија и Мала Ерменија, подоцна наречена Севастија; д) Неапол, претворен во град од селото Фасимон 69. Покрај овие градови, неопходно е да се именуваат: 1) Амасија, силно утврден град од двете планински страни на р. Ирис, што веќе беше споменато претходно. Амасија, поради својата поволна положба како тврдина, најпрвин била резиденција на Митридат VI, потоа за време на римското владеење под Домицијан станала слободен град, а подоцна и главен град на Галатскиот Понт; 2) Газиуру на Ирис, југоисточно од Амасија, утврден град и резиденција на првите понтски кралеви, до времето на Страбон веќе бил уништен; 3) Понтски Комани - древен, богат и познат град на Галатскиот Понт во горната долина на реката. Ириса, која тече низ средината на градот, е значајно трговско место за трговците од Ерменија; овие Комани, за разлика од истоимениот град во Кападокија, биле наречени понтички. Но Комана била особено позната по храмот на локалната божица, која имала светилиште и во Кападокија Комана 70. Но, за нас, татковината и местото на епископската служба на свети Григориј Чудотворец - сместено во паралелна долина на р. Лика град Неокесареја. Градот Неокесареја, денешен Никсар, се наоѓа на десната страна на Ликус, во наборот на планината, отворен кон огромна рамнина низ која тече реката. Лице што излегува од пошумените планини. Во длабочините на засенчената долина се спушта поток, на кој сега се наоѓаат водениците и кој ги движи тркалата на хидраулични конструкции кои ги наводнуваат бавчите и овоштарниците. Среде клисура покриена со зеленило се издига карпест гребен што ја сочинува акрополата Неокесареја. Тој е крунисан со урнатините на голема и силна тврдина. Близината до морето, поради можноста за превоз преку Бик, кој е ниско на ова место, создаде голема погодност за развој на трговијата. Во античко време, Полемониј служел како пристаниште за Неокесареја. Свети Григориј Ниски во својата пофалба до свети Григориј Чудотворец пишува: „Не размислувам да барам голема слава кај светиите во тоа што неговата земја изобилува со плодови, или дека градот е украсен со згради или што од секаде се носи стока во изобилство преку соседното море“ 71. Благодарение на оваа позиција, градот бил природно предодреден да стане трговско место и тврдина и да добие важно значење во административното управување на земјата: „од општиот суд на народот“, вели свети Григориј Ниски, - како да некој поглавар на сите други околни градови станал (домашен) град на големиот Григориј, кој еден познат крал, кој ја држел власта од Римјаните, именуван како капетан од Римјаните. призна дека е достоен да го нарече градот, по неговото име, Неокесареја“ 72. Како што може да се види, сигурноста во горенаведените зборови на св. Нема Григориј Ниски, и врз основа на нив не може да се утврди под кој цар градот го добил името Неокезареја и како се нарекувал претходно. Дека ова е името на едно подоцнежно - царско време - е очигледно. Неокезареја е спомната од Плиниј 73, но сè уште е непозната за Страбон. Така, името на градот Неокесареа мора да се припише на интервалот помеѓу двајцата именувани писатели. Од друга страна, многу е тешко да се признае дека градот се појавил само во ова време. Ова го наметнува прашањето со кој антички град Неокесареа може да се идентификува. Сега се препознава како многу веројатно дека Неокесареја е најновото име за старата Кавира, која, според описот на Страбон 74, се наоѓала на падината на Паријадра, а не на сто и педесет стадиуми јужно од Магнополис, како што Амасија е западно од Магнополис. Во Кавира постоела кралската палата на Митридат, биле изградени воденици и живеалишта, а во близина живееле диви животни и имало рудници. Кавира била претворена во град од Помпеј и преименувана во Диосполис; а Питодорис го проширил градот, го нарекол Себастија и во него имала своја резиденција. Положбата на Неокезареја и урнатините зачувани во неа имаат неверојатна сличност со она што Страбон го известува за Кавир. За време на војните на Митридат VI со Римјаните, Кавира стана важен во неговите операции во овој дел на Понт: тврдината изградена овде требаше да доминира над клисурата и целата богата и плодна рамнина - затоа, беа поставени сите неопходни услови ова место да стане резиденција на кралот Митридат. Понатаму, Кавира се наоѓала на 150 стадиуми југоисточно од спојот на Ликус со Ирис и на источниот крај на рамнината Фанарија, на пат кон Ерменија, недалеку од Лика, на нејзиниот десен брег, бидејќи Митридат ја преминал реката во рамнината кога му се спротивставил на Лукулус, а недалеку од Коман по неуспехот, каде што се повлекол. Невозможно е да се замисли позиција која подобро ќе ги задоволи сите овие услови од Неокезареја. Дополнително, од спојот на Ликус и Ирис и нагоре Ликус во далечината наведена од Страбон, не се пронајдени траги од антички град, освен Неокезареја. Конечно, не може да се занемари фактот дека Кавира, заедно со неговите подоцнежни имиња Диосполис и Себастија, не е спомната од ниту еден писател заедно со Неокесареја, а сите овие имиња исчезнуваат штом градот се нарекува со ова презиме 75. Кавира, која била една од резиденциите на Митридат VI, потоа станала резиденција на Полемон и тука била изградена кралска палата. Под римско владеење од 63 година, Неокезареја станала метропола не само на Полемон Понт, туку и на Понт Галатија. Во Неокесареја имало состаноци на κοινόν, составени од претставници на Неокезареја, Зила, Себастија, Амасија, Севастопол и Коман, а со тоа Неокезареја била административен центар на повеќе од само Полемон Понт. Од времето на свети Григориј Чудотворец Неокезареја станува центар на христијанското проповедање во внатрешните области на Понт. Грчките колонии на понтискиот брег биле центри од кои грчката колонизација добивала постојана храна за нејзино натамошно ширење и од каде грчката култура постепено почнала да навлегува во оваа дива земја. Влијанието на грчката култура беше многу олеснето со фактот што понтичките кнезови, а потоа и кралевите, многу рано стапија во контакт со грчката култура. За Митридатите, хеленизмот на некој начин бил семејна традиција. Веќе Основачот Митридат бил совршен хеленист, чист филхелен. Неговиот пример го следеа неговите наследници. Дворот на понтичките кралеви набрзо бил елинизиран под влијание на македонските принцези: Митридат II и Митридат ВЕвергете биле во брак со ќерките на Селевкидите, и оттогаш, додека синовите продолжиле да се нарекуваат Митридат и Фарнакамни, ќерките често земале грчки имиња (на пр. Лаодика). Судскиот персонал го сочинуваа Македонци. Официјален јазик бил грчкиот: монетите на Митридатите не зборуваат ниту еден друг јазик. За време на владеењето на Митридат VI, многу села во внатрешноста на Понт, како Комана, Кавира, Газиура, Пимолис, не сметајќи ги Амасија и Лаодикија, ковале монети со хеленски слики и натписи. Самиот Митридат VI добил грчко воспитување и бил љубител на музиката и грчките игри; тој, како и неговиот татко Митридат Евергет, испраќал подароци во Делиската гимназија, а овде, се чини, постоела, именувана по Митридат VI, друштво на еупатористи. Општо земено, понтичките кралеви никогаш не дејствувале како локални национални владетели и не ја воделе националната реакција против елинизмот; Да, во Понтското кралство не можеше да се зборува за национално чувство и национален живот: во него беа обединети најразновидните националности, а најважниот дел од земјата, имено нејзините брегови, беа во рацете на грчките градови. Така грчката култура од самиот почеток најде најширок пристап до Понт, а грчкиот јазик малку по малку почна да се шири во внатрешноста на земјата 76 . Но, Митридат VI директно придонел многу за ширењето и зајакнувањето на грчката цивилизација во кралството: тој привлекол стотици Грци од секакво потекло и различни професии во својата служба; на неговиот двор, за време на цутот на неговата политичка моќ, се собрале сите незадоволни од владеењето на Римјаните. Покрај тоа, Митридат го разбрал влијанието што општествениот гениј на Хелените може да го има врз неговата земја, која штотуку тргнала на патот на развојот: тој основал нови грчки градови во внатрешноста на Понт или ја покровител елинизацијата на старите села. Во прекрасната рамнина Фанарија, на сливот на Ирис и Лик, тој основал град по негово име Еупаторија 77 . За време на неговото владеење, Амасија стана целосно грчки град. Генеалогијата на познатиот географ Страбон, роден во овој град, ни дава многу вредни докази дека Грците се мешале со локалното население преку брак, а тоа бил еден од важните фактори за постепената промена на културниот изглед на земјата: меѓу неговите предци имало Грци, домородци од Амис, еден Персиец и еден Пафлагонец 78 . Со ширењето на римското владеење на исток, заедно со грчкото влијание, по него и делумно паралелно со него, римското влијание почнало да се воспоставува. Едно од ефективните средства за ширење на ова влијание беше колонизацијата, која, сепак, поради значителното намалување на населението за време на континуираните војни, можеше да се развие само во многу слаб степен. Поголемо значење за романизацијата на Истокот беше нашироко практикуваното доделување на правата на римско државјанство, со кое беше поврзано и барањето на латински јазик. Познато е дека императорот Клавдиј лишил од римско државјанство еден благородник Ликиец кој не го разбирал неговото прашање упатено на латински и објаснил дека оној што не го разбира римскиот јазик не може да биде римски граѓанин 79 . Понатаму, римскиот граѓанин, каде и да живеел, природно бил принуден да се запознае со римското право, кое постепено навлегувало во сите области на римската држава, така што веќе на почетокот на XI век н.е. Римските принципи доминирале во провинциското право, потиснувајќи го и поместувајќи го локалното право. Бидејќи познавање на римското право секако се бараше од секој што сакаше да направи кариера во јавната служба, очигледно е дека проучувањето на конкретно римската јуриспруденција постигна брз напредок, и на тој начин духот на римското право навлезе во најоддалечените области на државата. Јазикот на римските обичаи останал насекаде латински, а кој од Грците или од Истокот сакал да студира право во Рим или на познатата правна академија во Вирита, прво морал да учи латински. Овој факт, како што ќе видиме подолу, бил важен и во судбината на свети Григориј Неокесариски. Говорници и дистрибутери на латинскиот јазик на исток биле, до одреден степен, римските трупи, како и трговците. Како резултат на влијанието на сите овие фактори, произлезе значајна романизација на Истокот. Во најдобрите грчки кругови почна да се вкорени модата за сè што е римско; Римските имиња се појавуваат во голем број, римските граѓани ги имаат семејните имиња на римските императори - оттука Ἰ ούλιοι, Φλάβιοι, Αἴλιοι, Αὐρήλιοι. Римското влијание било толку силно што хеленистичките романтичари, како Аполониј Тијански, најистакнатиот борец на хеленизмот против романизмот, веќе се плашеле од варваризирањето на Грците од страна на Римјаните 80. Тешко е да се каже до кој степен романизацијата се манифестирала во Понт. Сепак, можеме да бидеме сигурни дека во понтичките градови основани за време на римското владеење, почнувајќи од Помпеј, римското влијание мора да се одрази во значителна мера. Тоа го потврдува и еден податок од житието на свети Григориј Чудотворец, кој уште додека бил во Неокезареја учел латински и имал намера да оди во Рим или Вирит да го изучува римското право. Природата на религиозните верувања на народите на Понтичките планини не може да се претстави со сите детали и во нивниот историски развој. Нема сомнеж дека овде имало локални божества, но исто така нема сомнеж дека рано почнале да навлегуваат туѓи влијанија - прво персиски, потоа грчки и римски; паралелно со нив и верскиот култ се усложнувал поради контактот на народите од Понтскиот регион со соседните народи од Мала Азија. Така, првобитната религија постепено била подложена на промени преку воведување на различни елементи: пантеонот на понтичките народи е од исклучително еклектичен карактер, што укажува на мешавина од многу раси и многу верувања. Врз основа на достапните податоци, може да се забележат само некои од најважните карактеристики, кои, сепак, ни овозможуваат да добиеме општа претстава за главната содржина и карактеристики на религијата на понтичките народи. Најпочитувано божество и најсилно влијание врз животот на понтичките народи била националната божица, чие локално име било Ма, односно без сомнение Мајка. Нејзиното светилиште, најстаро и најпочитувано, се наоѓало во Кападокија Комана, во Катаонија. Но, Понтиското кралство имало и свои Комани, кои станале не помалку познати од кападокиските. Страбон го известува следново за почитувањето на оваа божица во двете Комани: „Во Антитаур има длабоки и тесни долини во кои се наоѓаат Команите и храмот на Енио, кој инаку се нарекува Ма. Градот е значаен, а мнозинството од населението се состои од божествено инспирирани личности (θεοφόρητοι) 81 и слугите на градот, храмовите, хабитите. Очигледно е подреден на кралот, но послушајте се повеќе на свештеникот. Општо земено, по кралот, свештеникот е втор човек во Кападокија; дури и во најголем дел кралевите и свештениците припаѓале на исто семејство. Се чини дека локалниот култ на Артемида Тавропола бил пренесен овде од Орест и сестрата Ифигенија од Таурид Скитија; Овде ставил и коса за жалост (χόμη), од каде потекнува и името на градот“ 82. „Над Фанарија се наоѓа Комана во Понт, исто име како градот во Кападокија, посветен на истата божица и потекнува од таму: тие имаат речиси ист ред на свети обреди, ист облик на божествен ентузијазам, особено пред секоја година, во текот на секоја година. таканаречениот излез на божицата свештеникот носел дијадема и се сметал за втор по важност по кралот“ 83. „На празникот на појавувањето на божицата во градот се собираат луѓе од сите страни од градови и села, мажи и жени, а некои други доаѓаат овде со завет да и принесат жртва на божицата. На ова се додаваат многу жени кои продаваат тела, од кои повеќето се посветени на божицата; жителите на градот се разгалени, а целата нивна земја е под лозја. Овој град е како мал Коринт, бидејќи, благодарение на многуте хетери кои и биле посветени на Афродита, имало голем прилив на странци и учесници на локалните веселби. Трговците и војниците целосно банкротираа, па затоа за нив важи изреката: „не секој човек ужива да плови до Коринт“. Такви се Команите“ 84. „Во светото место (во понтиската Комана) се наоѓа живеалиштето на свештеникот и свештеничката; на ова свето место, покрај почитувањето на другите барања на светоста, тие строго се воздржуваат од јадење свинско месо, што, сепак, се почитува во целиот град, каде што свињите не се дозволени“ 85. Божицата Ма - Μ ᾶ, Ἀμυία Ἀμμ ᾶ ς - била локално малоазиско божество, а нејзиното почитување ја формирало основата на религијата на првобитното и античко население на Мала Азија. Таа била божица на природата и се чини дека се поистоветува со Мајката Божица, која се појавува под различни имиња во различни региони на Мала Азија, но е особено позната како познатата фригиска Кибела. Се чини дека суштината на почитувањето на овој бог Пи е следна: како божица на производните сили на природата, таа била почитувана со бучни радосни прослави, а проституцијата претставувала литургиски чин; но, од друга страна, како божица на природата која умира, таа беше почитувана од диви, тажни веселби, комбинирани со самокастрација и крвави жртви. И двете овие сфаќања постоеле паралелно едно со друго и, очигледно, не ја покренале потребата за нивно помирување 86. Во однос на култот на оваа божица, од горната порака на Страбон може да се извлечат следните податоци. Во Команите во Кападокија, повеќето жители, по националност Катаонци, биле инспирирани од божеството (θεοφόρητοι) и слугите (ἱερόδουλοι) на божицата - до времето на Страбон имало повеќе од 6.000 такви слуги, мажи и жени заедно. На чело на храмот и на сите негови слуги бил свештеник, кој бил втор по команда по кралот и обично припаѓал на истиот клан. Храмот поседувал богат имот, приходот од кој го користел свештеникот. Истиот храм на божицата Ма со истиот култ, почитување на свештеникот и со истиот облик на божествен ентузијазам бил и во Комана Понт. Многу обемниот храм се наоѓал на стрмна планина, чие подножје го измила Ирис. Околу храмот имало населен град, чија околина била засадена со лозја, а жителите биле познати по својата женственост. Целата земја зависела од големиот свештеник, кој се сметал за втор по кралот. Двапати годишно се одржувал голем свечен празник во чест на божицата, таканаречениот „излез на божицата“ (αἱ ἔξοδοι λεγόμεναι τῆς θεοῦ), а за време на овие прослави свештеникот се појавувал украсен со кралската дијадема, без сомнение; како наследник или потомок на древните свештенички кралеви. Градот живееше според култот на својата божица и, така да се каже, ја дишеше својата атмосфера. Безброј аџии - мажи и жени - се собраа во Комана од сите страни - од градовите и селата, особено на празниците, со свечени подароци, некои под завет. Присуството на многу жени посветени на божицата, продавајќи тела, му даде на култот на божицата Ма специфичен карактер. Оваа околност му дава причина на Страбон да ја споредува Комана со Коринт, каде што, благодарение на многуте хетери посветени на Афродита, имало голем прилив на учесници на локалните веселби и каде трговците и воените лица целосно банкротирале. Важноста на култот на божицата Ма во Понт се гледа од фактот дека кралот Митридат VI го подигнал целото население на земјата против Римјаните, ширејќи гласина дека Римјаните доаѓаат во земјата само за да ги ограбат најсветите храмови на божицата 87. Затоа, подоцна, од политички причини, Римјаните не само што го поштедиле овој култ. Така, Помпеј ја препознал важноста на свештеникот на храмот во Понтски Комами, но се обидел да назначи луѓе лојални на Рим на ова место: тој го назначил Архелај, синот на Архелај, кој преминал од Митридат на Римјаните, за свештеник, ја зголемил светата област што му припаѓала на храмот за 60 стадиуми во обемот и му дал контрола над храмот. жителите на целата земја доделена на храмот - само што тој повеќе немаше право, како порано, да продава храмски слуги. Под водство на синот на Архелај, Ликомед, светата област била зголемена за уште 120 стадиуми 88. Култот на божицата Ма продолжил да постои под царот Август и неговите наследници, кои повторно ја зголемиле територијата на понтификатот. Покрај Команот од Кападокија и Команот од Понт, храмовите на божицата Ма постоеле и на други места: во Нил, Антиохија Писидија, Газиур, како и во Кавир (подоцна Неокесареја) и Амасија 89 . Ако на овие места храмовите не биле толку богати и свештениците не уживале таков авторитет, тогаш во секој случај основниот карактер на култот останал ист насекаде 90. Покрај култот на божицата Ма, постоел и култот на богот Мин (Μή ’) или Месецот. Минг бил исто така популарно божество на Западна Азија: неговиот култ доминирал во целиот регион од Месопотамија до Евксин Понт. Оваа популарност на богот Минг беше изразена во бројни облици и места на обожавање. Институцијата на јеродули цветаше во храмовите на Мина не помалку отколку во храмовите на божицата Ма, бројот на свештеници и свештенички се броеше во илјадници. Страбон известува за голем број такви храмови, кои сè уште биле почитувани во негово време 91. Култот на Минус продолжил под влијание на грчката и римската култура, бидејќи најголемиот дел од монетите што дошле до нас со ликот на Минус потекнуваат од грчкиот и римскиот период. Храмовите на Мин исто така имале привлечна сила за современиците на Страбон, а неговото почитување не престанало до последните денови на паганството. Култот на Минус бил толку длабоко вкоренет во народната свест што Грците и Римјаните едноставно морале да се прилагодат на него 92 . За Понт, главен доказ за култот на богот Мин е пораката на Страбон 93. Тој вели дека Кавира „исто така му припаѓа на храмот на Мина, наречен Фарнаков, и на селскиот град Америја, кој има многу храмски слуги и света земја, приходот од кој секогаш го користи главниот свештеник; кралевите го почитувале овој храм исклучително високо, така што тие ги облекле таканаречените кралски форми на среќа „во следното кралско заклетва. Овој храм е сличен на албанскиот или тракискиот - исто така на Селена, како и на храмот Минус во истоимената област, на храмот на Аскаја во Антиохија кај Писидија и, на крајот, на оној во Антиохиската област. Така, храмот на Мина Фарнак се наоѓал во близина на Кавира (Неокесареја) и имал многу свети слуги и имоти, со приходите од кои располагал главниот свештеник. Овој бог бил толку почитуван во земјата што понтичките кралеви се заколнале во неговото име во таканаречената кралска заклетва. Свети Атанасиј Александриски известува дека во Кавири имало гатачка 94. Свети Григориј Ниски во „Беседата за житието на свети Григориј Чудотворец“ вели дека на патот кон Неокесарија свети Григориј отишол со своите придружници во еден храм; Овој храм бил еден од познатите: „во него на свештениците отворено им се соопштувале предлозите на тамошните почитувани демони преку волшебните предвидувања објавени таму“ 95. Од ова можеме да заклучиме дека во храмот на Минус Фарнакис имало пророштво. Што се однесува до името на богот Μὴν Φαρνὰκου, мора да признаеме дека објаснувањето на епитетот Φαρνάκου по градот Фарнакија е сосема неверојатно, бидејќи, од една страна, тогаш тоа би било Φαρνακεύς, а од друга, затоа што главно место за богослужба е Μηνός Φαρνλακου била Америја. Друго објаснување го добива ова име од името на еден од понтичките кралеви, историска личност или митскиот предок на династијата на понтичките кралеви. Но, ако ја земеме предвид аналогијата на крајот на овој прекар со Μὴν Τιάμου, Μὴν Κάρου, тогаш природно е да се дојде до претпоставката дека Φαρνάκου е нефлексибилна апликација, а неговото објаснување мора да се бара во локалните дијалекти - но сè уште не е пронајдено 96. Во однос на основната идеја и природата на култот на богот на Месечината воопшто, а особено на неговиот култ во Понт, тешко е да се каже нешто дефинитивно, бидејќи информациите за тоа се собрани речиси исклучиво од кратки и нејасни докази од нумизматиката, а овие вториве се однесуваат само на царските времиња. Може да се забележи само спојувањето или поистоветувањето на богот Мин со Син, богот на месечината на семитските народи, како и со другите божества, особено со Митра, Атис, Асклепиј, па дури и со женското божество, грчката Хеката, божица на месечината и љубовница на ноќта 97 . Светилиштата на богот на Месечината поседувале огромни земји и имале многу слуги; приходот од земјиштата ги користел и управувал свештеникот. Светилиштето на месецот Фарнак во Америја кај Кавира исто така имало такви поседи, според горната изјава на Страбон. Покрај тоа, има вест дека во Понтиското царство бил почитуван богот на небото, наречен Зевс од Грците; овој бог бил особено почитуван во Газиур, античката кралска резиденција. Покрај него се поклонуваше и богот на сонцето, кого Грците го споредија со Аполо 98. Заедно со почитувањето на овие локални божества, во Понт може да се забележи влијанието на персиската религија. Познато е дека значаен дел од понтиската аристократија, која во исто време ја сочинувала класата на големи сопственици на имот, им припаѓала на Персијците, кои се преселиле овде по ширењето на персиската власт во Понт. Персијците ја почитувале локалната религија и оставиле големи земјишни поседи, кралска чест и многу јеродули на големите свештеници на локалните светилишта. Но, тие исто така ги поставија своите жртвеници до локалните храмови и им дадоа привилегии на персиските свештеници, иако тие не настојуваа да ја шират персиската религија во локалната религија: двата култа живееја еден до друг. Персиските богови немале храмови во вистинската смисла на зборот, туку само свети куќишта, расфрлани низ целата земја и на располагање на колеџот на магионичари. Повеќето од овие свети куќишта биле посветени на највисокиот бог - Ормузд. Но, во Зила, древен понтички град, имало посебно светилиште посветено на три популарни божества - Анаитид, Оман и Анадат. Градот се наоѓал на сосема правилен рид, кој старите го нарекувале Рид на Семирамис. Може да се помисли дека во Зила постоело античко локално светилиште, кое било присвоено од иранските освојувачи; но поради оваа причина, самиот култ на персиските божества во Зила беше организиран по моделот на локалните култови: големиот свештеник од Зила се натпреваруваше со свештеникот Коман по важност, богатство, обемот на имотите и бројот на јеродули; овде, исто толку свечено како и во Комани, низ улиците на Зила се носеше дрвена слика на богот Оман. Овде доаѓале жителите на околните краишта, без разлика на кое племе припаѓале, и се заколнале во Зиле 99. Светата проституција цветала и во храмот на Анаитида. Страбон ја пренесува следната информација за персиските култови во Понт: „Во Зилитис има град изграден на тумбата на Семирамис, во кој има храм на Анаитида, која ја почитуваат и Ерменците, жртвите се вршат таму со голема церемонија, а сите Јонтијци таму се колнат во важни прилики. Толпата храмски слуги, почитта кон свештениците беа тука во времето на кралевите како што ги опишавме претходно... Многу кралеви ја искривуваат светата служба, го намалија бројот на храмските слуги и го намалија другото богатство. Соседниот регион, т.н. Во античко време, кралевите ја третирале Зила не како град, туку како светилиште персиски божества, а свештеникот во него бил неограничен владетел. Градот бил окупиран од голем број храмски слуги и свештеници кои имале големи приходи... земјата била света и му припаѓала на свештеникот и била предмет на јурисдикција на неколку слуги.“ 100 На друго место, Страбон вели дека Сакаите „стигнале до Кападоките и особено до оние народи на Евксини, кои сега се нарекуваат. Нападнаа тогашните персиски команданти. ги ноќе за време на гозба по грабежот и целосно ги уништил. На рамнината, со помош на земјен насип, на карпата и дадоа изглед на рид, ја опколија со ѕид и таму изградија храм на Анаитида и на две други персиски божества кои имаа заеднички олтар, Оман и Анадат; Воспоставиле и годишен народен празник - Сакаи, кој до ден денес го празнуваат жителите на Зила“ 101. Страбон дава податоци и за култот на персиските божества. Откако известил дека во Кападокија имало голема класа на волшебници, наречени и пиретеани, тој вели дека тука имало многу храмови, наречени пиретеи или огнени храмови, кои претставуваат широки простории; на средината од нив стоел жртвеник, на кој волшебниците чувале многу пепел и неизгаслив оган. Секој ден влегуваа во храмот и речиси цел час пееја мистериозни песни пред огнот, држејќи куп гранчиња во рацете и носејќи волнени дијадеми на главите, од кои превези се спуштаа по двата образа, покривајќи ги дури и нивните усни. Истото било забележано во храмовите на Анаитида и Оман; а овие божества имаа свети простории, а ликот на Оман се носеше во поворки 102 . Конкретно, во врска со култот на Анаитида, Страбон известува за такви детали кои до одреден степен го доближуваат до култот на божицата Маи, со што е јасна можноста за негово широко ширење и влијание меѓу понтиското население. „Во храмовите (на Анаитида)“, вели тој, „имаше министри и придружници... Покрај тоа, најблагородните од народот и ги посветиле на божицата своите моми ќерки, за која постоел закон: да се проституираат долго време во служба на божицата, а потоа да се омажат; никој не одбил да се ожени со таква жена“ 103. Кога грчкото влијание почнало да навлегува во земјата, грчките елементи почнале да се мешаат во локалните верски култови. Оваа конфузија беше изразена првенствено во обидите да се преведат имињата на локалните божества на грчки и да се асимилираат со божествата на Олимп; оттука Ма се нарекува Артемида или Енио, Ормузд се нарекува Зевс воинот, а Гркот Дорилаус станува голем свештеник на Команус, без да предизвика никаков протест. Откако ја поистоветувале божицата Коман од Кападокија со Артемида Тауропола, ја рашириле легендата дека нејзиниот култ бил донесен овде од Таурид Скитија од Орест со неговата сестра Ифигенија, и дека самото место го добило името Коман затоа што тука ја отстранил својата коса што му пораснала за време на тага (κόμη) 104. Понатаму, се известува 105 дека и кападокиските и понтичките Комани тврделе дека го поседуваат мечот на Ифигенија, или, исто така, дека Орест, по неговото враќање во ἐκ Ταύρων, се разболел и, откако го прашал пророкот за исцелување, добил одговор дека ќе се опорави дури кога ќе изгради храм на Артемида на местото на Ταν; најпрво изградил храм во Понтиска Комана, но потоа, кога болеста не го оставила, во Кападокија Комана 106. Римското владеење од своја страна донело со себе римско влијание на полето на религијата; оттука дојдоа Аполо и Белона. Како што знаете, Римјаните биле толерантни кон националните религии. Но, политиката на романизација на провинциските градови бараше сила што ќе ги поврзе различните делови на државата; Таква сила бил култот на императорите, кој бил поширок од секоја национална религија и треба да биде прифатен од сите народи обединети под власта на Рим. А во Мала Азија, веќе под Август, секој значаен град имал свој храм во чест на императорот 107. Во Неокезареја имало два такви храма - едниот бил посветен на Август, а во негова чест се изведувале игри на Ἄ κτια, веројатно веќе под Полемон и Питодорид; а вториот - на Александар Север 108. Сепак, грчко-римското влијание не може да се преувеличува, ниту културно ниту регионално. религијата. Нема сомнение дека големите градови исто така прифаќале грчки или латински имиња; Латинскиот и грчкиот биле јазик на власта, јазик на образованите класи и, воопшто, на највисоките кругови на општеството. Но грчкиот јазик не станал национален јазик дури ни во 3 век. според R. Chr.: масата на народот зборуваше на локални јазици, иако оние што пишуваа книги понекогаш ги пишуваа на грчки, а административните службеници зборуваа латински. Народот продолжил да верува во сопствената религија: нејзините богови биле поистоветени од образованите класи со боговите на Грција и Рим и биле нарекувани со грчки имиња, но тие немале грчки и римски карактер - тие биле азиски божества 109. Ова може да се каже за цела Мала Азија воопшто, - истото може да се примени особено за Понт. За да се комплетира сликата за религиозните и културните влијанија во Понт пред ширењето и воспоставувањето на христијанството таму, неопходно е да се укаже на несомненото присуство овде, барем во крајбрежните трговски градови и поголемите и поважни точки на внатрешниот Понт, на Евреите од дисперзијата. Наоѓаме многу дефинитивен показател за тоа во Дела. II, 9. Понатаму, Евреинот Акила, придружник на апостол Павле, бил од Понт (Дела XVIII, 2); од Понт имало и еврејски прозелит Акила, преведувач на Стариот завет. Од фактот дека последниот Акила бил прозелит од почетокот на II век. според R. Chr., јасно е дека јудаизмот и овде, како и насекаде, ја развил својата пропаганда и имал одреден успех. Јудаизмот бил широко распространет и во Кападокија 110. Интересен податок за карактеризирање на методите на ширење на јудаизмот е бракот на Полемон II со Берник, ќерката на еврејскиот крал Агрипа I (Дела XII) и сестрата на Ирод Агрипа II (Дела XXVI). Берника, која долго време била вдовица по смртта на нејзиниот сопруг и вујко Ирод Халкис (п. 48 н.е.), самата го убедила Полемон да се ожени со неа. Последнава се согласила на овој брак главно заради своето богатство, па дури и го прифатила обрежувањето. Но, кога Берника набргу го напуштила, тој, пак, ги напуштил еврејските обичаи 111. Се разбира, нема сомнеж дека јудаизмот во Понт имал исто значење во подготовката на теренот за ширење на христијанството како и на други места 112. Првото спомнување за ширењето на христијанството во Понт е во првото соборно писмо на св. ап. Петар, кој во неа се обраќа на избраните странци од распрснувањето на Понт, Галатија, Кападокија, Азија и Витинија (1 Ptr. I, 1). Кој и да се подразбира под избраните новодојденци на дисперзијата, без разлика дали се христијани од Евреите, или воопшто христијаните, чија положба во провинциите на Мала Азија се споредува со положбата во светот на Евреите од дисперзијата, во секој случај, неспорен е фактот дека веќе на почетокот на втората половина на првиот век имало христијани во Понт; а ако ги имаме предвид аналогиите на други нам познати места за почетното ширење на христијанството, како и историски воспоставените односи на паганските и еврејските елементи во малоазиските провинции во врска со добро познатата позиција што ја зазема ап. Петар при решавањето на прашањето за паганските христијани, потребно е да се дојде до заклучок дека црквите на кои им ап. адреси. Петар во своето прво послание биле од мешана, претежно лингвистичко-христијанска природа 113. Но, овде се поставуваат прашањата во која смисла писателот на посланието го користи името Понт и на кој начин христијанството навлезе во толку рано време во северните региони на Мала Азија. Што се однесува до значењето на името Понт, во овој поглед се предлагаат спротивни пресуди: може да се разбере провинцијата Понт, која беше дел од провинцијата „Битинија-Понт“, врз основа на тоа што едноставното име Понтус, без никакви квалификациски епитети, обично се користело за означување на римската провинција поврзана со Битинија, освен, се разбира, кога не е потребно да се разбере во исто време и кога во тие случаи не е потребно да се разбере различен контекст. карактеристичен епитет: на пр. Κοινὸν ΙΙόντου на монетите на Неокесареја, главниот град на Полемон Понт, значи оваа последна земја, и на монетите на Зила τοῦ Πόντου; во Πρώτ ῃ Πόντου на монетите на Амасија треба да го видите Галатскиот Понт 114. Од друга страна, би изгледало сосема природно да се заземе ставот дека Новиот завет генерално се придржува до популарната употреба на географски имиња, особено затоа што во овој случај Понт и Битинија, два дела од една провинција, а Битинија, се поделени на прво место: 115. Патем, редоследот во имињата на провинциите (Понт, Галатија, Кападокија, Азија и Битинија) го привлекува вниманието на истражувачите на првото соборно писмо на св. ап. Петар и во смисла дека во него сакаат да најдат засилување за да го докажат потеклото на оваа порака од Вавилон (а не од Рим): првото место на списокот го зазема Понт - најисточниот од регионите именувани овде и најблиску до Вавилон, а на последно место се западните региони со име Азија и Битинија. При решавањето на ова прашање, фер е да се препознае најприродното објаснување дадено од Ф. Хорт 116 . Според неговото мислење, распределбата на провинциите - Понт, Галатија, Кападокија, Азија и Битинија - претставува таков ред што мора да се смета за неверојатен од гледна точка на писателот кој ментално минува низ овие провинции од Вавилон. Ниту, пак, може да се оправда тврдењето дека посланието не се однесува на римски провинции, туку на земји во нивната популарна ознака. Конечно, се чини цврсто основано мислењето дека редоследот на имињата на провинциите во пораката не се определува од нивната меѓусебна географска локација, туку од многу посебните услови на дистрибуција на пораката во овие провинции. Пораката е напишана преку „верниот брат“ Силуан; може да се помисли дека на Силуан му било наложено лично да го рашири во оние области на кои апостолот сакал да им се обрати на зборот на издигнувањето, а исто така да им даде усни објаснувања на христијаните во име на апостолот. Силуан морал да влезе во малоазиската почва во едно од пристаништата на провинцијата Понт, да помине низ Галатија, да ја посети Кападокија, да замине во Азија и да го заврши своето патување во Битинија. Не можеме да кажеме зошто ова патување на Силуан мораше да започне со Понт - можеби Силуан бил роден во Понт, или можеби некои приватни работи, негови или други, го поттикнале да слета во Понт; Личните мотиви на Силуан за ова патување би можеле погодно да се комбинираат со налогот на св. Петар да ги посети веќе воспоставените христијански заедници во овие региони на Мала Азија. Со ова објаснување, станува јасно зошто во пораката Битинија и Понт, кои сочинувале една провинција, биле одвоени и ставени на спротивните краеви на списокот: патувањето на Силван, почнувајќи на брегот на Црното Море од едно од пристаништата на Понт, завршило на истиот брег во соседната провинција Битинија. Така, врз основа на поздравот на св.ап. Петар во своето прво писмо, децидно може да се тврди за постоењето на христијаните само во оној дел на Понт кој бил обединет во една провинција со Битинија, односно од оваа страна на Халис. Ширењето на христијанството овде веќе беше доста значајно, бидејќи односот на христијаните кон нехристијанското население веќе претставува суштинска претпоставка за опомените на светиот писател 117 - очигледно, христијаните веќе предизвикаа непријателство кон себе од страна на паганите. Засадувањето на верата Христова во провинцијата Битинија-Понт можело да се изврши преку Фригија и Галатија: но во многу поголема мера тоа можело да се случи по морски пат од западниот брег на Мала Азија, па дури и од Рим, со кој грчко-римските колонии на брегот на Црното Море имале живи односи. Но, постојат сите причини да се верува дека првите евангелисти во Понт биле апостолите. Не зборуваме ни за тоа дека на празникот Педесетница, на денот на слегувањето на Светиот Дух врз апостолите, имало странци од Понт (Дела II, 9), кои би можеле да бидат меѓу првите што поверувале во Христа или меѓу спасените кои Господ ги додавал во Црквата сите денови (П, 41-47). Но, древната црковна традиција, рефлектирана во апокрифните чинови на апостолите, упорно ја потврдува директната евангелистичка активност во рамките на понто-воспорското царство на целата „понтиска група“, во која беа вклучени апостолите - Петар, неговиот брат Андреј, Вартоломеј и Матеј 118. Дури и ако се согласуваме дека конкретно се однесува на античкиот дел. Петар, се засноваат на поздравот на неговото прво писмо, и дека во него својот извор го имаат познатото сведоштво на Ориген 119 и забелешката на Епифаниј Кипарски 120, тогаш во секој случај од нив не може да се изведе легендата за заедничката активност на апостолите Петар и Андреј во Синопа. Синоп според актите на св. Андреј, според други антички легенди, бил центарот на неговата активност, а неговите географски граници во североисточниот дел на Мала Азискиот полуостров се оцртани, иако не сосема дефинитивно, со спомнувањето на реките Фазис, Апсара, Лика и Скајлакс, како и градовите Требизонд, Неокесареа, .2, Амасијал, Андреј бил проповедан од евангелистот Матеј и Вартоломеј 122, иако областа на нивната активност не може да се одреди со никаква прецизност. Античките легенди за апостол Вартоломеј го ставаат во директна врска со династијата Полемон. Според една легенда, тој проповедал во Воспор, царството на Полемон I и од 38 до 41 г. - Полемон II, а потоа и во Голема Ерменија, каде што маченички пострада во градот Урбанопол. Според друга легенда, тој проповедал во Ликаонија, или во Горна Фригија и Писидија. Третата легенда ги пренесува неговите активности во Индија, но ги нарекува и Полемиј и Полимиј крал на земјата и го спомнува неговиот брат Астрег или Астијаг - очигледно, ова се само искривувања на имињата на Полемон II и Артаксиј 123. Делата на Павле и Текла укажуваат на можноста за други начини на ширење на христијанството во Понтус. Девицата Текла, преобратена од апостол Павле во Иконија, уживала во покровителството на кралицата Трифена, која и станала втора мајка, и го спасила животот и честа, а Текла и самата ја преобратила во христијанство. Сега се препознава дека Трифена е историска личност и е идентична со Трифена, ќерката на понтичкиот крал Полемон I и Питодорис и мајка на Полемон II, роднина на императорот Клавдиј 124. Нејзината резиденција под Клавдиј во близина на Иконија можела да биде само привремена, бидејќи во 54–55 година. таа се појавува со името на кралицата на понтичките монети 125. Не знаеме какво влијание имала Трифена врз ширењето на христијанството во Понт, но христијанската традиција го зачувала споменот на маченичката Трифена во Кизик, 126 година во која едно време живеела кралицата Трифена, која била мажена за кралот Котис. Тешко е да се признае дека толку многу врски што ја поврзуваат династијата Полемон со раната историја на христијанството биле целосно фиктивни и дека не постоела некоја историска реалност од која легендите го црпеле својот материјал. Резултатот од активностите на овие познати и сосема непознати проповедници во текот на втората половина на I век е тоа што веќе од почетокот на II век имаме многу дефинитивни докази за силно ширење на христијанството во провинцијата Битинија - Понт. Управникот на оваа провинција, Плиниј Помладиот, во писмо до царот Трајан (111–113), се обратил до овој за разјаснување на прашањата поврзани со судењата против христијаните и кои кај него предизвикале збунетост. Овде Плиниј случајно известува дека меѓу обвинетите имало мажи и жени од сите возрасти и услови, а имало и римски граѓани; Од оние кои беа изведени на суд (но му беа претставени на безимен список), некои признаа дека навистина биле христијани, но го напуштиле своето општество - едни пред три години, други малку порано, а други дури пред дваесет години. Плиниј особено збуни многу христијани. „Оваа работа“, пишува тој, „ми се чинеше достојна за средба (со вас), особено поради големиот број луѓе изложени на опасност. За многумина од секоја возраст, секоја состојба, дури и двата пола, се и ќе бидат во опасност. Заразата од ова суеверие не се рашири само низ градовите, туку и низ селата и селата; се чини дека може да се запре и коригира. Навистина, доволно е познато дека речиси напуштените храмови почнаа да се посетуваат во голем број, а светите празници, долго прекинати, беа обновени и се појавија стада жртвени животни, за кои досега имаше многу малку купувачи. Од ова лесно може да се разбере колку луѓе можат да се поправат ако се даде простор за покајание“ 127. Така, Плиниј тврди дека христијанството навлегло во сите слоеви на населението и се проширило не само во градовите, туку и во селата и селата, дека паганските храмови во голема мера биле напуштени, а жртвите престанале. Христијанството се појавило овде не во последните денови, туку долго (диу) пред владеењето на Плиниј; Некои од оние што беа изведени на суд го напуштија христијанството пред дваесет години. Да претпоставиме дека Плиниј имал причина да ја замисли оваа распределба што е можно посилно; но суштинските факти – ширењето на христијанството дури и во селата и неговото навлегување во сите слоеви на населението – не можеше да се измислат 128. Плиниј во своето писмо не ги именува градовите и областите каде што се раширило христијанството, но можно е повеќе или помалку точно да се определи областа за која зборува. Плиниј бил владетел на провинцијата официјално наречена Битинија и Понт; оваа провинција имала многу значајна пространост, која се протегала од реката Риндака на запад до градот Амиса на исток. Плиниј го посетил источниот дел на својата провинција во летото и есента 112 година, а буквите 96 и 97 биле напишани од него за време на ова патување, можеби од Амис. Следствено, Плиниј, во писмото до Трајан, зборува за настаните што се случиле овде, а описот на големата сила на новата религија мора да се примени и на источниот дел на провинцијата Битинија-Понт. Но, нема причина да се ограничи неговото прикажување само на овој дел од обединетата провинција: општиот впечаток што го дава писмото е дека Плиниј ја опишува состојбата на работите на провинцијата како целина и не е ограничен на мала област 129. Така, во провинцијата Битинија и Понт, веќе на почетокот на II век, христијанството заземало толку силна позиција што претставувало сериозна закана за паганството. Врз основа на писмото на Плиниј, можеме да кажеме дека тоа се појавило овде многу одамна и во секој случај не подоцна од 20 години пред него. Меѓутоа, тешко дека би било фер случајниот број „20“, назначен, можеби, едноставно да му остави на судијата впечаток дека лицето кое е изведено на суд го напуштило христијанското општество толку одамна што не вреди да се зборува, да се прикачи значењето на одреден хронолошки термин за ширењето на христијанството овде: неговото појавување во Понт несомнено е поврзано со новиот век на светот. дисперзијата на првото писмо на св. ап. Петар и оние Евреи од Понт кои беа во Ерусалим на денот на слегувањето на Светиот Дух врз апостолите, како и со евангелистичките дела на апостолите од „Поспоранско-понтиската група“. Очигледно, семето на христијанството овде паднало на плодна почва. Околу половината на II век, Лукијан од Самосата случајно укажува на силно ширење на христијанството во Понт, поранешната татковина на гатачот Александар од Авнотеих 130, кој сведочел дека целата земја била исполнета со атеисти (т.е. епикурејци) и христијани. Во времето на Марко Аврелиј и Комод, постоеле неколку цркви во провинцијата Битинија и Понт, меѓу кои приматот му припаѓал на епископот Амастрид. Евсебиј известува дека Дионисиј од Коринт (во втората половина на 2 век) напишал писмо „до црквата на Амастрис заедно со црквите што постојат во Понт“ 131. Во ова писмо, Дионисиј, според Евзебиј, „спомнува Бакилид и Елпист, кои го инспирирале да го напише писмото, го поставува нивното толкување на името на божественото писмо. епископ, дава многу инструкции во врска со бракот и целомудрието и заповеда да се прифатат сите што ќе се преобратат по отпадништво и злосторство, па дури и по еретичка грешка“. Бидејќи Дионисиј од Коринт несомнено ја координирал содржината на својата порака со состојбата и потребите на оние на кои им пишувал, може да се помисли дека таа содржела важни информации за животот на христијаните од Амастрид и другите цркви во провинцијата „Витинија и Понт“. Набргу по ова, кога Палма, најстарата од нив, сè уште преовладуваше меѓу понтичките цркви, понтичките епископи учествуваа во спорот за Велигден и напишаа писмо за ова прашање 132, очигледно по прелиминарен соборен состанок. Еретикот Маркион бил син на епископот Синопски во провинцијата Понт; Акила, преведувачот на Стариот завет на грчки, исто така бил од Понт. До средината на II век веќе имало епископско седиште во Амасија, главниот град на Галатскиот Понт. Меѓутоа, понтичките Комани сè уште немале епископ, иако теренот веќе бил подготвен за појава на организирана црква овде. Ако е точна претпоставката дека писмото на Плиниј до Трајан е напишано од Амис и дека токму тука завршиле отпадниците кои при испрашувањето изјавиле дека ја напуштиле христијанската црква пред дваесет години, тогаш ширењето на христијанството во крајбрежниот појас на Галатскиот Понт мора да се припише на првиот век. И од позицијата и од комерцијалното значење на Амис, природно е да се претпостави дека христијанството се проширило во него и неговата околина многу рано, а Амасија укажува на неговото навлегување во оваа земја. За жал, нема информации за ширење на христијанството понатаму долж брегот на Црното Море во рамките на Понт Полемонов и Понт Кападокија до средината на III век. Се разбира, неговото ширење овде во трговските пристаништа е сосема можно - уште повеќе: може да се изрази доверба во постоењето на христијанството овде; Нема конкретни податоци. Ако се земе предвид дека во Понтиска Комана христијанската црква го примила својот прв епископ од Неокезареја, а дека во самата Неокезарија прв епископ бил свети Григориј Чудотворец, тогаш ќе ни стане јасно дека ширењето на христијанството, од запад кон исток, во земјата сè уште не стигнало до Полемон Понт и запрело дури и во рамките на Галат. И воопшто, мора да се каже дека од крајбрежниот појас на покраината во земјата, христијанството се шири многу бавно и не може да се изненади контрастот што се гледа во античките вести во врска со брзото и широко распространето ширење на христијанството во провинцијата Битинија и Понт и неговото бавно и слабо навлегување во центарот на Полемон Понт, што не лежеше на културното движење. Проповедањето на христијанството се приближуваше до границите на Полемон Понт, а од југ - од Кападокија. Христијанството се појавило на овие простори многу рано, за што сведочи првото писмо на св. Петар (I, 1). Христијаните од Кападокија често се среќаваат во други провинции од вториот век: ученикот на свети Јустин Филозоф Евелпист потекнува од Кападокија од христијански родители; Мачениците Селевк и Јулијан, кои пострадаа во Кесарија во Палестина, потекнуваат од Кападокија. Помеѓу 180 и 196 година имало такво прогонство на христијаните во Кападокија што дури и Тертулијан во далечната Картагина знае за тоа 133 . Црквата во Цезареја, главниот град на Кападокија, процветала од почетокот на III век, под раководство на просветени епископи како Александар и Фирмилијан. Овде на самиот почеток на 3 век. Својата мисионерска дејност ја развил и Климент Александриски. Цезареја во тоа време веќе станала центар на теолошкото образование 134. Точно, не знаеме колку успешно се раширило христијанството на север и североисток на Кападокија кон границите на Полемон Понт. Сепак, останува несомнено дека Полемонов Понт, оддалечен од главните патеки на тогашниот цивилизациски и политички живот, малку заостанат во споредба со Галатскиот Понт и Кападокија, сè уште не бил просветлен од светлината на христијанската вера, дури и ако не бил целосно непознат со новото учење и се сметал за барем поединечни христијани меѓу неговите инхабити. Христијанството почна постепено да навлегува во главниот град Полемон Понт - Неокезареја. Но, воспоставувањето на христијанството во внатрешните области на Полемон Понт на значајна област датира од средината на III век и е поврзано со плодната мисионерска активност на просветителот на оваа земја во правилна смисла на зборот, нејзиниот апостол и првиот епископ на главниот град Неокезареја и организаторот на црквите Чудотворец Грирегор. Поглавје II. Извори на житието на свети Григориј Чудотворец Во врска со изворите на житието на свети Григориј Чудотворец, епископ Неокезарески, познат истражувач на неговиот живот и дела 135 изразил многу остра проценка: смета дека е невозможно да ги прикаже животот и делото на овој славен епископ и учител на Црквата во доследна биографска презентација, бидејќи достапните материјали се безбојни во доволен број на биографија. и во неговите креации, чие точно датирање во најголем дел е невозможно. Оваа пресуда несомнено страда од претерување, а самиот именуван научник наоѓа во истите извори вредни информации што му даваат можност сосема јасно да го карактеризира животот и личноста на понтискиот светец. Но, има и значителна количина на вистина во горенаведениот преглед: за Свети античките црковни писатели зборуваат за Григориј Чудотворец со толку длабока почит што со право може да се очекува од нив поточни и подетални информации од она што тие всушност го дале. Вистина, и во однос на нивниот обем и по антиката на потеклото, се чини дека не оставаат многу да се посакуваат, особено ако ги споредиме со податоците што ги има науката за други блиски во времето на свети Григориј Чудотворец, црковни водачи и писатели; но, во однос на втората половина од житието на свети Григориј, конкретно за неговата епископска дејност, презентираат материјал што не овозможува да се прикаже со посакуваната комплетност и доследен развој, а најмногу едноставно ги наведуваат неверојатните успеси на неговата архипастирска и мисионерска служба. Сепак, и овде во извештаите за свети Григориј се забележуваат неоспорно значајните карактеристики на неговата личност и дело, кои ја исклучуваат безнадежноста во конструирањето на научен преглед на животот и делото на свети Григориј Чудотворец со значајни детали. Меѓу изворите за житието на свети Григориј, на прво место треба да се даде неговиот сопствен говор, одржан од него во Кесарија Палестина на збогување со Ориген, по завршувањето на студиите кај него. Во овој говор има 136 Свети Григориј дава кратки информации за неговото потекло, почетното воспитување и образование, како и за патот по кој бил донесен во Кесарија во Палестина до Ориген, потоа детално ја опишува неговата долга комуникација со Ориген пред неговото одвојување од него. Овде се претставени податоци не само за текот на надворешниот живот на авторот на говорот, туку главно за неговиот внатрешен развој, за постепен раст на неговиот духовен живот: со неверојатна објективност, едноставно и јасно, говорникот опишува како божествената Промисла го навела до спознанието на христијанската вистина, ако не против неговата сопствена желба, тогаш во секој случај без намерна и свесна борба од негова страна на самопромислена желба за омаловажување. навлезат во христијанските вистини, жед за доблест - со еден збор, во одредена смисла, историјата на развојот на ликот на еден млад човек кој подоцна стана извонреден татко на Црквата од III век. Конечно, говорот го означува и патот по кој се формирале богословските погледи на свети Григориј и степенот на неговото навлегување во длабочините на христијанските вистини, што го постигнал во Кесарија Палестина, под водство на Ориген. Говорот на свети Григориј до Ориген е извор на огромна вредност и не предизвикува ни најмал сомнеж во ниту еден од неговите детали. Овој извор ја опфаќа првата половина од животот на свети Григориј сè додека не се вратил од Кесарија во Палестина во својата татковина и не стапил во областа на јавната дејност. Во овој дел од житието на свети Григориј, сите други информации мора да се усогласат со податоците од неговиот говор. Многу важен додаток на говорот на свети Григориј служи писмото до него од Ориген, во кое е изразен погледот на познатиот учител за неговиот сакан ученик, додавајќи значаен допир на карактеризацијата на свети Григориј 137. Следејќи ги овие извори, неопходно е да се стави цела група антички извештаи за свети Григориј, кои целосно (со исклучок на релативно незначителен дел од еден од нив) се однесуваат на активностите на свети Григориј во рангот на епископ Неокесариски. Во оваа група извори спаѓаат: а) Словото за животот на свети Григориј Чудотворец Θαοματουργόν, γενόμενον ἐπίσχοπον τῆς Νβοχαισορίας, напишано од свети Григориј Ниски; б) Приказната за славните подвизи на блажениот Григориј, епископ Неокесариски, зачувана на сириски јазик; в) пораката на Руфин во неговите дополнувања на преводот на Евсевиевата црковна историја и г) на крајот, кратки забелешки на свети Василиј Велики во неговата книга за Светиот Дух до Амфилохиј (поглавје 29). Со оглед на тоа што овие документи се главен извор за запознавање со животот и делото на св. Григориј во својата епископска служба, а и со оглед на фактот дека тие се предмет на остра критика од гледна точка на нивната историска вредност, сметаме дека е потребно детално да ги разјасниме нивните меѓусебни односи и изворите на информациите содржани во нив за да се утврди соодветноста на материјалот даден во нив за изградба на житието на свети Григориј. Житието на свети Григориј Чудотворец, напишано од свети Григориј Ниски 138, го претставува вистинскиот пофален збор, изговорен, веројатно со кратенки, на состанокот на верниците на денот посветен на споменот на свети Григориј; затоа ги носи сите карактеристики карактеристични за овој вид творби и е напишана во согласност со формите и техниките утврдени за нив 139. Евлогијата не ги содржи сите потребни биографски податоци. Свети Григориј Ниски, за разлика од грчките говорници, не сака да ја пофали татковината на големиот Григориј, не сака да ги одведе неговите предци да му помогнат на неговиот пофален збор, не ги спомнува своите родители, виновниците за неговото телесно потекло, одбива да зборува за нивното богатство, чест и световна благородништво. „Затоа, како, од кого потекнува (Свети Григориј Чудотворец), во кој град првпат живеел - сето тоа - вели свети Григориј Ниски, - бидејќи тоа воопшто не нè води до зацртаната цел, го испуштаме, а како почеток за пофалба ќе го одвоиме времето кога започнал добродетелен живот. Од тие причини, св. Григориј Ниски ја започнува својата приказна за свети Григориј, всушност, од времето кога тој свесно тргнал по патот кој подоцна го одвел во христијанството. Меѓутоа, по толку решителната изјава дека не сака да оди по патот на световните говорници, Григориј Ниски сепак, иако накратко, го пофалува Понт и неговите жители, како и родниот град на свети Григориј во Неокезареја. А за идниот живот на свети Григориј пред неговото посветување за епископ, Григориј Ниски известува малку информации. Тој вели дека свети Григориј вредно ја проучувал надворешната филозофија и, откако ги поминал сите учења на Хелените и по искуството научен за слабоста и неусогласеноста на нивните позиции, станува ученик на Евангелието. Но, и пред да се преобрати во христијанството, тој постигна такво совршенство во животот што не внесе никаква грешна нечистотија во крштението. Како потврда за својата целомудреност, Григориј Ниски го наведува случајот со обвинувањето на свети Григориј за блудница кога живеел во Египет, во големиот град Александрија, и ја казнувал за клевета. По завршувањето на неговата целосна обука за надворешна мудрост, тој го запознал Фирмилијан; Откако си го открија својот начин на размислување, тие заедно дојдоа до главниот лидер во христијанската филозофија во тоа време - Ориген. Поминувајќи го потребното време за проучување на божествените науки со него, свети Григориј се вратил во својата татковина и наместо да го покажува своето учење на општите собири, се повлекол во осаменост, незаинтересиран за државните и јавните работи. Таква е кратката информација што ја пренесува пофалниот збор за животот на свети Григориј во првата половина. Последователно, приказната за свети Григориј Ниски е подетална. Тој ја раскажува приказната за посветувањето на свети Григориј за епископ Неокезарески од Тедем Амасиски и за негово откровение на Символот на верата, чиј текст е даден. Потоа известува за голем број чудесни постапки на свети Григориј: за протерувањето на демоните од паганскиот храм на патот од пустината во градот (по осветувањето) и движењето на карпата, што резултирало со преобраќање на свештеникот во христијанство, за доаѓањето во Неокесареја и за топлото добредојде што му го приредиле жителите на Неареите, за успехот на градбата на градот. храм, кој остана недопрен и неповреден за време на земјотресот што веќе се случи за време на Григориј Ниски, кога сите згради беа наоколу, приватни и јавни претворени во урнатини; за жалбата до судот на Григориј во контроверзни случаи и неговото чудесно сушење на езерото, за заштитата на земјата од поплавите на реката Лика, за посветувањето на јагленоскопот Александар за епископ Комански, за обидот на двајца Евреи да го измамат свети Григориј и за нивната казна, за исцелувањето на младото момче за опседнатите. Григориј со своето стадо во пустината, за чудесното спасение на свети Григориј и неговиот ѓакон, поранешен свештеник, од гонењето на гонителите, за видението на свети Григориј во врска со мачеништвото на Троадиј и проверката на неговата приказна од ѓаконот, за спасението на свети Грегориј од градот и за демонот. воспоставување празници во чест на постраданите за верата. Заклучокот ја опишува смртта на свети Григориј. По ова, говорникот се присетува на уште едно чудо што го направил свети Григориј: престанок на чирот преку молитвата на свети Григориј и преобраќањето на многумина во Христа. Својот пофален говор свети Григориј Ниски го завршува со забелешка дека во сеќавањето се зачувани и други чуда на великиот Григориј, кои тој не ги додаде на опишаните, штедејќи ги ушите на недоверливите. Во 1894 година, познатиот експерт за сирискиот јазик, Виктор Рисел, кој и дал големи услуги на науката со своите преводи на важни сириски споменици, објавени во „Theologische Zeitschrift aus der Schweiz“, Zürich, XI, 4, S. 241–254, превод на сирискиот живот на Свети Неворк, Бискупот на Вондер. ракопис во Британскиот музеј (додади. 14648), кој, според В. Рајт, припаѓа на 6 век. Овој живот испадна дека во својата главна содржина тесно се совпаѓа со пофалниот збор на свети Григориј Ниски за животот на свети Григориј Чудотворец; Меѓутоа, во распоредот на фактите, во нивните детали и во општата природа на наративот, тој значително се разликува од житието на свети Григориј Ниски. Во 1896 година, Пол Бедјан, врз основа на истиот ракопис од Британскиот музеј што го користел В. Рисел, го објавил сирискиот текст за животот на свети Григориј Чудотворец во „Actamartyrum et sanctorum“, т. VI (Паризис 1896), стр. 83–106. Овој текст во многу нешта се разликува од преводот на В. Рисел. Сепак, не е секогаш можно точно да се утврди дали овие отстапувања се засноваат на поправилно читање на ракописот или на претпоставките на самиот Беѓан. Во секој случај, според ген. Хилгенфелд, - тие се главно подобрувања, а од своја страна, врз основа на изданието и амандманите на П. Б. но, П. Во меѓувреме, пасусот цитиран од Р. Беѓан во прибл. 1 на страница 84, го наведува V. Riessel 142 да се запраша дали берлинскиот текст е едноставно превод (во малку вообичаена форма) на животот на Григориј Ниски. Б. Но, дури и ако во другите делови берлинскиот текст се совпаѓа со сириската биографија, тогаш дури и во овој случај, според В. Рисел, може да се претпостави дека берлинскиот ракопис дава интерполација на античката сириска биографија преку материјал позајмен од грчката биографија на свети Григориј Ниски. Сирискиот живот се нарекува „Приказна за славните подвизи на блажениот Григориј, епископ Неокесариски“ 143 - затоа, тој е исто како и пофалниот збор на свети Григориј Ниски, не е наместен да го опише целиот живот на свети Григориј Неокезарески и затоа не содржи податоци за тоа дека историскиот живот ќе ги прошири и фактите за историското дело на нашиот животен век. По краткиот вовед, во кој се посочуваат различните видови духовен живот со кои Бог ги води луѓето кон спасението, составувачот на приказната директно ја започнува пораката за повикот на пустиникот Григориј на епископот на Неокезарија и неговото посветување од Григориј Назијанзиски. Потоа авторот на приказната продолжува да ги прикажува чудата, кои се распоредени по овој редослед: измама на Евреите, нивно казнување и простување; протерувањето на демонот-гаталец од храмот и преобраќањето на паганскиот свештеник, свештеничкиот сомнеж во приказната на Григориј за мачеништвото на младиот човек и неговата потврда за тоа; победа на свештеникот над демонот во бањата преку молитвите на свети Григориј; пренасочување на реката Лика од градот што му се заканува; исцедување на езерото за да се помират двајца браќа; избор на рударот за јаглен Александар за епископ; клевета на свети Григориј блудник, нејзината казна и простување; исцелување на опседната младост; прогон на христијаните и бегство на свети Григориј; Ти на чудесен начин ќе ги спасиш Григориј и неговиот ѓакон од нивните гонители. Приказната завршува со кратка порака за враќањето на свети Григориј, успехот на неговите активности и смртта. Руфин, во својот превод на Евсевиевата црковна историја, смета дека е неопходно да се дополни пораката на Евзевиј со укажување на делата на големиот човек, прославени под источното и северното небо. Тој зборува само за три чудесни дела: исцедување на езерото, чудесно движење на карпата и протерување на демонот од храмот на Аполон 144. Свети Василиј Вел., постариот брат на Григориј Ниски, во книгата за Светиот Дух до свети Амфилохиј (поглавје 29) пишува дека свети Григориј, со помош на Духот, имал страшна моќ над демоните и ја примил таквата благодат на зборот во послушност на верата во незнабошците, кои ги прифатиле само седуммината, христијаните (Римите). сите луѓе, и градски и селски, до Бога преку знаење; ги промени и тековите на реките, заповедајќи им во големото Христово име и го исуши езерото, што на лакомите браќа им даде повод за војна; а неговите предвидувања за иднината се такви што тој на никаков начин не е инфериорен во однос на другите пророци, и би било доста долго време да се прераскажат чудата на овој човек, кој, поради изобилството на дарови во него, откриени преку дејството на Духот со сета сила во знаци и чуда, самите непријатели на вистината го нарекоа вториот Мојсеј. Односот на материјалот во горенаведените извештаи за животот на свети Григориј Неокезарески несомнено: Свети Григориј Ниски и сирискиот живот најмногу зборуваат за исти настани; Руфин наведува три факти, а свети Василиј Велики спомнува два од нив, општо осврнувајќи се на страшната моќ на св. над нив за демоните. Григориј, кој лежи во основата на приказните за свети Григориј Ниски и сирискиот живот, и за дарот на пророштвото, и забележува дека би било апсолутно долго да се прераскажат чудата на овој човек. Најпрво, се поставува прашањето за меѓусебната врска меѓу дадените наративи. Ние всушност можеме да зборуваме за два животи - свети Григориј Ниски и Сириски и само делумно за пораките на Руфин; што се однесува до кратките забелешки на свети Василиј Велики, тогаш тие добиваат значење само кога се оценува животот што го изнесе свети Григориј Ниски. Поврзаноста на материјалот може да произлезе од заемна - директна или индиректна - употреба, од употреба на заеднички пишан извор и на крајот, од самостојна употреба на истата усна традиција. Во однос на житијата на свети Григориј Неокезарески, првиот начин за објаснување на сличностите е елиминиран, бидејќи ниту житието на свети Григориј Ниски не може да се изведе од сирискиот живот, ниту обратно. Житието на свети Григориј Ниски подетално за сирискиот живот: содржи повеќе чудесни дела на свети Григориј Неокесариски, понекогаш дава индикации за историската поставеност на настаните што се презентирани итн. чии објаснувања не можат да се најдат кај Григориј Ниски; Не секаде наративот за сирискиот живот е пократок, но често подолг и подетален од грчкиот. Затоа, теоријата на заемна употреба е исклучена и, колку што е познато, никој не ја применува. Два други начини за објаснување на односот на материјалот пронајдоа енергични бранители во личноста на V. Rissel 146 и P. Koechau 147 . Првиот од нив, кој го проучувал сирискиот живот во оригинал и, со неговото преведување на германски, им овозможил на пошироките кругови да се запознаат со него, во него гледа книжевен споменик од преподобната антика, или, поточно и поточно, извадок од дело на античка христијанска литература, за чие постоење досега не сме знаеле и чиј оригинал веројатно е изгубен во највисокиот степен. Од споредбата на сирискиот живот и пофалните зборови на свети Григориј Ниски В. Рисел заклучува дека Григориј Ниски пишувал за животот и делото на свети Григориј Неокесариски, не според сеќавањата на христијаните од неговата татковина, туку врз основа на пишан извор, кој тој, како и обично, не соодветствувал со своето образование завиткано во неговиот вкус, како и можноста тој, како образован човек, да верува во она што го содржат преданијата. Ова не би можело да се каже со толкава сигурност ако во приказот на Руфин не ни се даде средство за контрола на Григориј Ниски и неговото дело, бидејќи Руфин очигледно го искористил истиот материјал и, како историчар, го користел малку поинаку од ораторот. Но, ова, во исто време, го објаснува и опсервирањето што досега беше направено врз основа на споредба на веста за Григориј Ниски и Руфин, имено, дека Руфин во неговата нарација е независен од Григориј Ниски, што природно води до понатамошната претпоставка дека Руфин мора да црпел од различен извор од биографијата на Nyssa (320S). Исто така, Сириецот не црпеше од Григориј Ниски, давајќи само извадоци од неговите пофални зборови и само распространувајќи во некои случаи (S. 232). В. Рисел добил впечаток дека Сириецот насекаде имал голема оригиналност, поради што не можел да биде зависен од материјалот на Григориј. Секаде каде што има отстапувања, може да се разбере дека тие произлегуваат од Григориј, а не од Сириецот (С. 233). ВО. Рисел дури смета дека е можно да објасни на која основа Григориј Ниски го ревидирал пишаниот материјал што му бил на располагање. Рисел ги смета за најинтересни оние пасуси во кои Григориј Ниски јасно наоѓа искушение во чудесниот елемент на расказите, или затоа што не сака кај своите читатели да претпостави преголема способност и добра желба да веруваат во овие чуда, или затоа што за себе, фино образован писател со грчки вкус, навикнат на умереност, овие чудесни внатрешно оправдани и малку гледани чуда. Зашто само така може да се објасни желбата на Григориј да прикаже некои од овие чуда порационално и поприродно или да ги направи веројатни преку објаснување на чудесното. Токму поголемиот дел од отстапувањата помеѓу приказната на Сириецот и пофалниот збор на Григориј Ниски, според V. Rissel (S. 234), е сосема убедливо објаснет како резултат на начинот на размислување и погледите на Григориј. Другите отстапувања се објаснети кај Григориј со посилното преовладување на библискиот вкус и библиско-догматскиот начин на размислување. Во првиот поглед, мора да се потсетиме на многуте споредби со библиските личности; различни промени во поединостите мора да се следат на второто. Некои отстапувања биле направени од Григориј од црковни правни причини. Што се однесува до материјалот што Григориј Ниски го дава во својот живот и кој го нема во сирискиот живот, овој материјал во најголем дел, ако не и исклучиво, доаѓа од самиот Григориј, а не од изворниот извор. Ова ги вклучува, пред сè, сите украси во прикажувањето на поединостите, особено во прикажувањето на визии и актерски личности, споредбите со библиските фигури и богато откриените слики - со еден збор, сè што го сочинува реторичкиот додаток на Григориј и во кое тој, во други случаи, толку суптилен писател и говорник, честопати претерува со умереноста. Покрај тоа, Григориј Ниски го поседува воведот и заклучокот, премините од една во друга епизода, што дотолку повеќе треба да се препознае како плод на слободната креативност на Григориј, бидејќи тој го промени и самиот редослед на поединечни приказни. Од Григориј Ниски потекнува прикажувањето на пејзажот на Понт, градот Неокезареја и неговата околина, и прикажувањето на црковните односи во Кападокија до времето на свети Григориј Чудотворец, како тие се развивале преку неговите наредби за време на тешкиот премин од паганството во христијанството, како и разни детали од црковниот живот и историското објаснување на св. христијаните. Конечно, Григориј поседува и некои индивидуални карактеристики во презентацијата кои служат како најдобра мотивација за настани. Но, V. Rissel во исто време мора да се согласи (S. 236) дека кога се споредува материјалот од Григориј и Сириецот, секогаш е неопходно да се има на ум дека во поединечни случаи често е тешко да се одлучи каде Григориј Ниски го проширува или поедноставува претставувањето на неговиот оригинал и каде Сириецот го скратува својот оригинал. Меѓутоа, со сите разлики во презентацијата и материјалот во двата животи, има толку голема хомогеност во двата животи што е недозволиво да се сомневаме во нивниот книжевен однос и не може да се размислува за можноста за сосема далечен контакт само преку претпоставката за само различна писмена обработка на истиот, првично само усно распространета, зрно од наративот, бидејќи покрај тоа што може да се даде во секој близок контакт. поставува коинциденција во изразите и, згора на тоа, во таква форма, како што е можно само со книжевна зависност. Од овие согледувања, очигледно, треба да се заклучи дека сирискиот живот го сочинува изворот за Григориј Ниски, и во овој случај би требало да се претпостави дека целиот материјал што Григориј Ниски го нуди како додаток на сирискиот наратив е бесплатен додаток за него самиот. Но, самиот В. Рисел докажува дека против претпоставката дека Григориј црпел од сириската биографија во формата во која ни е позната во сегашно време, се покренуваат сериозни сомнежи, кои имаат своја основа во фактот дека оригиналното дело е составено не на сириски, туку на грчки, како што веќе покажа објаснувањето на името на реката Λύκος, што во преводот на реката Λύκος е направен само во сириски јазик на сириски јазик. На претпоставката за сириското оригинално дело ѝ противречи остриот анахронизам според кој епископот што го посветувал Григориј Неокезарески за епископ бил Григориј Назијанзиски: таква грешка, според В. Рисел, разбирливо е само ако за тоа е виновен Сириецот, кој тоа го дозволил при преводот и обработката на оригиналниот грчки текст. На овие внатрешни основи се додадени надворешни докази во корист на грчкиот оригинал: сирискиот живот во единствениот ракопис што го содржи се наоѓа зад сирискиот превод на Паладијовата Historia Lausiaca, па од тука можеме да заклучиме дека сирискиот живот на свети Григориј е исто така позајмен од грчкиот оригинал. Ако, според тоа, ниту Сириецот не можел да извлече од Григориј Ниски, ниту вториот од сирискиот живот, тогаш природно следи претпоставката за заедничкото грчко главно дело што и Григориј Ниски и Сириецот го имале пред себе; Руфин исто така црпел од истиот извор (S. 238). На прашањето каква врска има сирискиот живот со грчкиот оригинал - дали тој буквално го пренесува како точен превод, или дали грчкиот оригинал бил поопширен од сириската приказна што ни е позната, и само делумно буквално е пренесена во неа, во тој случај сириската приказна би била бесплатна преработка или бесплатно извлекување од грчкиот оригинал, V. Rissel веќе не ја препорачува сириската приказна. впечаток дека е буквален превод од грчки. Но, без оглед на ова, претпоставката дека грчкиот оригинал е поопширен од сириската приказна произлегува од споредбата на материјалот во Григориј Ниски со материјалот содржан во сириската приказна. Дури и ако значаен дел од материјалот во панегириката на Григориј Ниски ги сочинува неговите дополнувања, едно нешто не можело да додаде тој и, пред сè, детали како што се името на градот Коман и името на маченикот Троадиј тешко дека Григориј ги измислил. Напротив, Сириецот едноставно можеше да ги изостави податоците за кои не можеше да претпостави дека неговите читатели ќе имаат или разбирање или интерес. Оваа претпоставка се потврдува со фактот дека Руфинус користи дело со слична содржина и вербално изразување. Руфин не црпел од Григориј, за што сведочат особините што Григориј ги нема, но Сириецот ги има (S. 239). V. Rissel (S. 240) исто така ја отфрла можноста дека имало две грчки дела со различен волумен, но сосема слична содржина, како тешко прифатлива. Така, за него природно произлегува заклучокот дека единствениот, поопширен оригинал е грчкото дело од кое сириската приказна дава извадоци. Руфинус тесно се придржува до овој оригинал, а Сириецот го скрати најмалку од сите чуда што ги раскажува Руфинус. Времето на настанување на грчкото дело кое послужило како извор за три извештаи за животот на свети Григориј Неокезарески, В. Рисел го датира во првата половина на IV век, поточно 300–325 г. (S. 240). Од една страна, легендарната природа на наративот бара да поминат неколку децении од смртта на Григориј Чудотворец до неговата композиција; од друга страна, Григориј Ниски тешко дека би преработил сосема ново дело во својата панегирика. Ова дело во својот грчки текст беше лесно заборавено, откако панегирикот на Григориј Ниски ја пренесе неговата содржина во елегантна форма. За сириската обработка, terminus adquem е во датумот на ракописот во кој е примен: според авторитативниот суд на В. Рајт, од 6 век; а терминус кво е во изразот „монаси“ (§4) и во спомнувањето на Григориј од Назијанз. P. Koechau, кој пишувал за претпоставките на V. Rissel, врз основа на анализа на аргументите на вториот, дошол до сосема поинаков заклучок: претпоставката на V. Rissel за заедничкиот пишан примарен извор, кој го користеле Григориј од Ниса, Сириецот и Rufinus, треба да се смета за недокажана; туку контактот меѓу различни автори може да се објасни само од обработката на истиот усно распространет материјал на легенди. Истовремено, се утврдува дека од авторите што ја обработиле оваа усна традиција, најоригинален материјал нуди Григориј Ниски, чиј пофален говор делумно сè уште содржи историски податоци измешани со легендарни приказни. Ние наоѓаме значително затемнета и уште пореторички украсена легенда веќе кај Руфин, помлад современик на Григориј Ниски. Но, приказната на Сириецот открива многу поголеми отстапувања од оригиналниот тип на легенди: тука нема апсолутно ништо историско; Наместо тоа, грубите историски грешки навлегоа во приказната, чудесното се множи и засили, некои легенди се прошируваат, други многу се менуваат. Дури и ако некои од овие разлики може да се припишат на составувачот на сирискиот живот, останува, сепак, толку многу што мораме да сметаме дека сирискиот третман е значително подоцнежен од грчкиот. Бидејќи сирискиот ракопис, кој го содржи животот, според В. Рајт, припаѓа на 6 век, оригиналот треба да се датира во времето околу крајот на 5 век. Руфин стои помеѓу Григориј Ниски и Сириецот, но поблиску до првиот отколку до вториот (S. 248–249). Ова е ставот на прашањето за меѓусебниот однос на постоечките хагиографски наративи. Како што можете да видите, прашањето не е само за тоа кое дело послужило како извор. за нив, но и за историската вредност на приказните. Последното прашање, се разбира, за нас е од поголемо значење од првото, но решението на првото прашање не е без научен историски и литературен интерес. Потребно е внимателно да се одмерат двете изнесени ставови за да се дојде до разумен заклучок за значењето на Животите. Највизуелен и најубедлив начин да се направи ова може да биде детална споредба на поединечни наративи. Ќе ги разгледаме по редоследот по кој се претставени од свети Григориј Ниски, а секогаш ќе ги имаме на ум ставовите искажани од V. Rissel и P. Koechau 148. а) Избор на свети Григориј за епископско седиште во Неокезареја. Григориј Ниски вели дека свети Григориј, откако го завршил своето филозофско и теолошко образование, се повлекол во пустината. Федим Амасиски вложил максимални напори да му даде раководство во црквата за да не го поминува толку убав живот без работа и бескорисно. Но свети Григориј, откако дознал за оваа намера, решил да се скрие, движејќи се од една во друга пустина. Испробајќи ги сите средства за да ја постигне својата цел, Федим го назначува во отсуство за епископ на Неокезареја. Овој град дотогаш бил целосно пагански: во населениот град и неговата околина немало повеќе од седумнаесет христијани. Принудени да ја прифатат епископската титула, свети Григориј, по завршувањето. над него сè е легализирано, барајќи од Федим одредено одлагање за да влезе во службата што му е доверена, тој одозгора побара од себе откривање на тајните на верата. Вистината му била откриена ноќе во видение: прво видел маж кој личел на старец, кој му покажал на жена која се појавила во неземен сјај; од нивниот меѓусебен разговор не само што го научил вистинското познание на верата, туку дознал и дека тие што се појавиле се апостол Јован и Дева Марија. Евангелистот Јован со кратки зборови ја искажал тајната на верата, а Григориј, на крајот од видението, го запишал откровението, чиј текст го пренесува Григориј Ниски, додавајќи дека рачно напишаната белешка на Григориј се чува до ден-денес во црквата нео-цезар. Откако доби малку смелост и храброст преку ова откровение, Григориј ја напушти пустината и се упати кон градот во кој требаше да му изгради црква на Бога. Откако известил за протерувањето на демоните од паганскиот храм на патот кон градот, за движењето на карпата и за придружното преобратување на свештеникот во христијанство (за што ќе се дискутира подолу), Григориј Ниски го опишува влегувањето на свети Григориј во Неокезареја. Славата на Григориј, кој ги истера демоните и водеше со него и нивниот слуга, се рашири во градот и сите негови жители излегоа да се сретнат: св. Григориј влезе во градот толку преполн од оние што го придружуваа, како целиот град веќе да ја почитуваше неговата светост. Бидејќи Григориј немал ниту црква, ниту своја куќа во градот, неговите придружници почнале да се грижат каде ќе најдат засолниште. Григориј ги прекорува што заборавиле дека се под небесниот покрив и дека треба да се грижат само за куќата која е изградена со доблести. Во тоа време, благородниот и богат сопруг Мусониј го замолува да остане во неговата куќа; и други почнаа да го канат кај нив. Григориј отиде кај првиот. На почетокот имаше мал број од оние што ги слушаа неговите зборови; но пред да заврши денот и да зајде сонцето, многумина поверуваа. Во блиска иднина, тој привлече толку многу луѓе што почна да гради храм - сите придонесоа за овој потфат со пари и труд 149. Во сирискиот живот на св. На почетокот, Григориј е прикажан како пустиник; неговата слава се проширила во многу градови. Во тоа време, епископот нео-цезар умре, а свештенството се обрати до Григориј Назијанзиски со барање да им даде овчар. Григориј Назијански, откако ги послушал, ги ослободил, а тој самиот со молитва се обратил кон Бога (даден е текстот на кратка молитва). Во сон слушнал глас кој му заповедал да не избира никој друг освен пустиникот Григориј. Кога Григориј Назијанзиски изразил збунетост како може да најде планински жител кој нема постојано место на живеење, глас му заповеда да го повика свештенството, да влезе во олтарот, да се сети на името на Григориј и да го постави за епископ, дури и да не е таму. Григориј од Назијанз го направил токму тоа. Ангелот го известил Григориј за неговото назначување за епископ на Неокезареја и му наредил да оди во Јаасијанц за да добие благослов од Григориј и потоа да се упати во неговиот град. Откако се предаде во молитва (се пренесува текстот) на волјата Божја, Григориј отиде во Назијанц, каде што остана извесно време. Пристигнувајќи во Неокезареја, Григориј бил погоден од преовладувачкото идолопоклонство и го замолил Господ да му даде „преку Неговите списи слика на скриените тајни на верата“. Веднаш на ѕидот се појавија зборовите: „Трите лица на Отецот, Синот и Светиот Дух се божествената природа“. Истата ноќ видел во сон млад човек - Јован Евангелист, кој држел книга во раката, и девица - Марија, Богородица; му ја покажале верата што дошла од небото 150. Текстот на симболот не е даден. Од споредбата на двата наратива, најнапред се откриваат историските неусогласености во сирискиот живот, додека Григориј Ниски е во согласност со историската реалност. Сирискиот Живот зборува за претходникот на свети Григориј во неоцезарската столица и за свештенството на неокезариската црква кое бара овчар, додека Григориј Ниски апсолутно точно верува дека свети Григориј како прв епископ од Неокесарија, во согласност со Грејгор, кој првично го основал Свети Василиј. на неокесарската црква, и затоа е природно дека под такви услови иницијативата за посветување на свети Григориј за епископ неокезарски потекнува од епископот Федим 151. Меѓутоа, сирискиот живот двапати зборува за 17 христијани во Неокезареја пред доаѓањето на Григориј 152. Сирискиот живот го нарекува несомнено Григориј Богослов, додека пофалниот збор на Григориј Ниски правилно укажува на Федим Амасиски. Овој груб анахронизам не може да се објасни со грешка на препишувачот при дистрибуција на списоци од сирискиот живот, бидејќи се случува неколку пати. В. Рисел тоа го објаснува со грешката на сирискиот автор, кој при преводот и обработката на грчкиот примарен извор, наместо името Амасијас, особено ако во оригиналот е напишано нејасно и погрешно, прочитал Анзианц, како што Сиријците често пишувале наместо Назијанц, а поради непознавање на хронологијата, наместо името на познатото име, Phaziaim, му го ставил името на Phaziaim. од Амасија (S. 237). Впечатлива е неприродноста на самото ова објаснување, особено ако се земе предвид фактот што сега е забележан дека името Назијанза се појавува неколку пати. Дали навистина во сите случаи е напишано нејасно и неточно? Ако го прифатиме заедничкиот пишан извор, тогаш можеме да претпоставиме или произволна промена од страна на Сириецот, чии мотиви би биле мистериозни, или, најверојатно, да мислиме дека името на митрополитот недостасува во заедничкиот извор, а тоа е точно пополнето од Григориј Ниски, но лажно од Сириецот. Сирискиот живот, за да објасни како пустиникот Григориј дознал за неговото назначување во епископската столица, воведува медиум на ангел, кој Григориј Ниски не го спомнува, известува за патувањето на свештенството во Назијанза, за објавувањето на името на новиот епископ во храмот и воведува неколку кратки молитви. Во описот на видението во кое на Григориј му беа кажани тајните на верата, сирискиот живот во детали има и значајни разлики од животот на Григориј Ниски, имено: во него зборовите испишани на ѕидот му се појавуваат на Григориј, Јован Богослов е претставен како млад и со книга во рацете. Григориј Ниски има Свети Григориј ги дознава тајните на верата од разговорот меѓу старец Јован и Дева Марија и на крајот од видението тој самиот заклучува пишувањето доби божествено откровение 153. Ако ја земеме предвид целата природа на прикажувањето на релевантните факти во пофалниот говор на Григориј Ниски и во сириската приказна, јасно е дека оригиналноста не е на страната на сирискиот живот, кој греши против историјата и содржи елементи кои го подобруваат извонредниот карактер и изборот на свети Григориј на проповедникот и му ги соопштуваат мистериите на верата. И двата животи, се разбира, генерално ги известуваат истите факти, но со такви разлики во детали што влеваат фер сомнеж дали и двете наративи можат да се заклучат од употребата на истиот пишан извор. б) Протерување на демоните од пагански храм и поместување на карпата. Григориј Ниски вели дека свети Григориј, одејќи од пустината до градот, кога дошла вечерта и почнал да врне силен дожд, тој и неговите придружници влегле во еден пагански храм. Храмот бил познат по тоа што демоните таму ги почитувале предвидувањата преку свештениците. Григориј ги преплаши демоните повикувајќи се на името Христово и, откако го исчисти воздухот осквернет од жртвен чад со знакот на крстот, ја помина ноќта во молитви и пеење. Утрото отиде понатаму; кога утрото свештеникот почнал да им ја врши вообичаената служба на демоните, демоните што се појавиле рекле дека храмот им е недостапен, бидејќи таму бил свети Григориј. Колку и да подоцна користел очистувачки абдести и жртви, сите негови напори биле залудни: демоните не го послушале неговиот повик. Тогаш свештеникот, изгорен од гнев и гнев, го престигнал свети Григориј, му се заканил дека ќе го пријави кај властите, ќе употреби сила против него и ќе му ја предочи на царот неговата дрскост, дека тој, како христијанин и непријател на боговите, се осмелил да влезе во храмот. Григориј одговори на дрскиот и груб гнев на свештеникот со израз на увереност во моќта на Оној што се бореше против него, дека може да ги истера демоните од каде сака и да ги насели на местата каде што сака, ветувајќи дека ќе обезбеди доказ за тоа. Свештеникот го замолил Григориј да ја покаже својата моќ над истите тие демони и повторно да ги смести во храмот. Свети Григориј откинал мало парче од книгата, напишал на него: „Григориј на сатаната: влези“ и му го дал на свештеникот. Вториот ја ставил белешката на олтарот, ги извршил вообичаените жртви и го видел истото што го видел претходно. По ова, свештеникот се уверил дека Григориј поседува некаква божествена моќ, со чија помош е посилен од демоните; повторно го стигна, кога уште не стигнал до градот, и го замоли да му ја открие тајната за Бога, кој има моќ над демонската природа. Кога свети Григориј накратко ја изложил тајната на побожноста, но свештеникот сметал дека верата во пројавувањето на Божественото на луѓето во тело е понижување на концептот за Бог. Св. Григориј му рекол дека верата во оваа тајна се потврдува не само со зборови, туку нејзината реалност е потврдена со чуда. Свештеникот посакал да види уште едно чудо од него за да се увери во верата; тој бараше една од големите карпи што лежеа пред неговите очи, без помош на човечка рака, само со силата на верата, по наредба на Григориј, да се пресели и да се пресели на друго место. Свети Григориј веднаш наредил карпата, како да е живо суштество, да се пресели на местото што го покажал свештеникот. По ова чудо, свештеникот поверувал 154. Сирискиот живот раскажува за протерувањето на демонот и преобраќањето на свештеникот во една поинаква врска. Свети Григориј дошол во некој град и видел храм надвор од него, влегол во него и ноќта ја поминал буден. Демонот, почитуван во храмот, се исплаши од молитвата на Григориј и замина таму. Откако ја заврши ноќната служба, свети Григориј тргна на пат. Кога дојде бел ден, свештеникот кој вообичаено ја извршуваше службата дојде во храмот, се молеше многу и плачеше, но демонот не се појави; од голема тага свештеникот ја раскинал облеката и пак се помолил – се појавил демонот и рекол; „Отсега повеќе не можете да посакате да дојдам овде; Григориј, ученик Христов, дојде овде, се помоли овде и ме избрка, и затоа не можам повеќе да дојдам овде“. Свештеникот му рекол: „Значи, да ти наредеше Григориј, ќе влезеше овде“. Демонот одговорил: „Ако ми заповеда, ќе дојдам овде“. Тогаш свештеникот истрча кај Григориј во планините и му рече дека ако му заповеда на демонот да се врати на своето место, а тој го стори тоа, тогаш ќе стане ученик на својот Бог, Кого тој го проповеда. Св. Григориј напишал на плочата: „Григориј, ученик Христов, на идолот: влези во своето место“. Свештеникот ја стави плочата на земја во храмот. Демонот веднаш се појавил. Свештеникот му рекол: „Сега, кога добивте наредба да го направите тоа, се вративте ли кај себе?!“ Тој му рече: „Да“. Тогаш свештеникот одговорил: „Значи, Григориј е посилен од тебе, па ги слушаш неговите наредби?!“ Демонот му рекол: „Невозможно е да се спротивставиме на силата на Крстот, бидејќи на него му се подредени легии на ангели и луѓе и демони“. Тогаш свештеникот одговорил: „Значи, ако ученикот е многу посилен од тебе, тогаш колку повеќе е неговиот учител! Затоа, моја должност е да заминам да му служам на некој поголем од тебе“. Тој веднаш го остави, отиде кај Григориј и стана негов ученик 155. Сирискиот живот не зборува за движењето на карпата ниту во врска со тоа ниту на друго место. И двата наратива, иако одделно, се наоѓаат кај Руфинус. Неговата прва приказна оди вака. Патувајќи низ планините во зима, Григориј стигнал до самиот врв гребен. Сè беше покриено со снег; Немаше засолниште никаде освен храмот на Аполон. Григориј влезе во него, преноќи и си замина. Во храмот имаше еден свештеник кој го преиспитуваше ликот на Аполон и им одговараше на оние што бараа, а со тоа заработуваше храна за себе. По заминувањето на Григориј, свештеникот, како и обично, дојде да предложи прашања и да побара предвидувања, но не доби одговор. Ги повторува жртвите, но молкот продолжува. Свештеникот беше збунет. Ноќта на сон му се јави демон и му рече: „Зошто ме викаш кога веќе не можам да дојдам“? Кога свештеникот го прашал за причината за тоа, демонот рекол дека бил избркан од присуството на Григориј. Кога се прашал за средствата против тоа, демонот рекол дека сега може да влезе во тоа место само со дозвола на Григориј. Слушајќи го тоа, свештеникот отишол кај Григориј, му ја објаснил суштината на работата, го потсетил на неговото гостопримство и, жалејќи ја можноста за стекнување што му била одземена, итно побарал да се врати сè во претходната состојба. Свети Григориј веднаш напиша писмо со овие зборови: „Григориј до Аполон: Ти дозволувам да се вратиш во своето место и да го правиш она што си навикнат (да го правиш). Свештеникот го стави ова писмо до сликата. Демонот веднаш се појавил и дал одговори на неговото барање. Тогаш свештеникот почна да размислува во себе: „Ако Григориј заповеда, а овој бог отиде и не можеше да се врати освен откако ќе ја прими наредбата, и повторно беше вратен по наредба на Григориј, тогаш зарем Григориј е многу подобар од него, чии заповеди ги слуша“. Затоа, откако ги заклучи вратите на храмот, отиде кај Григориј и го замоли да го запознае со тој Бог, со чија сила им заповеда на боговите на незнабошците. Бил катехизиран, крстен и толку успешен во животот и верата што бил наследник на Григориј во епископијата 156 г. Руфинус зборува за движењето на карпата на следниов начин. Во едно село било потребно да се изгради храм. Но, на местото каде што требаше да се изгради, од источната страна имаше карпа на соседната планина, а од другата течеше река, па немаше доволно простор за изградба на храм. Немаше друго место, а сите беа тажни што немаат земја за изградба на храм. Свети Григориј ја помина ноќта во молитва, сеќавајќи се на ветувањето дадено од Исус Христос (Мт. XVII, 20), а бидејќи со полна вера побара да се помести карпата, до зори, кога се собра народот, се покажа дека незгодната карпа се оддалечила онолку колку што е потребно просторот за изградба на храмот 157. Приказната за протерувањето на демоните од паганскиот храм во сите три животи се заснова на еден факт, а првичниот впечаток од нејзиното читање е дека сите тие зборуваат многу во согласност. Во меѓувреме, ако ги погледнеме деталите, во нив ќе има разлики што ја исклучуваат можноста за користење на еден пишан извор. Пред сè, положбата на храмот е поинаку дефинирана: од Григориј Ниски и во сирискиот живот - надвор од градот, од Руфин - далеку од градот на врвот на една планина. Григориј Ниски го мотивира влегувањето во храмот со дожд, Руфин вели дека сè било покриено со снег, а немало друго засолниште, а сирискиот живот не укажува на никакви причини. Според Григориј Ниски, во храмот живееле многу демони, според сирискиот живот - еден демон, според Руфин - Аполон. Понатаму, според Григориј Ниски, демоните се појавуваат на стражарот наутро и му објаснуваат дека не можат да влезат, без оглед на тоа какви средства користи; во сирискиот живот, демонот се појавува по залудните напори на свештеникот и изјавува дека Григориј го спречува да се врати во храмот; Во Руфинус, Аполон му се појавува на свештеникот во сон ноќе. Според сите три наративи, Григориј, за да ја исполни желбата на паганскиот свештеник, испратил писмо - според сирискиот живот до демонот на храмот, според Руфин - до Аполон и според Григориј Ниски - до сатаната 158 година. Договор меѓу тројцата автори нема ниту во текстот на писмото до свети Григориј, каде што, очигледно, би требало да има точна случајност доколку за ова добиле информација од истиот пишан извор. Сите тројца автори не се согласуваат и за тоа на што е напишано писмото до Св. Григориј: во Григориј Ниски има мало парче од книга, во сирискиот живот има плоча, во Руфин има писмо. Преобраќањето на свештеникот исто така е различно опишано. Истовремено, потребно е да се обрне внимание на фактот дека Григориј Ниски, за да го убеди свештеникот во супериорната Божја сила, на која му служи св. Григориј, се бараше ново чудо: по наредба на вториот, карпата назначена од свештеникот се поместува. Овој наратив не се среќава во сирискиот живот и само ова може да ја уништи теоријата на V. Rissel дека Григориј бил заведен од чудесниот елемент на некои наративи и се обидувал да ги направи индивидуалните чуда поприродни и поприфатливи за разумот (S. 233). Но, ова чудо е најневеројатно од сите чуда на св. Григориј: „најневеројатното и најголемото чудо“, како што вели самиот Григориј Ниски, и тоа е извршено, според Григориј Ниски, не заради оние разумни основи што ги посочува Руфин: Руфин ја означува основата за тоа во екстремната потреба на селаните, а според Григориј Ниски, желбата на свештеникот се врши едноставно и кон послушникот. Конечно, невозможно е, заедно со В. Рисел, да се препознае оваа приказна дека не е дел од оригиналниот состав на приказните за свети Григориј со образложение дека тој не е во сирискиот живот; но тоа не може да биде изум на Григориј Ниски, бидејќи тоа, иако во друга врска, го известува и Руфин, кој пишувал независно од Григориј Ниски, како што во овој случај е јасно од самиот пренос на фактот. Зарем не требаше да припаѓа на заеднички извор ако теоријата на В. Рисел беше здрава? Ако го погледнеме наративот на Григориј Ниски и сирискиот живот од гледна точка на прашањето за оригиналноста, тогаш во овој поглед е важна приказната на Григориј Ниски за однесувањето на свештеникот кога дознал зошто демоните не одат во храмот. „Свештеникот, пламнувајќи од гнев и гнев, го престигнува големиот човек, заканувајќи му се со сите страшни закани дека ќе го пријави кај властите и ќе употреби сила против него и ќе му ја укаже на кралот неговата дрскост, дека тој, како христијанин и непријател на боговите, се осмелил да влезе во храмот, дека од неговиот влез исчезнала демонстративната моќ на пророкот. на овие места повеќе не се случува“. Ваквиот тек на приказната, прво, кореспондира со историската положба на христијаните од времето на свети Григориј, второ, и психолошки разбирлив од страната на свештеникот кој го гледал свети Григориј и неговиот Бог од негова паганска гледна точка. Нема индикации за тоа ниту во сирискиот живот ниту во Руфинус. Оваа карактеристика на наративот на Григориј Ниски не може да се припише на неговата измислица, бидејќи во времето на пишувањето на пофалниот збор, околностите биле радикално променети. Ако ова е кажано во општ извор, тогаш зошто ниту сириската приказна ниту Руфинус не го спомнале? б) Исцедување на езерото за да се помират браќата. Григориј Ниски известува дека авторитетот на свети Григориј бил толку голем што во контроверзните секојдневни работи не бил познат друг суд над него, но секој спор и сите незгодни и комплицирани работи биле решени со неговиот совет. Како пример, тој зборува за едно од неговите испити, бидејќи, според поговорката, целата ткаенина ни ја препознаваме по примерок. Двајца помлади браќа, откако го поделија наследството на својот татко меѓу себе, не можеа да се договорат за езерото: секој се обидуваше да го заземе и не дозволуваше другиот да го дели. Судија е свети Григориј. Тој се обидел да ги убеди младите да се помират и ги убедил да ја завршат работата спогодбено и да ја претпочитаат користа од мирот наместо приходот. Но, опомените се покажаа невалидни: младите се возбудуваа и, возбудени од надежта за профит, сè повеќе се разгоруваа од гнев; од двете страни се подготвуваше војска од оние што беа под нивна контрола; многу раце, под влијание на гнев и младост, жедни за крв - беше одредено време на битка. Но, во пресрет на крајот на Св. Григориј цела ноќ ја помина во молитва на брегот на езерото и со молитва ја исуши целата вода, до утрото го направи езерото суво и безводно, така што немаше вода во неговите вдлабнатини. По ова тој замина; престанала расправијата меѓу младите: со уништувањето на предметот за кој се подготвувала кавгата, мирот го зазел местото на гневот. И сега“, вели Григориј Ниски, „може да се видат очигледни траги од оваа божествена одлука, зашто околу поранешното езеро сè уште има некои траги од излевањето на водата, но она што тогаш беше потопено во вода и се наоѓаше во самите длабочини, сето тоа сега се претвори во шума, живеалиште, ливади и обработливо земјиште 159. Сирискиот живот раскажува дека во градот живеел благороден човек, кој по својата смрт оставил два сина. Го поделиле целото наследство - останало само езерото, кое на сопственикот му донело огромни приходи, бидејќи во него имало многу риби. Поради него меѓу наследниците настанало несогласување, кое преминало во непријателство: ги држеле своите слуги подготвени за борба. Нивните пријатели го известиле свети Григориј за ваквата состојба. Свети Григориј ги убедил наследниците да се помират и ги советувал едниот да го земе езерото, а другиот парите што ќе дојдат за него. Браќата не се согласија. Тогаш свети Григориј им нареди на сите да одат до езерото. Овде тој повторно повика на помирување, посочувајќи дека тие се расправаат за нешто што не им припаѓа: водата е на Бога. На нов предлог за помирување, со предупредување дека во спротивно свети Григориј ќе покаже дека езерото не им припаѓа, тие одговорија негативно. Тогаш свети Григориј ги испружи рацете над водите и во името на Исус Христос им заповеда да се повлечат во земните бездни. Водата исчезна, а дното на езерото стана видливо. Св. Григориј им рекол на браќата: „Гледате ли сега дека водите не ви припаѓаат вам? Руфинус на овој начин го наведува истиот факт. Во понтичките земји имало езеро изобилно со риби, кое давало голем приход. Го наследиле двајца браќа. Но, алчноста за пари ја раскина дури и братската врска: за време на риболовот се појавија убиства и војни, а над рибите се пролеваше човечка крв. По промисла Божја овде пристигна св. Григориј. Ја видел борбата на разбеснетите браќа и сестри и се обидел да ги истражи причините за непријателството, но не нашол друга причина освен риболов. Свети Григориј, искористувајќи го затишјето во борбата што настана по повод неговото пристигнување, им се обрати на браќата со опомена да не го уништуваат братскиот мир поради алчноста на стекнувањето и ги повика да одат со него на брегот на езерото, ветувајќи им со силата Господова дека ќе ги ослободи од суровиот спор. Пред очите на сите, го залепи стапот што го држеше во раката на самиот раб на водата на езерото 161, клекна и рече молитва во која го замоли Господ да се смилува на братската крв на младите и да заповеда водите да бидат проколнати, поради што заборавија на братската љубов и тука да има нива, обоена со нива со плодот. Штом ја завршил молитвата, водата исчезнала и браќата останале со суво поле 162. Постои голема согласност во наративот за исушувањето на езерото. Но и овде има такви карактеристики во излагањето на Григориј Ниски што укажуваат на тоа дека тој ја запишал оваа приказна во нејзината најоригинална форма: Григориј Ниски го разликува првиот неуспешен обид на свети Григориј да стави крај на раздорот и вториот, кој завршил со уништување на предметот на спорот. Помеѓу овие обиди мора да поминал значителен временски период, при што избувнала отворена борба меѓу браќата. Во меѓувреме, во сирискиот живот и во Руфинус се поврзани два настани. Поневеројатно е да се претпостави дека Григориј Ниски го измислил првиот обид отколку што е поинаку, дека во традицијата малку по малку почетниот неуспех на свети Григориј ослабнал и исчезнал. Според Григориј Ниски, најмногу исцедило по ноќната молитва на свети Григориј - наутро. Според сирискиот живот и според Руфинус, молитвата и самото чудо се извршуваат пред насобраниот народ. Зар не може овде да се види вообичаената појава дека со текот на времето чудесниот елемент се засилува, а чудото се врши во присуство на многу сведоци? На ова сакаа да ги додадат разликите меѓу сирискиот живот и Руфин во пренесувањето на постапките и говорите на свети Григориј, дека Руфин не зборува за благородник, за пријатели кои испратиле кај свети Григориј да информираат за заканувачката опасност од екстремно влошување на раздорот, а сирискиот живот не спомнува дека раздорот се случил секој пат кога се случило наративната споредба за време на рибата. има многу малку заеднички материјал што би бил прецизно репродуциран во сите наративи. г) Оградување на градот од поплави на реката Лика. За ова чудо свети Григориј Ниски зборува на следниов начин. Во понтиската земја тече река чиешто име укажува на брзината и нескротливоста на течението, бидејќи поради штетата што ја предизвикува се нарекува Λύκος (волк). Високите планини во Ерменија, кои служат како негов извор, и обезбедуваат изобилство вода. Течејќи по подножјето на планините, особено е преплавен со зимски потоци. Во низините, на некои места го напушта каналот од двете страни, поплавувајќи сè со вода, така што жителите се изложени на неочекувани опасности: не гинат само растенијата, посевите и животните, туку и куќите и луѓето. Жителите ги презедоа сите мерки да го спречат злото: фрлаа камења, градеа насипи, но не можеа да ги спречат неволјите предизвикани од водата. Кога гласините за направените свети Григоријови чуда се проширија насекаде, тогаш сите жители на оваа земја: сопрузи, жени, деца - се упатија кон свети Григориј со молба да им даде малку ослободување од неволјите што ги снашле. За дополнително да му го разбудат сочувството, побарале од него лично да ја погледне несреќата и да се увери дека е невозможно да ги преселат своите домови и дека во секое време се во животна опасност од притисокот на водата. Свети Григориј дошол на местото. Му беше посочено отстапувањето на реката; Самите траги од катастрофата беа јасни, бидејќи ова место беше ископано од поплавата на вода и имаше длабоки дупки. Свети Григориј им укажа на собраните дека менувањето на правецот на протокот на водата не е човечка задача - само божествената сила може да го направи тоа. Свети Григориј со голем глас молитвено го повикал Христа да му помогне на задачата и го ставил стапот што го држел на место на брегот оштетено од водата. Бидејќи земјата беше влажна и матна, шипката беше заглавена длабоко. Откако се молеше на Бога тоа да биде пречка за нередовниот наплив на вода, свети Григориј се врати дома. По кратко време, прачката се вкоренила на брегот на реката и пораснала во дрво. За реката, ова дрво служеше како граница на протокот, а за жителите служи како „спектакл и тема на историска приказна“: кога реката, излеана од дождови и потоци, излева со страшен шум, а потоа, удирајќи ја површината на брановите во стеблото на дрвото, таа повторно се издигнува и се упатува кон средината на дрвото, како да се допре до средината на реката. Името на ова дрво и до ден-денес е „прачка“ и секогаш е зачувано од локалните жители во спомен на благодатта и моќта на Григориј 163. Сирискиот живот во збиена форма го изложува истото и во истиот редослед, разликувајќи се, како и во другите наративи, подетално во говорите 164; освен тоа, нејасно го означува местото на чудото и подигнувањето на прачката. Сепак, и овде општиот впечаток оди во прилог на компаративната оригиналност на наративот на Григориј Ниски, бидејќи молитвите се доказ за подоцнежна обработка. д) Избор на ковачот Александар за епископ. Слушајќи за чудата на свети Григориј се рашири низ земјата и сите веруваа дека тие се создадени од силата на верата во Христа; Беседата се рашири насекаде, многумина се крстија, а свештенството беше воспоставено насекаде. Од еден соседен град - Коман дошол кај свети Григориј во амбасадата да го замоли да дојде кај нив и да ја „потврди црквата што ја имаат со свештенството“. Свети Григориј им го исполни барањето. Со нив проповедал неколку дена. Кога дошло време да се избере некого за епископ на црквата што ја основале, главите на главните личности во градот биле привлечени кон луѓе кои се одликувале со нивната елоквентност, благородност на семејството и други надворешни заслуги. Гласовите беа поделени, а свети Григориј чекаше инструкции одозгора. Не обрнувајќи внимание на мислењата за секој од избраните, гледаше на едно, дали некој и пред овие избори покажал доблест во својот живот со строгоста на животот и моралот. Тој побара да се обрне внимание на оние кои во својот надворешен начин на живот се посиромашни од другите, бидејќи дури и меѓу нив може да има личност која по духовно богатство е повисока од оние кои ги имаат надворешните доблести на животот. Еден од главните гласачи го сметаше за навреда мислењето на Св. Григориј, дека меѓу обичниот народ може да се најде подостојни за свештенството, а со потсмев рече св. Григориј, дека во овој случај останува да се повика на свештенство јагленоскопот Александар. Иако тоа беше кажано со цел да се прекорат свети Григориј за неговата строгост кон најдобрите луѓе, но од овие зборови свети на Григориј му се појави мисла дека не без волја Божја Александар дојде во сеќавањето на гласачите и почнаа да зборуваат за него. На прашањето на свети Григориј, кој е овој Александар, еден од присутните низ смеа го донел својот сопруг во средината, облечен во тенки партали, а не по целото тело, со рацете, лицето и целото тело извалкани во јаглен. Во оваа форма тој беше предмет на општа смеа. Но за проникливиот Св. Григориј откри нешто поинакво: сопругот во крајна сиромаштија и во презрена состојба обрнува внимание само на себе и се чини дека се радува на тој изглед, кој за неискусните очи служеше како предмет на смеење. Факт е дека Александар не го избрал овој начин на живот од потреба и сиромаштија, туку бил еден вид филозоф, како што покажал неговиот последователен живот, и бил супериорен во однос на другите; така што се удостои со мачеништво, завршувајќи го својот живот во оган; но се трудеше да го сокрие тоа, бидејќи имаше ниска вредност за благосостојбата за која многумина се грижат, а овој живот го сметаше за ништо, стремејќи се кон повисок и вистински живот. За да може подобро да успее во потрагата по доблест, тој се обиде вешто да ги скрие своите доблести под најнизно занимање. Освен тоа, додека бил во својата расцутена младост, сметал дека е опасно чистотата да ја открие убавината на неговото тело. Затоа, доброволно го зеде на себе занаетот на рударот на јаглен: со овој вид на занимање, телото се вежбаше со труд, убавината беше покриена со нечистотија од јаглен, а парите добиени со овие трудови беа користени како помош за исполнување на заповедите. Свети Григориј го извади Александар од средбата, внимателно го испрашуваше за сè што се однесуваше на него, им го довери на пристигнатите со него, заповедајќи им да го сторат тоа што е потребно, а тој самиот се врати на состанокот да го поучи народот, нудејќи разговор за свештенството. Со својот разговор, тој ја одржа средбата додека оние што му служеа, откако ја исполнија неговата заповед, не се вратија со Александар, веќе измиени од саѓи во бањата и облечени во облеката на светителот. Григориј, им беше наредено да го направат тоа. Кога сите го свртеа погледот кон Александар, останаа зачудени од оваа појава. Откако им упати прекорна опомена на собраните, свети Григориј го посвети Александар, давајќи му законски благодатта на свештенството. Кога сите го замолија новоракопомогнатиот светец да и каже некој збор на црквата, Александар веднаш ја докажа валидноста на судот на светителот за него. Григориј: неговите зборови беа полни со интелигенција, иако беа малку украсени со цвеќиња на елоквентност. Во оваа прилика, еден млад човек од Атика се насмеал на недостатоците на неговиот говор, дека тој не бил украсен со атичка уметност, туку бил опоменет од божествената визија на гулаби кои светат со неопислива убавина, и му било објаснето дека тоа се истите гулаби на Александар на кои тој се смеел 165 год. Вака го поставува случајот Григориј Ниски. Во сирискиот живот вака се пренесува истиот настан. Имаше мал град во земјата, подреден во црковна смисла на епископот од Неокезареја. Во него умре епископот. Свештенството отишло во Неокезареја да земе овчар таму. Тие му дадоа на свети Григориј, список на лица од кои може да се избере епископ. Инаку, во него се наоѓало името на сопругот кој имал многу недостатоци, но кој бил вклучен во списокот заради богатство. Меѓу свештенството имаше еден ревносен; Откако го слушнал ова име на списокот, рекол дека никој не смее да биде избран за епископ освен ковачот Александар. Свети Григориј, откако го слушна ова, сфати дека приказната со ковачот Александар не настанала случајно. Тој го отпуштил свештенството, а тој самиот се обратил кон Бога во молитва, барајќи од него да избере маж што му е угоден. Глас од небото му рекол дека не треба да поставува никого за епископ освен ковачот Александар. На прашањето на свети Григориј, кој ќе му го покаже овој сопруг, божествен глас му рекол дека може да добие информации за Александар од сопругот за кој работел. Св. Григориј го испрати овој сопруг, а овој рече дека Александар се преправа дека е човек неподобен за ништо, но всушност добро работи; од својата заработка - повеќе од 150 гроша - зема само 50 за храна, а остатокот го дели на сиромашните; тој не јаде месо, ниту пие вино, и никој никогаш не го видел како се мие во бања. Но, одвреме-навреме неговите зборови откриваат таква мудрост каква што никогаш не зборувале филозофите на светот. Свети Григориј го замолил овој сопруг да му го донесе Александар под некој изговор, што и било направено. Александар, откако му се јави на Григориј, почна да се преправа дека е бесмислен и да зборува чудни зборови. Меѓутоа, на Свети Григориј тој веднаш му се чинеше како сјајна ѕвезда. Со магија го замоли Александар да не се преправа и да се покажува во вистинската форма, да каже од каде е. Александар, плашејќи се од магијата, му кажал дека е син на Максимијан од Рим 166 година, дека по смртта на татко му, тој продал се што наследил и им го поделил на сиромашните, а своите робови ги ослободил, одлучувајќи дека за душа која го сака Бога, подобро е на овој свет да биде во сиромаштија. Свети Григориј, откако ја слушнал исповедта на Александар, Го пофали Бога, кој дал такво богатство во земјен сад и веднаш го посветил. На барање на народот, свети Григориј го покани да се качи на проповедникот и да го поучи народот со своите божествени изреки. Со својот говор Александар ги изненади сите. По ова Александар се повлекол во своето стадо, а свети Григориј во долга молитва му се заблагодарил на Бога што му го испратил својот сопруг Александар. Така, сирискиот живот зборува за смртта на епископот Александар и за свештенството кое дошло кај свети Григориј да побара нов епископ. Григориј Ниски, повеќе доследен на историјата на ширењето на христијанството во Понт, наведува дека свети Григориј основал црква во градот Команах и поставил епископ таму, а изборите ги прави заедницата на верниците со помош на митрополитот. Понатаму, во Григориј Ниски, името на рударот за јаглен Александар го именувал еден од учесниците на состанокот со потсмев, но свети Григориј го гледал тоа како наредба одозгора. Во сирискиот живот името на ковачот Александар го спомнува еден од ревносните свештени лица, а свети Григориј по молитвата добива наредба да го освети овој Александар за епископ и да добие информации за него од својот господар. Свети Григориј Ниски сосема едноставно известува дека Александар бил измиен и облечен во облеката на самиот светител, по што предизвикал не потсмев, туку изненадување кај насобраните. Тој прави добар, но едноставен говор, што предизвикува потсмев на младиот човек, кој подоцна бил опомен во видението. Според сирискиот живот, Александар зборува за своето потекло, за откажувањето од богатството, а по посветата држи говор кој предизвика општо изненадување. Од споредбата на двата наратива, произлегува дека Григориј Ниски едноставно и природно прикажува историски настан, додека сирискиот живот го разубавувал, дополнувајќи го со молитви и говори и зајакнувајќи го елементот на натприродното. Според Григориј Ниски, свети Григориј е искусен водач на црковен состанок, способен да ги зачува црковните интереси додека јасно открива недостојна страст меѓу собраните. Врз основа на сето ова, несомнено е дека Григориј Ниски на значаен начин правилно го прикажал историскиот настан, додека сирискиот живот прекрасно го разубавувал и го прикажувал на многу начини изменет. Во однос на прашањето за изворите на двата наратива, со оглед на нивните значајни отстапувања едни од други, се чини дека не е возможно овде да се претпостави пишан фундаментален принцип. P. Koechau (S. 236) гледа несомнени знаци на подоцнежна експанзија од страна на Сириецот на оригиналната нарација дадена од Григориј Ниски во следните карактеристики на приказната: а) додавање на личноста на сопственикот за кој Александар бил работник: божествениот глас му заповеда на Григориј да го доведе овој сопруг како сведок во корист на предностите на ниски. Ковачот сега сведочи дека неговиот работник живее како целосен подвижник, не јаде месо, не пие вино, не се пере и ја дели својата скудна заработка со сиромашните. Тогаш ковачот лукаво го доведува својот работник кај Григориј, кој го иницира, и покрај неговото противење. Идентитетот на ковачот, како гарант за достоинството на Александар, очигледно бил воведен во време во кое се сметале само совршените подвижници достојни за епископската столица. Овој вовед, подобар од оној на Григориј Ниски, ја мотивира брзата одлука на Григориј, кој само спомнува дека Григориј бил доволно прашан за идентитетот на Александар; б) легендата е проширена со магијата на Григориј, кој го принудува Александар да ја открие вистината за себе и да извести за своето потекло и неговиот поранешен живот, како и в) долг разговор и долга молитва на Григориј кон крајот на приказната. Можеби потеклото на овие зголемувања треба да се бара во Comana. Според V. Rissel (S. 230), директното повикување на Александар како ревносен за Божјата кауза е многу подобро прилагодено на природата на целата приказна отколку вештачката презентација на Григориј Ниски, според која еден од присутните, изненаден од барањето на свети Григориј да се обрне внимание на луѓето од пониско потекло, пророчки извикал дека Александар можел да го прими подоцнежниот показател. Пооригинална и поконзистентна со општиот тек на приказната, според Рисел, е и веста за сирискиот живот дека од оној прекриен со јаглен прав кога влегувал во епископските одаи извира сјај, спротивно на приказната за Григориј Ниски, според која Александар прво морал да се измие, а дури потоа, кога се облекол во блескавата облека (го) собранието, го привлече изненадувањето на сите. На ист начин, оправдувањето за посебниот начин на живот на Александар во сирискиот живот е многу поедноставно и појасно од она на Григориј Ниски. Но, зарем во ова не треба да ја видиме и желбата на составувачот на сирискиот живот да го зајакне елементот на извонредното и чудесното? ѓ) Измама на Евреите и нивно казнување. Сите знаеја дека свети Григориј првенствено се занимавал секогаш да им дава утеха на оние на кои им е потребна. Двајца Евреи, имајќи на ум профит или со намера да му се смеат на свети Григориј, го чекаа на враќање. Еден од нив, преправајќи се дека е мртов, лежеше на работ од патот, а другиот како да го оплакува починатиот и го замоли Григориј, кој минуваше покрај него, да даде што е можно повеќе за покривање на телото на покојникот. Свети Григориј веднаш ја соблекол својата надворешна облека, ја ставил на покојникот и тргнал на своето понатамошно патување. Кога свети Григориј се оддалечи на значително растојание, тој што плачеше почна да се смее и го принуди легнатот да стане, но овој не го чу гласот и не ги почувствува потресите, туку лежеше во иста положба: се покажа дека е навистина мртов 167. Во сирискиот живот оваа приказна е репродуцирана во согласност со наративот на Григориј Ниски, со единствена разлика што разговорот на Евреите меѓу себе и апелот на расплаканиот Евреин кон свети Григориј; освен тоа, според сирискиот живот на свети Григориј отсекол половина од наметката за да го покрие телото на покојникот. Но, наративот на Григориј Ниски завршува со пораката дека преправаниот Евреин се покажал мртов, и за да ја оправда таквата очигледна суровост тој се сеќава на примерот на свети Петар, кој го казни Ананија со смрт. Сирискиот живот ја продолжува приказната вака: кога Евреинот видел дека неговиот другар е навистина мртов, се фатил за свети Григориј, ја признал измамата, објаснувајќи дека тоа е направено од сиромаштија и го молел, по примерот на Господ, кој покажал милост кон безвредниот еврејски народ, да ја покаже својата добрина кон нив, бидејќи ги чека своите деца, кои чекаат за него жена и измама. Свети Григориј се врати, се помоли над покојникот, го фати за рака и тој стана. Сите што беа во исто време Го славеа Бога, а Евреите го прифатија крштевањето и станаа верни монаси 168. Овој додаток на приказната во споредба со наративот на Григориј Ниски покажува, од една страна, дека сирискиот живот претставува негова подоцнежна верзија, одговарајќи на природната желба крајот на оваа приказна да се види поконзистентен со општиот карактер на личноста на милосрдниот светец и пообразовен, а од друга, јасно ја потврдува веќе искажаната идеја, бидејќи е тешко напишана идејата, бидејќи е тешко дека е можно напишаниот извор. Григориј Ниски би го испуштил крајот на приказната доколку бил во оригиналниот извор. Заклучокот не можеше да го изостави Григориј Ниски заради намалување на елементот на чудесното, бидејќи убивањето со наметка не може да се нарече природен феномен. Конечно, не е јасно зошто Григориј Ниски ја става оваа приказна на крајот, а во сирискиот живот на почетокот, и како тоа може да се помири со претпоставката за заеднички извор. Зарем не треба да претпоставиме дека оваа приказна не била фиксирана во усната традиција и затоа била ставена во друга низа 169? е) Исцелување на опседнат млад човек. За време на една средба на отворено во некоја област на таа земја, сите беа воодушевени од учењето на свети Григориј. Во тоа време момчето им викнало на насобраните дека учителот не зборува сам, туку друг, стоејќи во негова близина, изговарал зборови. Кога, на крајот од средбата, кај св. Му донесоа едно момче на Григориј, тој им кажа на присутните дека момчето не е ослободено од демонот и, земајќи го омофорот од неговите рамена, ставајќи го на здивот на неговите усни, го стави на младичот. Младиот човек почнал да се кара и да вреска, да се фрла на земја, да брза, со еден збор да доживее сè од што страдаат опседнатите од демони. Кога свети Григориј ја положи раката и ги запре нападите, тогаш демонот го напушти младичот, а тој, откако се врати во својата претходна состојба, веќе не рече дека видел некого во близина на Свети Григориј 170. Во сирискиот живот, суштината на приказната е пренесена во согласност со наративот на Григориј Ниски; но во деталите има карактеристики карактеристични за сирискиот живот. Во Григориј Ниски, протерувањето на демонот следело на крајот од средбата, во сирискиот живот директно по зборовите на младиот човек. Но Григориј Ниски Свети Григориј го става својот омофор (ὀθόνιον) на младиот човек, а според сирискиот живот, парче од надворешната облека на самиот млад човек. Конечно, сирискиот живот го надополнува наративот со извештај за зборовите што ги кажал демонот по заповедта на свети Григориј и неговата закана што одекна во воздухот дека паганскиот крал ќе му се одмазди на Григориј за него 171. Оваа порака служи како премин кон следната приказна за прогонството на христијаните. ж) Прогонство на христијаните, префрлање на свети Григориј во пустината, негово спасение од прогонство, видение за мачеништвото на Троадиј, потврда на тоа од страна на поранешниот свештеник и неговата победа над демонот во бањата. Сите наведени настани во Григориј Ниски се ставени во тесна врска еден со друг. Силното ширење на христијанството и штетата што му ја нанесе на паганството предизвика гнев кај претставникот на римската влада, кој испрати декрет до водачите на народите, заканувајќи им се со казни доколку не ги преземат најодлучните мерки за да ги вратат на татковска служба оние што го обожаваат Христос. Во таа провинција владетел бил човек на кој не му била потребна највисока заповед за да ја исполни својата зла намера, бидејќи и самиот бил жеден за крв и ги мразел христијаните. Започна прогонството, чии ужаси Григориј Ниски детално ги опишува. Св. Григориј, гледајќи дека, поради слабоста на човековата природа, многумина не можат до смрт да се стремат кон побожност, го советуваше своето стадо да се повлече од страшната несреќа на кратко, сметајќи дека е подобро да бегаат за да си ја спасат душата отколку да станат бегалци на верата. За да ги убеди другите дека нема опасност душата да ја спаси верата со бегство, свети Григориј даде пример за отстранување, самиот, пред другите, оддалечувајќи се од претстојната опасност. Во меѓувреме, водачите се обиделе да го фатат за да го уништат системот на верата, со заробувањето на водачот. Свети Григориј се повлекол на планина заедно со еден поранешен пагански свештеник, кој веќе бил обдарен со дијаконската благодат. Прогонителите, по наредба на еден човек, во голем број ги престигнаа: едни го чуваа подножјето на планината за да не си оди, други го бараа на планината и веќе тргнаа кон него. Тогаш свети Григориј му заповеда на својот придружник да стои цврсто и непоколебливо, надевајќи се на Бога, со кренати раце и да не се плаши, дури и ако гонителите се во близина. И самиот стоеше со вкочанет поглед, раширени раце и исправена положба, гледајќи во небото. Оние што дотрчаа до нив, го прегледаа местото од сите страни, ги обиколија сите грмушки на патот, внимателно ги пребараа сите надморски височини на карпите и вдлабнатините на клисурите, потоа се упатија кон подножјето на планината, мислејќи дека свети Григориј побегнал и паднал во рацете на оние што го чувале подножјето на планината. Но и тој не беше таму. Гонителите тврделе дека на местото што им било посочено не виделе никого освен две стебла недалеку едно од друго. Информаторот, кога гонителите заминале, ги нашол свети Григориј и неговиот придружник како стојат на молитва, сфатил дека на нивните гонители им изгледаат како дрвја и поверува во Христа. Свети Григориј останал долго во пустината. Прогонството се засили, а на сите им стана уште појасно дека свети Григориј ништо не презема без волјата Божја, бидејќи со бегство се чуваше за народот и беше помошник на сите што се трудеа. Како да набљудува со своето духовно око што се случува, тој повика божествена помош за оние што се борат за исповедање на верата. Така, еден ден, за време на редовна молитва со оние што беа со него, одеднаш се исполни со мрморење и страв; на присутните им беше јасно дека се чинеше дека е ужаснат и во страв од некаква визија, слушајќи како да му доаѓа некоја врева. Помина доста време, свети Григориј остана неподвижен и во истата положба; потоа, кога спектаклот што му беше претставен како да заврши среќно, тој повторно се врати во својата нормална состојба и со радосен глас Го фалеше Бога. Кога оние што го опкружуваат св. Григориј се зачуди и сакаше да знае какво видение се појави пред неговите очи; рече дека во тоа време го видел големиот пораз на ѓаволот на некои млади луѓе во борбата за побожност; кога не разбраа што значи тоа, рече дека во тој час еден млад човек, по име Троадиј, од благородниците, донесен од џелатите кај командантот, со помош одозгора, се борел за верата и бил овенчан со маченички венец. Ѓаконот не се осмелил да поверува во кажаното и не можел да поверува; па тој бара дозвола од свети Григориј да го посети местото, да видам со мои очи и да дознаам што се случило. Кога свети Григориј му укажа на опасноста што му се заканува; ѓаконот рече дека се надева дека неговите молитви ќе помогнат. Свети Григориј се помоли, а ѓаконот самоуверено се проби, не криејќи се од никого што ќе го сретне. Вечерта ѓаконот дојде во градот и, уморен од патувањето, сакаше да се ослободи од исцрпеноста со миење во бањата. Но, некој вид на демон владеел со бањата, убивајќи луѓе кои се појавувале во темнината на ноќта, зошто оваа бања не се користела по зајдисонце. Ѓаконот го замолил судскиот извршител да го пушти во бањата. Судскиот извршител го предупредил на опасност. Но ѓаконот сам инсистирал. Тогаш извршителот му го дал клучот, а тој самиот се оддалечил од бањата за да не биде во опасност. Ѓаконот влезе во бањата. Демонот се обидел да го исплаши ѓаконот со секакви ужаси, визии, тресење на бањата, подземни пламени и слично, но со знамето, името Христово и со помошта на молитвите на својот ментор ги отфрлил привидните и вистинските стравови. Поразениот демон извика со човечки глас за да не ја смета за своја моќта со која се ослободи од смртта, зашто го спаси гласот на оној што му ја доверил Божјата заштита. По ова, ѓаконот од испрашувањето дознал дека храбрите подвизи на мачениците биле извршени во градот исто како што рекол светителот што живеел во пустината. Григориј 172. Сирискиот живот за прогонството на христијаните, преместувањето на свети Григориј во пустината, неговото спасување од прогонството на планината е пријавено во општа согласност со Григориј Ниски, но во значително скратена форма 173. Во приказната за бегството на свети Григориј со неговото стадо, сирискиот живот известува дека на свети Григориј мора веднаш да му каже гласот на Бога. се слушна како му заповеда да се повлече со својата црква во пустината. Григориј Ниски не зборува за ова, ограничувајќи се подоцна на општа забелешка дека кога се засили прогонството по отстранувањето на свети Григориј, на сите им стана уште појасно дека тој не презема ништо без волјата Божја. Од ова е очигледно кој од наративите го прикажува настанот во пооригинална форма. За спасението на свети Григориј и ѓаконот вака раскажува сирискиот живот. Судијата, откако дозна за отстранувањето на свети Григориј со неговото стадо, ги испрати најдобрите луѓе да го гонат Свети Григориј и да го доведат. Го нашле со поранешен пагански свештеник во близина на една пештера и ги помешале со дрвја. Враќајќи се кај судијата, тие рекоа дека ја прошетале целата пустина, барале по пештери, клисури и бездни на земјата и не нашле никој освен две дрвја засадени во близина на пештерата. Но, оние војници на судијата кои тајно веруваа во Христа знаеја дека тоа е чудо и Го славеа Бога. Ако ја споредиме оваа многу збиена приказна со наивното извинување на гласниците вклучени во неа дека не нашле никој во пустината освен две дрвја во близина на пештерата, со војниците кои тајно верувале во Христа и го разбрале чудото, тогаш не може да има сомнеж за поголемата оригиналност на деталната порака на Григориј Ниски со нејзиниот природен развој на дејствување. Визијата за мачеништвото на свети Григориј на младиот човек и победата на свештеникот над демонот во бањата во сирискиот живот се откорнати од природната врска во која се сместени во Григориј Ниски. Генерално претставени, овие наративи во сирискиот живот се многу пократки и детално не се толку јасни како оние на Григориј Ниски 174. Во приказната за видението на свети Григориј дури и се забележува конфузија во мачеништвото на младиот човек во сирискиот живот: Свети Григориј на почетокот се чини дека е во градот во кој се случил исказот од претходниот настан. поранешниот свештеник се упатува кон градот - затоа, свети Григориј бил на друго место. Овде гледаме јасен пример за тоа како легендата постепено ги мешала индициите за времето и местото на приказната. Очигледно, грчкиот наратив е оригинален, бидејќи јасно го датира настанот од времето на прогонството и дефинитивно го означува неговото место. Од животот на Сирија и самиот поранешен свештеник ги гледа маките, а од Григориј Ниски од приказните на другите дознава дека сè се случило како што рекол св. Григориј, што целосно се согласува со текот на приказната. Сирискиот живот додава една карактеристика што ја нема Григориј Ниски: мачеништвото на младичот било извршено со оган; но не го знае името на маченикот. Таква разлика несомнено немаше да постои доколку и двата компајлери користеа пишан извор. Во приказната за победата на поранешниот свештеник над демонот, сирискиот живот е многу пократок од приказната за Григориј Ниски. Детално, ја признава следната карактеристика: Григориј Ниски вели дека влегувањето во бањата било штетно по зајдисонце, а сирискиот живот го ограничува времето за безбедно користење на бањата на само 3 до 4 часа. Живописниот и живописен опис на ужасите (θεάματα) со кои демонот сакал да го исплаши ѓаконот покажува дека Григориј Ниски не настојувал да го намали елементот на чудесното во својот наратив. з) Клеветење на свети Григориј блудница. Посебно има многу разлики меѓу Григориј Ниски и сирискиот живот во приказната за клеветата на свети Григориј блудница. Григориј Ниски известува дека свети Григориј, уште пред да се преобрати во христијанството, постигнал високо морално совршенство. Кога живеел во Александрија, каде што младите се собирале од секаде за да студираат филозофија и медицински науки, чесниот Григориј бил непријатен за неговите врсници, кои воделе распуштен живот. Слободарите решија итро да го оцрнат угледот на свети Григориј. За да го клеветат користат блудница од непристојна куќа. Кога Григориј, како и обично, седеше во одбрано друштво и разговараше за некоја филозофска тема, оваа жена му пријде со фингирана наклонетост и нежност, преправајќи се дека има врска со него и го обвини дека не и ја дал договорената исплата. Оние кои го знаеја чистиот живот на Григориј беа огорчени; тој самиот остана целосно смирен и, клеветен, не повика сведоци на неговиот живот, не ја негираше клеветата со заклетва, не ги осуди оние што го организираа овој план против него, туку, обраќајќи се кон еден од неговите другари, побара да и ги даде парите за да не се меша во продолжувањето на студиите и разговорите. На блудницата и дадоа колку што побара. Но, кога клеветата на слободарите против целомудрената ја достигна својата цел, а исплатата беше во рацете на нечесната жена, тогаш Самиот Бог даде доказ за чистотата на младиот човек и ја осуди клеветата на неговите другари: поразен од злиот дух и со див брусен звук што испушташе нечовечко лице во нечовечкото лице на неа. косата ѝ е пуштена, измачувана од рацете, со испакнати очи и со пена во устата. Демонот престана да ја дави дури кога Григориј му се обрати на Бога и го помири за неа 175. Сирискиот живот, во договор со Григориј Ниски, вели дека блудницата, поттикната од непријателите на Григориј, јавно ја барала договорената исплата од него и била казнета со демонизација. Но, значајната разлика помеѓу сирискиот живот и наративот на Григориј Ниски лежи во времето на кое настанот им се припишува на двајцата наратори: Григориј Ниски вели дека тоа било во младоста на Григориј, пред неговото преобраќање во христијанство, а сирискиот живот го става тоа во времето кога свети Григориј веќе бил епископ. Тогаш, според Григориј Ниски, местото на настанот било Александрија, а според сирискиот живот - Неокесареја. Во својата презентација, сирискиот живот ги прикажува следните карактеристики. За претстојното искушение на свети Григориј бил предупреден: по молитвата на свети Григориј заспал и во сон видел како некој во облик на маж му стои на десната страна и го повикал да биде храбар, бидејќи морал многу да трпи од своите непријатели; но тој ќе ја издржи борбата и неговите непријатели ќе паднат во јамата што му се подготвува. Мотивот што ја поттикнал клеветата на св. Григориј, изложено е силно ширење на христијанството: во Неокезареја, во која имало само седумнаесет христијани, свети Григориј повел безброј илјади кон вистинската вера. По поттикнување на непријателот на човечкиот род, робовите на лагата подмитиле распуштена жена за 20 златни парчиња, која се појавила на средбата кога свети Григориј на луѓето им го објаснил Светото Писмо. Таа барала исплата за ноќта помината со неа. Свети Григориј и целиот народ се изненадиле од нејзиниот говор, а архиѓаконот Стефан наредил свети Григориј да молчи, но тој самиот започнал разговор со блудницата како нејзиното обвинување и барање да се однесува на него. Една блудница која не го знаеше ликот на свети Григориј, го сврте своето барање кон Стефан, нарекувајќи го Григориј. Така на сите им стана јасно дека се работи за клевета. По ова Стефан се свртел кон блудницата со обвинувачки говор, по што свети Григориј му наредил на жената да и плати пари колку што сака. Но, штом ги подаде рацете и ја зеде гревовната исплата, демонот ја фрли на земја и ја остави само по заповед на светителот. Григориј во името на Исус Христос. Св. Григориј ја ослободил и ѝ наредил да не ја открива измамата на лажговците 176. Презентираните карактеристики на сирискиот живот во споредба со наративот на Григориј Ниски за истиот факт во никој случај не дозволуваат можност за користење на заеднички пишан извор. Што имаше во него? Целата приказна и целата поставеност на настанот во Григориј Ниски е поедноставна и поприродна, додека сирискиот живот со својот архиѓакон Стефан, со јавното и очигледно осудување на клеветата на блудницата, има повеќе вештачки карактер. V. Rissel (S. 231–232) ја посочува приказната за клеветата на Григориј од страна на блудницата како илустрација на фактот дека во сирискиот живот се воспоставува подобра врска помеѓу она што претходи и она што следи. Според него, долгиот вовед кој ѝ претходи на пораката целосно остава впечаток на оригиналност, токму затоа што е внатрешно поврзан со она што претходи и што следи. Во принцип, оваа приказна на Сириецот е на првобитното место, а Григориј Ниски намерно ја преселил на друго место. Кои причини го поттикнале да го стори тоа, не знаеме; може само да се претпостави дека тој го сметал овој вид на обвинување во однос на еден млад човек многу повозможен отколку во однос на епископ. Покрај тоа, V. Rissel (S. 234) го гледа резултатот од филозофското образование на Григориј Ниски во тоа што неговата блудница го фатила Григориј за време на филозофски разговор, а со Сириецот - објаснувајќи го Светото писмо. Крајот на пофалниот говор на Григориј Ниски е посветен на описот на активностите на свети Григориј по завршувањето на прогонството и неговото враќање во Неокезареја: воспоставување празници во чест на мачениците, наредби на умирање, помор и избавување од него преку молитвите на свети Григориј, кој беше на почетокот на Христовото славје и на почетокот на неговиот епископ. Сирискиот живот го поставува крајот на својот наратив многу накратко: го означува само враќањето на свети Григориј со верниците „во неговата црква“, потврда на свети Григориј дека останале само седумнаесет неверници, молитва на благодарност за ова и смртта. За поморот и избавувањето од него преку молитвите на свети Григориј воопшто не се спомнува во сирискиот живот. Така, и овде природно се поставува прашањето дали оваа информација била во пишан извор, и ако била, тогаш зошто авторот на сирискиот живот не ја искористил. Врз основа на споредби на поединечни наративи за пофалниот говор на Григориј Ниски, сирискиот живот и пораките на Руфин, се чини дека е можно да се извлечат следните заклучоци: 1) Во однос на прашањето за оригиналноста, јасно е дека треба да му се даде предност на Григориј Ниски: а) пофалниот збор на Григориј Ниски претставува целосна и кохерентна приказна, додека сирискиот наратив обезбедува збирка делови кои не се обединети еден со друг; б) во Григориј Ниски наоѓаме многу вистински историски детали, наместо кои во сирискиот живот биле вметнати фиктивни говори и дијалози, преку кои составувачот сакал да го прошири и оживее скудниот материјал: в) нема сомнеж дека Григориј Ниски не се труди, спротивно на мислењето на В. Рисел, за да се намали елементот на чудесното, - напротив, сирискиот наратив, во отсуство на историски податоци во него, се одликува со посебна љубов кон чудесното и јасно го зајакнува кога зборува за амбасадата на ангел како посредник меѓу митрополитот и пустиникот Григориј, за буквите што често се слушале на ѕидот, за обновувањето на гласот за тој. Евреин, за исцедувањето на езерото пред очите на сите, за демонот кој од одмазда иницира гонење на христијаните, за божествена заповед со која епископот и ѓаконот бегаат и чудесно се спасуваат. V. Rissel, потврдувајќи ја оригиналноста на сирискиот живот, се чини дека произлегува од ставот дека легендата треба да се смета за пооригинална, толку почудесни карактеристики што ги содржи, P. Koechau (S. 233), наспроти тоа, истакнува дека легендите поврзани со личноста на свети Григориј, во никој случај не треба да се сметаат како обични слики или мислења за изразување на фантазијата. Чудотворецот даден во форма на легенда - не, тие претпоставуваат вистински настан, туку додаваат чудесни мотиви или небесни влијанија, ги објаснуваат природните настани на натприроден начин и со тоа ја задоволуваат чудесната и суеверна толпа. Во самата суштина на легендата е дадено дека, поминувајќи од уста во уста со текот на времето, се менува, дека одредени историски обележја се испуштаат како непотребни или веќе не се разбирливи, а се додаваат други, делумно од имагинацијата на нараторот, делумно позајмени од други приказни. Така, колку една легенда е помалку историска и колку повеќе содржи чудесни и натприродни детали, толку таа мора да стои подалеку во времето, а понекогаш и на место, од настанот на кој му го должи своето потекло. Покрај тоа, во сирискиот живот може да се забележат голем број карактеристики кои најдобро може да се објаснат како производ на подоцнежна рефлексија. 177 Така, опцијата дека Григориј фрлил половина од својата наметка (наместо целата наметка на Григориј Ниски) врз Евреинот, произлегла од размислувањето дека епископот мора да се држи барем за половина од својата наметка за да не го изгуби целосно овој неопходен дел од облеката. Подоцнежна промена може да се види и во фактот што Григориј (наместо сопствената облека, како Григориј Ниски) користи „партал од надворешна облека“ на еден млад човек за магија - можеби подоцна мислеле дека магијата ќе биде повалидна на овој начин. Исто така, „таблетата“ на која е напишано писмото до демонот, во текот на легендата, се чини дека се појавила на местото на нејасниот концепт τμῆμα τοῦ βιβλίου исклучиво заради разбирливост и јасност. Подоцнежното потекло на сириската верзија особено укажува на веста за бројните мисионерски успеси на Григориј веќе во Назијанза. Овде има голема грешка, бидејќи истото го пријавил Григориј Ниски за Неокесарија и одговара на бројот од 17 христијани пренесени од двајцата, кои биле присутни кога Григориј бил избран за епископ. Незамисливо е Сириецот да ја најде оваа грешка, заедно со втората, тесно поврзана со неа, за посетата на Григориј на Назијанз веќе во наводниот примарен извор - како може Григориј Ниски да го позајми она што е точно и оригинално од истиот извор? Но, исто така е невозможно да се претпостави дека самиот Сириец, кој според Рисел има „голема оригиналност“, бил виновен за две такви груби грешки при обработката на изворот. Напротив, лесно може да се разбере дека со текот на времето приказната за мисионерската дејност била пренесена од Неокезареја во градскиот град, за да може и таму да се манифестира чудотворната моќ на св. Григориј; оттука и посетата на св. која се раскажувала само во сирискиот живот. Григориј Назијанза, кој ја прошири оригиналната приказна за епископските избори. Тука треба да се вклучат и додатоците дека и двајцата Евреи, по чудесното воскресение на едниот од нив, станале православни монаси, дека младиот човек (чие име Сириецот не го дава) претрпел смрт од оган, дека таткото на двајцата браќа бил благороден човек, дека Григориј во Неокесарија и Александар во Комана имале претходници. Овој вид на зголемување може да се објасни со неволното прилагодување на легендата на променетите односи или завршувањето на она што очигледно недостасува. 2) Во однос на прашањето за оригиналниот заеднички пишан извор, анализата на наративи дава и многу дефинитивно негативни податоци. Како прво, и двајцата наратори (а во некои приказни и три) во поединечни приказни покажуваат такви разлики што ја прават хипотезата на В. Рисел многу сомнителна; овие разлики постојано минуваат низ сите наративи, во некои од нив особено се интензивираат, и никаде не се соопштуваат ситни детали со таква сличност што би била неопходна доколку хипотезата на V. Rissel е валидна. Ако, врз основа на споредба на двете наративи, сакаме да го вратиме наводниот изворен извор, ќе завршиме со исклучително лош есеј, многу пократок од приказната на Сириецот, од која не може да се извлече вториот 178 . Понатаму, доколку и двајцата автори користеле заеднички извор, тогаш природно е дека би ја зачувале недоследноста на поединечните легенди што била во него и би дозволиле отстапување од него само од многу конкретни причини. Всушност, и во двата наратива се чини дека постои таква разлика во редоследот и изборот на материјалот, што не е оправдано со ништо 179. За да ја докаже зависноста на сите три наративи од еден пишан примарен извор, В. Рисел упатува на „различни, речиси целосно буквални договори“ првенствено меѓу Сириецот и Руфин. Така, жалбата на протераниот демон: „Зошто ме викаш овде, кога веќе не можам да дојдам“, изразот на еден пагански свештеник: ако Григориј наредил и овој бог си заминал и не може да се врати освен по наредба, и пак, кога Григориј наредил, се вратил, тогаш зошто Григориј не е многу подобар од него, чии заповеди ги слуша, последниот пресврт на оваа приказна го објавил и паганот, како и свештеникот. во приказната за пресушувањето на езерото, фразата гласи: „поради рибите се пролева човечка крв“. На овие коинциденции делумно се придружуваат изразите на Григориј Ниски дека завојуваните браќа имале намера да водат војна и крвопролевање (поглавје 23), „не чисти од демони“, „Сатана убива“. П. Коечау тврди дека таквите совпаѓања нужно се појавуваат при различна обработка на ист орален материјал, кој главно природно и подоцна е задржан од традицијата. На ова цврсто зрно, кое обично се повторува дури и во верзија која затајува поинаку, припаѓаат особено карактеристични изрази на ликовите кои продолжуваат да живеат во легендата цврсто како поединечни факти. Ваквите коинциденции, бидејќи речиси сите споредни околности се различни, не можат да имаат доказна вредност. Изразите забележани од V. Rissel се толку тесно поврзани со внатрешната суштина на соодветните приказни што можат да се појават и во литературни самостојни дела. Што се однесува до тоа дека има повеќе такви коинциденции меѓу Руфин и Сириецот, тоа едноставно се објаснува со фактот што тие стојат поблиску еден до друг во споредба со Григориј Ниски, кој нуди релативно древна и оригинална форма. приказни за чудата на Григориј Неокезарески 180. 3) Спроведена сличност на материјалот во три наративи за животот на свети Григориј Неокезарески не може да се објасни ниту со заемната употреба на нивните автори ниту со заеднички пишан извор, неопходно е да се оцени третото можно објаснување за овој феномен - употребата на усното предание за животот на Григориј Чудотворец. Да се ​​осврнеме пред се на самите споменици - зарем тие не даваат основа за таков заклучок? Што се однесува до сириската приказна, апсолутно е невозможно да се најде единствен израз во неа што го означува изворот на објавената информација. В. Рисел, базиран на драмата за зборот L ύκος, тврди дека Сириецот користел грчки извор. Но, овој факт не бара нужно пишан извор, бидејќи таквата игра на зборови, како изреките на Григориј, може да се пренесе усно. Аргументот на V. Rissel дека сирискиот живот на Григориј во ракописот стои зад сирискиот превод на Historia Lausiaca на Паладиус, исто така, нема убедлива сила, бидејќи овој аргумент не е поткрепен со други докази; и во овој случај, поставувањето на двете дела едно до друго може да се објасни едноставно со нивната поврзана содржина, особено ако претпоставиме дека сирискиот препишувач не е идентичен со преведувачот или авторот на адаптацијата: тој можел да ги преработи двете дела од различни извори и да ги комбинира во еден ракопис поради сличноста на содржината. Но, несомнено, ова не ја исклучува можноста основата на сирискиот живот да е пишан грчки оригинал, кој бил ревидиран или преведен, но тоа е подоцнежна збирка легенди за Григориј Неокезарески, а не грчки примарен извор заеднички за тројцата раскажувачи 181. Хипотезата за таков примарен извор, покрај неспротивните размислувања за другите директни, дадени се поради тоа. наративи за нивните извори. Руфинус не знае никаков пишан извор и зборува само за усна традиција. Во воведот на своите пораки тој пишува: „verum quoniam beati Gregoriï historiae textis attulit monumentem, dignissimum puto tanti viri gesta, quae sub orientali et septentrionis ax cunctorum sermore celebrantur, omissa nescio quo casu huic innartiseration; користи и фрази: memoratur etiam aliud – gestum; traduntur eius et alia quam plurima итн.Тешко дека може да се претпостави дека од ваквите изрази може да се извлече заклучок за пишаниот извор. Григориј Ниски, исто така, дава упатства во врска со изворите на неговите информации. Во целиот негов говор нема навестување на пишан извор. За приказната за младоста на свети Григориј, Григориј Ниски го користи изразот „раскажување“ (δνηγὴματα): „такви се приказните за младоста на еден голем човек“ 182; забележува дека ќе спомне уште едно или две чуда кажани (λεγομένων, а не ἀναγεγραμμένων) за него 183, вели: „посочуваат, исто така, чуваат во сеќавање чудо“ 184 и постојано избира изрази, „велат“ ( λέγεται, не γεγραπται), или: „некоја известување“ (φασίεἰε, рече, ἰπεῖ, кажете на присутните) итн. λεγβταιπρὸς τούς παρόντας), „демонот, велат, му викна со човечки глас“ 185 (ἐκβοῆσαιλέγεται πρὸς αὐτὸνἀνθροπίν ῃ φωνῆ τὸδαιμόνιον) 186; „Тогаш, велат тие, овој голем (сопруг) го направил најневеројатното чудо од сите“. θαῦμα τὸνμέγαν ἐκεῖνον 187 . Особено карактеристични и важни за одредување на вистинскиот извор на информациите на Григориј Ниски за свети Григориј се оние места каде што тој зборува за своето време и е природно независен од кој било пишан извор. За признавањето на верата на Григориј, зборот вели: „нивниот народ до ден-денес е поучен за тајните, останувајќи неискусен од секаква еретичка злоба“ 188 - потоа следи текстот на симболот. „Кој сака да се увери во тоа“, продолжува Григориј Ниски, „нека ја слуша црквата во која го проповедал ова учење: тие сè уште ги имаат белезите на таа благословена рака“ 189. За храмот што го изградил свети Григориј се вели: „Овој храм го гледаме до ден-денес“ 190. траги од оваа божествена одлука, зашто околу тогашното поранешно езеро се уште останале некои траги од излевањето на водата“ 191, а целата приказна завршува со зборовите: „вака се случило она што се кажува и се прикажува за езерото“ 192. Во раскажувањето за заштитата на жителите од поплавите на реката Лика, Григориј Ниски пишува: „Името на ова дрво и до ден-денес е „прачка“, а локалните жители секогаш го чуваат како сеќавање на благодатта и силата на Григориј“, а понатаму: „Лицето, откако еднаш беше задржано, го прави чудесното задржување, трајно застрашувачко за цело време. исто како што ја направи верата на големиот човек за време на чудотворството“. 193. И уште нешто: „и сега, како и во целата црква, а особено меѓу нив, оваа приказна служи како споменик на помошта што Григориј му ја дал на нејзиниот сопруг во тоа време“ 194. Горенаведените и слични изрази можел да ги напише Григориј Ниски само доколку тој самиот бил на лице место и лично да ги слушнал „раскажувањата“ таму или да ги примил оттаму преку личност која ја заслужува неговата целосна доверба. Бидејќи сликата за „пејзажот на Понт, градот Неокезареја и неговата околина и приказот на црковните односи во Кападокија во времето на Григориј“ со право му се припишува од самиот В. Рисел (S. 235) на Григориј Ниски, и сите овие дополнувања го откриваат најточното знаење и за областа и за самата црковна традиција. ги посетил местата на дејствување на големиот неокезарски епископ и таму собрал материјал за неговиот говор. Тој бил составен главно од голем број локални легенди, кои, како и приказната за стапот на Григориј, биле припишувани на одредено место и таму жителите му ги кажувале на посетител што верува. Природно, приказните за чуда малку по малку се проширија во соседните земји: Кападокија, Ерменија, Месопотамија, Сирија, Палестина итн. итн., и за време на ова талкање беа предмет на промени. Тука отстапуваат Руфинус и Сириецот. Приказната на Григориј Ниски за престојот на свети Григориј во куќата на благородниот и богат сопруг Мусониј ни открива уште еден нов извор на неговите информации, повторно непишан, но сигурен. Григориј Ниски пишува дека Мусониј го замолил свети Григориј да остане со него и да ја почести неговата куќа со твојот влез, за ​​да му бидеш почесен и попознат и по смртта, бидејќи времето им пренесува таква чест на неговите потомци 195. Од ова можеме да заклучиме дека семејството Мусонија го задржало споменот за посетата на свети Григориј Чудотворец. Василиј Велики во едно од своите писма споменува еден од наследниците на свети Григориј - епископ неоцезариец по име Мусонија 196. Може да се претпостави дека овој епископ бил потомок на именуваниот Мусониј, а Григориј Ниски можел да ја научи оваа приказна од него или од друг член на ова семејство и да ја изнесе на семејството. Самиот по себе, овој факт е толку безначаен што би можел да биде изоставен без предрасуди; но тој го оживува наративот и внесува карактеристика која е суштинска за проценка на историското значење на животот напишан од Григориј Ниски. Јасно е зошто не се повторува од Руфин и Сириецот: по својата природа не спаѓа во легендите кои биле дел од општата традиција за свети Григориј Чудотворец. Св. Василиј Велики, исто така, спомнува 1) дека на почетокот на активноста на Григориј имало само 17 христијани во Неокесарија, но потоа целиот народ станал верник; 2) дека го променил текот на реките, заповедајќи им во големото Христово име; 3) дека го исушил езерото, што на лакомите браќа им дало повод за војна; 4) дека неговите предвидувања за иднината се такви што тој во никој случај не е инфериорен во однос на другите пророци. Информациите забележани во првите три параграфи се наоѓаат кај Григориј Ниски и Сириецот; но за четвртата точка залудно би барале паралелни вести. Што значи св. Василиј Велики под пророштвата и како знае за нив? Несомнено, не од писмен извор, бидејќи ниту податоците со кои располагаме (освен предвидувањето на помор кај Григориј Ниски, кое Сириецот го нема), ниту, според тоа, наводниот општ пишан извор на таквите προαγορεύσεις не известуваат. Останува повторно, како единствена можна претпоставка, дека свети Василиј своите информации ги црпи од усното предание. Својот краток извештај за чудата тој го завршува со забелешката дека ќе биде потребно долго време да се прераскажат чудата на овој човек, кого, поради изобилството на дарови во него, откриени преку дејството на Духот, со сета сила во знаци и чуда, самите непријатели на вистината го нарекоа „втор Мојсеј“. Споредбата на свети Григориј со Мојсеј потсетува на истата споредба што ја направил Григориј Ниски. Конечно, Василиј Велики, како и Григориј Ниски, вели дека споменот на свети Григориј е зачуван во Понт: „и сега пред него владее големо чудење и во црквите продолжува да живее нов и секогаш свеж спомен, не ослабен во ниту еден момент“; затоа, и во Понт, институциите на Григориј, кои во IV век изгледале веќе застарени 197 година, биле верно зачувани. Невозможно е, се разбира, одлучно да се негира можноста Василиј Велики да го користи пофалниот говор на Григориј Ниски, бидејќи не знаеме кога е напишан говорот на Григориј. Сепак, многу поверојатно е да се претпостави дека и двајцата браќа, кои пишувале независно еден од друг, црпеле од усното предание за Чудотворецот, особено за оној кој живее во нивното семејство. Од самиот Василиј Велики знаеме кому му го должи своето морално и верско образование. Во писмото до нео-цезарците, тој пишува: „Каков доказ за мојата вера може да биде појасен од фактот дека ме одгледа баба ми, блажена сопруга, која е ваша по раѓање? Зборувам за познатата Макрина, од која ги научив изреките на Преблажениот Григориј, кои беа зачувани пред мене и нејзиниот отпечаток од нејзиниот ран. возраст, формирајќи ме со догмите на побожноста“ 198 . Во писмото до Евстатиј Севастиски, тој пишува: „Поимот за Бог што го стекнав од детството од мојата блажена мајка и баба Макрина“ 199. Така, св. Василиј Велики им го должи на својата баба Макрина и мајка си не само верското образование, туку, несомнено, точното познавање на Чудотворецот, неговите зборови и дела. Покрај тоа, тој постојано ја нагласува неговата блиска лична поврзаност и блискост со Неокезареја. Така, во писмото до неоцезаристите, тој пишува: „и поради навиката стекната од детството кон ова место (т.е. Неокезареја), затоа што овде ме одгледа баба ми, и поради мојот чест престој во него последователно, кога, бегајќи од народните бунтови и дознав дека ова место, поради неговата напуштеност, беше погодно за многу години. ред“ 200. Зошто инаку да бараме некој посебен пишан извор за Григориј Ниски? Тој или, заедно со својот постар брат, ги добивал упатствата на Григориј во верата од баба му Макрина и мајка му и ги слушал нејзините приказни за почитуваниот учител, или, ако бил многу помлад од свети Василиј, учел од вториот, кого го нарекува „татко и учител“ (πατὴρ καὶδιδάοχαλος 201). Пред да го состави својот говор, веројатно добил дополнителни информации и, можеби, следел некои упатства и совети од неговиот брат Василиј. Но, на овој главен извор на знаење за Григориј Чудотворец, кој можеме да го означиме како семејна традиција која доаѓа преку Макрина, на Григориј Ниски очигледно му се придружува уште еден важен извор, на кој веќе укажавме: Григориј Ниски не можел да даде прецизни индикации за ситуацијата во Понт и локалните традиции во негово време, доколку Понт не бил туѓољубив. Бидејќи неговото семејство потекнувало од Понт - татко му бил од самата Неокезареја - тој, се разбира, имал посебен интерес за овој град и за основачот на црквата во него. Ова, исто така, може да биде придружено со желба, дури и во зрелоста, самиот да се увери во оние места што сè уште даваат, така да се каже, јасни докази за Григориј Чудотворец. Знаеме за бројните патувања и талкања на Григориј Ниски, особено во 375–378 година. За точното, непосредно знаење на Григориј Ниски за татковината на св. На Григориј Чудотворец укажуваат и следните негови пофални зборови: „гробови, споменици, натписи, мртви приказни (кои се претпоставува дека ги видел и самиот Григориј Ниски), што може да се додаде на пофалбата на оној што се издигнал над целиот свет? 202. Но, она што е особено важно во овој случај е следниот дел од писмото на свети Василиј Велики до Евстатиј Севастиски: „Колку пати ме посетивте во манастирот на реката Ирис, кога мојот богољубив брат Григориј, кој има иста цел во животот со мене, беше таму со мене?... разговор?” 203. Од овие зборови јасно се гледа дека и двајцата браќа биле на Ирис и во куќата на нивната мајка, односно во близина на Неокесареја. Несомнено е дека Григориј Ниски често ја посетувал Неокезареја во тоа време. Посетата можел да ја повтори кон крајот на 379 година, кога ја посетил својата сестра Макрина, која живеела на реката. Ирис. Сето ова внатре. Историската вредност на пораките на Григориј Ниски за св. Григориј Чудотворец. P. Koechau 204, посочувајќи дека целта на неговиот пофален збор била панегирична и поучна и дека ништо не е толку далеку од авторот како што сакал да понуди чиста историска вистина, сепак се согласува дека зборот на Григориј Ниски содржи и нешто историско, за чие извлекување, сепак, е неопходен остар избор на легендарни детали и целосно непредудени. Тој како неспорна историска вест ги вклучува следните детали: дека свети Григориј се сретнал со Фирмилијан и заедно со него ги користел упатствата на Ориген; дека Григориј, и покрај многуте обиди да го задржи, се вратил во татковината; дека Федим Амасиски го посветил за епископ (сепак, деталите се сметаат за неисториски), и дека во соседниот град Команах среќно го поставил за епископ Александар, подоцна маченик, а потоа сè уште ископувач на јаглен. Тој, исто така, смета дека е можно веста за прогонот на Декија во Понт да се смета за историски факт, исклучувајќи ги легендарните дополнувања, како и фактот дека свети Григориј го поттикнал своето стадо да бега, и дека тој самиот побегнал, а на крајот од прогонот вовел празник во чест на мачениците. Напротив, II. Кешау смета дека е неопходно во пофалниот збор на Григориј Ниски да ги отфрли, како и во сите легендарни изјави, локални и хронолошки податоци, доколку не се потврдени од други извори; во поткрепа на ова, тој истакнува дека Григориј Ниски го нарекува местото на средба на свети Григориј со Ориген Александрија е најпознатата резиденција на Ориген, без да се спомене Кесарија во Палестина, а приказната за обвинението на св. Григориј блудница. Големите грешки од овој вид, според П. Коечау, делумно се објаснуваат со фактот дека Григориј Ниски неверојатно не ги знаел делата на Чудотворецот, без разлика колку блиску му стоел во времето - и во целиот негов живот не може да се најде трага од употребата на говорот на благодарност на светецот. Григориј. Дека Григориј Ниски во својот пофален говор не открива блискост со делата на свети Григориј (освен симболот) и особено со неговиот говор на благодарност до Ориген, а исто така не знае ништо за неговиот престој во Кесарија во Палестина - тоа правилно го забележува P. Koechau; Исто така, нема сомнеж дека, со оглед на воспитувачката и панегиричната цел на неговиот збор, Григориј Ниски не дава точен и детален историски приказ за текот на животот на свети Григориј, туку е ограничен првенствено и, може да се каже, речиси исклучиво, на неговите чудесни дела, во кои делувањето во него и преку него јасно се одразувало на Светиот Дух. Меѓутоа, за да се ограничи историската вредност на пофалните зборови на Григориј Ниски само на оние неколку податоци што ги посочи П. Кеучау, би била манифестација на прекумерна и претесна критика, во која не се сака да се види целината зад поединечни факти и детали; а оваа целина, според нас, со својата целина, и поединечни детали, па и ситни обележја, пред нас исцртува жива, историска слика на големиот понтски светец, со неговата извонредна активност. Како што веќе беше наведено, Григориј Ниски добро ја познавал Неокезареја и нејзината околина, ги познавал локалните легенди и од семејните сеќавања јасно ја претставувал целата слика на големиот светител - а трагите од сето тоа се рефлектираат во многу детали што се расфрлани низ неговите пофални зборови од почеток до крај. Каков св. За следните генерации, Григориј непроменливо се појавувал токму во истата слика во која Григориј Ниски го претставува; за тоа сведочат не само свети Василиј Велики, Руфин и Сириската приказна, туку и Јероним, блажен. Теодорит, Сократ итн.. Теодорит ги става покрај свети Григориј својот брат Атенодор, Фирмилијан, Елена, но само свети Григориј е заслужен за дарот на чудата 205. Неопходно е да се обрне внимание и на тоа како самиот Григориј Ниски ја дефинира целта на својот пофален збор, кој, според него, е „за овој човек, преку сеќавањето на неговите доблести, да им се појави на присутните (на празникот) исто како што тој самиот им беше на оние кои ги видоа делата на неговите современици“ 206. задача успешно, откривајќи одредена воздржаност и критичка чувствителност во користењето на материјалот со кој располага. На крајот од своите пофални зборови, тој пишува: „Има и други чуда на големиот Григориј, зачувани во сеќавањето и до ден-денес, кои не ги додаваме на оние опишани од нас, штедејќи ги ушите на недоверливите и за да не им наштетиме на оние кои, поради големината на раскажаните настани, се подготвени да ја препознаат самата вистина како праведно да ја користиме лагата, 20. Григориј Ниски како извор за житието на св. Григориј не само во одредени датуми, туку и во одредени карактеристики на сликата за неговата личност и активности. Што се однесува до информациите за свети Григориј во други извори, тие се одликуваат со крајна сиромаштија, сосема неусогласена со енергичната пофалба што му ја даваат на познатиот понтски светец. Евсевиј само известува дека кога Ориген ја вршел својата вообичаена работа во Кесарија во Палестина, и кај него се собрале безброј ученици, како од жителите на таа земја, така и од други места, меѓу другите - Теодор, подоцна славниот епископ Григориј, и неговиот брат Атенодор; Тие биле многу заинтересирани за науките на Хелените и Римјаните, но Ориген им всадил љубов кон филозофијата и ги убедил да го променат своето претходно занимање во божествена вежба. Откако останаа со Ориген цели пет години, тие постигнаа такво совршенство во божественото што и на двајцата, додека се уште млади, им беа доделени епископии во понтичките цркви 208. Ова е сè што дознаваме од познатиот црковен историчар за извонредната црковна личност од III век: тој не спомнува ништо не само за неговата литературна дејност воопшто, туку особено за неговиот симбол; а сепак несомнено го знаел говорот за благодарност на свети Григориј кон Ориген, бидејќи бил приложен кон извинувањето на Ориген напишано од Памфил, со учество на Евсевиј 209. Евзевиј не вели дека св. Григориј бил првиот епископ на Неокезарија и не го ни именува самиот град. Не може да се претпостави дека Евсевиј не зборува за свети Григориј затоа што немал документарни податоци за ова - го знаел благодарниот говор, како што сега се вели. Тешко е да се согледа причината за таквата скудност на информации во оддалеченоста на Понт од центарот на тогашниот црковен живот, особено што свети Григориј требало да го интересира Евсевиј, како познат и посветен ученик на Ориген. Можеби основата за таквиот став на Евзевиј кон свети Григориј му послужи дека тој претпоставува дека неговите читатели ќе бидат запознаени со извинувањето на Ориген и со информациите за свети Григориј, кои се наведени во него. Но, извинувањето беше изгубено, а со тоа и оние пораки за свети Григориј, кои беа изнесени во него. Но, како и да е, Евсевиј во својата „Црковна историја“ извештаите за свети Григориј е премал, и оваа околност негативно влијаеше на комплетноста на вестите на следните историчари. Блаж. Јероним 210 стои во несомнена зависност од Евзебиј; сепак прави некои дополнувања од своја страна. Така, тој ја нарекува Понтиската Неокезареја, како епископски град на свети Григориј; погрешно известува дека браќата, за да ги изучуваат грчките и латинските науки од Кападокија, прво отишле во Вирит, а оттаму во Цезареја Палестина, а потоа, по пет години учење кај Ориген, од него биле испратени кај нивната мајка. Она што следи во Јероним е сосема нов дел, во споредба со Евсевиј, каде што тој вели дека, тргнувајќи од Неокезареја, Теодор (т.е. Свети Григориј) му напишал благодарница на Ориген и, откако свикал огромен состанок, го прочитал во присуство на самиот Ориген - овој говор, забележува Јероним, постои до ден-денес; сведочи дека напишал препис на Проповедник, краток, но многу корисен, и дека се познати и другите негови посланија, но главно неговите знаци и чудеса, кои со голема слава ги правел за црквите. Овие зголемувања се благословени. Ероним можеби го има како извор, од една страна, неговото директно запознавање со делата на свети Григориј - со говор на благодарност, уредување на Проповедник и „други букви“, од друга страна, оние приказни за чудата на свети Григориј Неокесариски, кои можел да ги слушне за време на неговиот престој на исток 211 ​​година; и, конечно, сопствените заклучоци на блажениот. Џером (студира во Вирита). Сократ 212 известува дека за свети Григориј Неокезарески има многу приказни во Атина, Вирита и низ понтичкиот регион; дека излегол од атинските училишта и ги слушал законите во Вирита, но откако дознал дека во Цезареја Ориген го толкува Светото Писмо, отишол кај него и слушајќи го овде возвишеното објаснување на Светото Писмо, се збогувал со римските закони и никогаш не го напуштил Ориген. Поучен од Ориген во вистинската филозофија, Григориј, по наредба на своите родители, се вратил во татковината и таму, додека бил лаик, направил многу чуда - лекувал болни, со своите пораки истерувал демони и со зборови, а уште повеќе со дела, ги водел незнабожците кон вистинската вера. Следно, Сократ дава драгоцена порака дека за свети Григориј се споменува и маченикот Памфил во книгите што ги напишал во одбрана на Ориген, на кои е проштален говор на свети Григориј до Ориген. Со исклучок на последната порака, останатите вести на Сократ се чини дека не се согласуваат со поверодостојни вести и затоа немаат никакво значење за биографијата на свети Григориј 213 година. Подоцнежните документи не известуваат за ништо ново - тие се или ограничени на кратки пофалби на големиот учител, особено нагласувајќи го дарот на чудата, или во кратенка го повторуваат пофалниот збор на Григориј Ниски 214; Затоа, нема да се задржуваме на нивната анализа. Пораките што содржат референци само за делата на свети Григориј, речиси исклучиво фалсификувани, ќе бидат цитирани и оценети во соодветните поглавја од студијата. Ова се изворите врз основа на кои, во врска со текот на современиот свети Григориј на црковниот живот, ќе се обидеме да дадеме преглед на животот на големиот апостол на Понтската земја и славниот отец на црквата од III век. Поглавје III. Есеј за житието на свети Григориј Чудотворец Свети Григориј имал и друго име - Теодор. Евсевиј, известувајќи дека многу ученици се собрале кај Ориген во Кесарија Палестина, не само од локалните жители, туку и од секаде, вели дека од нив го знае како најистакнат Теодор, кој е идентичен со познатиот меѓу епископите современи на Евсевиј Григориј (ὧ ν ἐπισήμοος μάλιστα ν ἔν γνωμ. αὐτὸς ο ὗ τος ὁ καθ’ ἡμ ᾶ ς ἐπισκόπων διαβόητος Γρηγόριος), и неговиот брат Атенодор 215. Блаж. Јероним го нарекува Теодор, кој подоцна го добил името Григориј (Theodorus qui postea Gregorius appellatus est 216. Свети Григориј Ниски не знае ништо за името Теодор. Од зборовите на Евсебиј може да се извлече заклучок дека свети Григориј, кога бил епископ, бил нарекуван само со ова презиме и другите го примиле само со ова презиме. осветување за епископ, бидејќи Ориген му напишал во писмото, неколку години пред неговото поставување за епископ, тој веќе го нарекува Григориј. Ако дошол кај Ориген со името Теодора (како што вели Евсебиј) и го оставил со името Григориј, како што треба да се заклучи од писмото на Ориген, тогаш промената на името очигледно паѓа за време на неговиот престој во Цезареја Палестина со Ориген и треба да се поврзе со важен настан во неговиот живот, може да се помисли - со крштевањето. Дури и да претпоставиме дека имал две имиња - Θεόδωρος ὁ καὶ Γρηγόριος 217, а во почетокот доминантно се користело првото име, тогаш нема сомнеж дека од времето на престојот во Цезареја почнал да се нарекува исклучиво Григориј. Свети Григориј потекнувал од благородно и богато семејство - показател за тоа може да се најде во благодарниот говор на самиот св. Григориј (§ 56), каде што зборува за желбата на мајка му да му даде такво образование што го добиле децата од благородничко потекло 218, а Григориј Ниски, во пофалниот говор, директно вели: „Нема да ги спомнам во мојот говор ниту неговите родители, виновниците за неговото телесно раѓање; нема да зборувам за нивното богатство, чест и световни податоци за судењето на родителите. Свети Григориј; но низ целата семејна ситуација, како што е доловено од свети Григориј, од природата на неговото образование и плановите за неговата животна кариера, од јазикот на неговите дела, особено од неговиот говор на благодарност, може да се заклучи дека тие припаѓале на потомците на грчките доселеници во Неокезареја, можеби кои стапиле во семејни врски со локалното благородништво, како што често се случувало тогаш. „Моралот во татковиот дом (св. Григориј) отстапил од вистината“, а св. Григориј бил целосно под влијание на својот татко, обожавател на демоните (§48: ὑπὸ πατρὶ δεισιοαίμονι). Така, почетното образование на свети Григориј било чисто паганско, а паганската насока била толку определена што ниту самиот Григориј, сè уште неразумно дете, ниту некој друг имал помисла или надеж дека може да дојде до некаква промена во неговиот религиозен живот (§18). За неговото основно образование Свети Григориј не дава никакви информации; од ова можеме да заклучиме дека тоа се одвивало на вообичаен начин за децата од неговиот круг. Можеби почетокот на неговата обука го постави неговиот татко; а потоа, од околу седумгодишна возраст, влегол во училиште за граматичар, каде што учел читање, пишување и аритметика во количина и според методите што тогаш биле воспоставени за училиштата од овој долен тип; На околу дванаесет години се преселил во гимназија каде се стекнал со основни познавања од општо образование 220. На 14-годишна возраст свети Григориј го загубил својот татко, кој останал паган до крајот на својот живот. Но, со овој тажен настан, Григориј во своето сеќавање го задржал сеќавањето на некоја извонредна околност што била особено важна во неговиот внатрешен живот: „тогаш“, пишува тој, „губењето на татко ми и сирачеството, кои можеби беа почеток на вистинското знаење за мене, а потоа за прв пат се свртев кон вистинското и спасоносно слово“ (§§ 49-50). Свети Григориј подоцна не можеше да разбере како точно се случило тоа, доброволно или под некаков вид на принуда. Но, размислувајќи за... Подоцна, тој за него видел знак на света и чудесна промисла токму во тоа што тоа се случило кога имал четиринаесет години. Според тогашното гледиште кое преовладуваше, на четиринаесетгодишна возраст, универзалниот ум достига до јасен израз кај човекот - λόγος или ἡγεμονιχόν, поради што од ова време е пропишано да се започне со изучување на филозофијата. И св. Григориј нагласува такво „спој на околности“ што почетокот на неговото преобраќање на патот на спознанието на вистината се совпадна со оваа природна ментална зрелост: од една страна, сè што му претходеше на овој век, колку што беше грешка, треба да се припише на неговата незрелост и неразумност; од друга страна, кога душата стана способна за рационална активност, не беше лишена, ако не од самиот божествен разум, тогаш барем од стравот што му одговараше, и на тој начин човечкиот и божествениот разум почнаа да доминираат во неа истовремено, едниот помагајќи со необјаснивата моќ својствена во неа, а другиот добивајќи ја оваа помош (§50-58). Оттогаш, божествената светлина почна да го просветлува неговиот ум и постепено растеше во неговата душа додека не дојде до совршено спознание за вистината, под водство на својот Ангел, кој го водел, воспитувал и се грижел за него уште од детството, и на заедничкиот Спасител на сите, големиот ангелски собор, кој го водел не на оние начини кои се чинеле корисни за него и за неговите роднини (§4, но во согласност со вистинската корист на душата). Овде не може да се види никаков показател за преобраќањето на Григориј во христијанството, инаку тој би означил одлучувачки пресврт во неговиот религиозен развој; а сепак го посочува она што му се случило како нешто нејасно, неопределено, што потоа не даде пресуден ефект и чие значење за себе стана јасно само во светлината на следните околности од неговиот живот - можеби тоа беше средба и разговор со еден од христијанските учители или, најверојатно, читање свети христијански книги. Како и да е, но потоа неговиот развој продолжи да се одвива однадвор на сосема обичен начин. По смртта на неговиот татко, раководството на неговиот син целосно премина на неговата мајка, која сакаше да му даде образование не полошо од она што го добија сите деца од благородно раѓање. Отприлика во тоа време, Григориј го завршил своето образование во гимназијата 221 и, на барање на неговата мајка, влегол во училиштето за реторика, кое имало за цел да обучува говорници и адвокати. Успесите на Григориј во оваа нова фаза на образование биле толку значајни што, според упатените луѓе, тој самиот наскоро требало да стане реторичар (§ 56). Меѓутоа, свети Григориј, дури и во нездравата атмосфера на тогашната реторичка школа, задржал чувствителност кон вистината невообичаена кај оваа класа луѓе: не си дозволувал да велича никого или да држи пофални говори за некого ако тоа не е во согласност со вистината (§130). Еден образован човек во ова време во рамките на Грчко-римската империја не можел без познавање на латинскиот јазик 222. Секој што сакал да има јавна функција морал да го знае државниот јазик, а за да го изучуваат, многу млади луѓе од истокот заминале во Рим. Римското влијание било несомнено силно во толку важен центар на политичкиот и културниот живот на Понт како што е Неокесареја. Според тоа, природно е меѓу менторите на Григориј да има и учител по латински јазик; сепак, тој не си поставил за цел да постигне совршенство во него, туку го проучувал едноставно за да не биде неук за овој јазик. Но, оваа околност имаше сосема непредвидени последици за Григориј. Учителката по латински имал одредени познавања од правото и почнал упорно да го убедува свети Григориј да ги проучува римските закони, посочувајќи дека познавањето на законите е важно не само за реторите кои зборуваат во судовите, туку и во други официјални области. Свети Григориј се согласил, но повеќе од желба да му угоди на својот учител отколку од склоност кон законот. Така, латинскиот учител го отфрлил свети Григориј од тогаш вообичаениот образовен пат, кој ги насочувал грчките младинци од реторичката школа во школата на филозофот. Но, од она што го рече, аргументите на свети Григориј во корист на проучувањето на римските закони се јасни дека тој добро го разбира духот и барањата на тоа време: филозофијата во тоа време повеќе не ја уживаше истата почит поради длабокиот внатрешен пад што ја доживуваше, а познавањето на римските закони претставуваше големи предности во практичниот живот, поради што проучувањето на римската јуриспруденција особено не почна да ги привлекува силните млади луѓе. Во тоа време, високото правно училиште постоело не само во Рим, туку и на исток - во Вирита, романизиран феникиски град. Потоа, познатиот антиохиски реторичар Ливаниј постојано се жалел дека неговите побогати слушатели го оставаат на правни студии во Рим и Вирт 223 . Изучувањето на римската јуриспруденција за свети Григориј доживеа големи тешкотии и несомнено бараше многу време од него, бидејќи тој мораше да ги проучува законите на латински (§7). Но, и оваа студија стана исклучително важна за него, иако не во утилитарната смисла што ја имаше на ум неговиот учител. Самиот го подучувал Григориј со голема трудољубивост, а потоа почнал упорно да го советува да оди на правниот факултет во Вирита за да го подобри својот латински јазик и темелно да ги совлада римските закони. Свети Григориј сфатил дека штом почнал да ги проучува римските закони, тогаш во извесна смисла тоа веќе му наметнало врски и морал да размислува за Вирита (§57-62). Навистина, за проучување на римските закони беше можно да се оди во Рим, како што направија многу млади мажи од источните провинции и, можеби, од Неокезареја - таква можност му беше дадена на самиот св. Григориј (§64). Но, околностите биле такви што свети Григориј и неговиот брат Атенодор се соочиле со потребата да заминат во соседна земја на Феникија. Св. Григориј во ова видел директен ефект на индустријата за него, што го довело до Ориген. Додека тој, согласувајќи се со аргументите на учителката, се прашуваше каде да оди и, очигледно, не ја избра Вирита, зетот на Григориј, сопругот на неговата сестра, ефикасен адвокат, неочекувано беше назначен за правен советник на царскиот гувернер на Палестина во Цезареја. Заминал сам и сакал сопругата по некое време да го следи и да ги земе со себе и двајцата браќа. Тој испрати воин од Цезареја да ги придружува неговата сестра и нејзините браќа. Државните коли и потврдите за влез беа пуштени на патниците. Така направените подготовки за нивното патување, безбедноста на нивната сестра на патувањето и желбата да ги посетат нејзиниот сопруг и неговите роднини, кои би можеле да помогнат во стекнувањето правно образование во Вирита, ги поттикнале браќата да ја прифатат оваа понуда. „Ова беше видливата страна на работата“, вели свети Григориј; но имаше причини кои, иако не беа очигледни, сепак беа највистинити, имено: комуникацијата со овој човек (т.е. Ориген), вистинското учење преку него за Словото, користа што требаше да ја добијам од ова за спас на мојата душа - (сето ова) ме доведе овде (во Кесарија Палестина) - иако бев слеп и не го сфатив тоа, - сепак, на моето спасение. Значи, не воин, туку извесен божествен придружник и љубезен водич и чувар, кој ме чуваше во текот на целиот овој живот, како на долго патување, откако поминав други места и самиот Вирит, заради чијшто најмногу имав намера да брзам овде 224, ме донесе на ова место и ме запре овде“ (§§70–71). Така, сè испаднало така што свети Григориј и неговиот брат пристигнале во Кесарија во Палестина. Во исто време, тие не ја напуштија идејата подоцна да се упатат кон Вирит. Но, тие не мораа да ја остварат оваа намера. Во тоа време, познатиот учител на александриското училиште, Ориген, пристигнал во Кесарија Палестина, принуден да се повлече од Александрија; Користејќи го покровителството на локалниот епископ, тој набрзо станал центар на кругот на филозофски образовани луѓе од христијаните и незнабошците и така во Александрија го продолжил делото на кое со таква љубов се посветил. Во Цезареја е формиран нов центар на христијанското образование. Ориген, кој претходно ја посетил Цезареја, набрзо стекнал таква слава што многу луѓе, не само од локалните жители, туку и од други земји, се собрале кај него за да го слушаат и да учат од него. Оваа слава на Ориген му ги донела браќата Григориј и Атенодор, кои пристигнале во Цезареја. Св. Григориј потоа, во својот говор на благодарност, го нарече првиот ден од неговото запознавање со Ориген најскапоцениот од сите денови, кога за него првпат почна да изгрева вистинското сонце (§73). Но, ова беше подоцнежниот суд на св. Григориј по петгодишен престој во Цезареја и врз основа на корисните резултати од комуникацијата со Ориген кои му биле сосема јасни. Сега браќата отидоа кај Ориген, можеби повеќе од љубопитност - да ја видат и слушаат славната личност од Цезареја. Првата средба влијаеше на впечатокот на свети Григориј да биде неодолив: „Неговиот говор ме погоди како стрела, и тоа токму од првиот ден, зашто неговиот говор на некој начин беше комбинација од пријатна привлечност, убедливост и некој вид на принудна сила“ (§78). Ориген, од своја страна, го привлече вниманието на новите слушатели. Неколку разговори беа доволни за да се забележат талентите на браќата, а Ориген реши да ги направи негови вистински ученици во несомненото предзнаење за големата корист што тие можеа да ја донесат во служба на Црквата и христијанското просветлување. Јероним 226 известува дека Ориген, забележувајќи ги одличните таленти на браќата, ги наклонил кон филозофија, а оваа вест е сосема конзистентна со податоците од благодарниот говор на самиот Григориј, кој јасно покажува дека на почетокот Ориген бил тој што вложил максимални напори да ги задржи браќата во Цезареја: тој „најпрво се потрудил да се обидеме да рибиме или да бидиме. замка или во мрежа, но оние што се обидуваа да избегаат или да побегнат сакаа да се повлечат од него во Вирит или во татковината“ (§73). Ориген најнапред се обиде да ги убеди во придобивките од филозофијата и апсолутната неопходност секој да ја проучува. Тој ги пофали филозофијата и љубителите на филозофијата со опширни, многубројни и достојни пофалби: само филозофите живеат живот вистински карактеристичен за разумните суштества, бидејќи тие се стремат да живеат правилно и прво да постигнат знаење за себе, а потоа за вистинското добро, кон кое треба да се стреми човекот, и за вистинското зло, кое треба да се избегнува; напротив, ги осудуваше неуките, слепите на ум, не знаејќи ни што се самите, талкаат како без причина, не знаејќи и не сакајќи да дознаат што е вистинската суштина на доброто и злото; таквите луѓе копнеат за пари, слава, чест од толпата и благосостојба на телото; Од уметноста, тие ги ценат оние што можат да ги дадат овие придобивки, а при изборот на поле на активност, тие претпочитаат воена, судска служба и изучување на законите. Тој тврдеше дека за оној кој не се занимава со филозофија, вистинското обожавање на Бог е невозможно. Ориген држел такви говори не само еднаш, туку многу денови на почетокот, кога браќата дошле кај него; зборуваше со голема упорност и умешност, давајќи многу причини една по друга додека не ја постигна својата цел: „Сè уште се двоумев и размислував“, вели свети Григориј, и реши да се зафати со филозофија, сè уште не бев целосно убеден, но од друга страна, не можев, не знам зошто, да се оддалечам од него, но сѐ повеќе ме привлекуваше неговата сила на повисоко ниво, како да го привлекува неговиот говор, како да е поголема силата на неговиот говор. Како маѓепсан, Григориј повеќе не можеше да се спротивстави (§§74–80). Но, Ориген постапи на свети Григориј не само со силата на неговите аргументи, туку и со шармот на неговата личност: „ме погоди со осилото на пријателството, кое не е лесно да се бори, остро и моќно, осилото на вештото постапување и доброто расположение, кое, како добронамерно кон мене, се покажа во самиот тон на неговиот глас и зборуваше со мене“ (§8 кога ми се обрати“). Во исто време, Ориген ја разбудил љубовта кон самиот учител на побожноста - спасоносното Слово, „кое доаѓа кај многумина и ги освојува сите со кои се среќава“ (§82). „Како искра што падна во мојата душа, мојата љубов се запали и се запали, и за најсветото, најдостојното за љубов, самото Слово, кое, по својата неискажлива убавина, е најпривлечно од сè, и за овој човек, Неговиот пријател и проповедник“ (§83). Свети Григориј решил да ги занемари сите работи и науки што му се чинеле пристојни, дури и „убавите закони“, чии мисли дотогаш не ги напуштил, својата татковина и роднините, и во Цезареја и во Неокезареја: „Едно ми беше драго и драго - филозофијата -84 и божествениот човек). Помеѓу Григориј и Ориген било воспоставено толку блиско пријателство како што било помеѓу Давид и Џонатан (1 Сам. XVIII, 1). Фирмилијан, познатиот епископ на Кесарија во Кападокија, учествувал во претставувањето на Григориј со Ориген, или можеби во решавањето на неговото двоумење дали треба да остане во Цезареја. Показател за тоа наоѓаме во свети Григориј Ниски, кој пишува: „кога, по завршувањето на својата целосна обука за надворешна мудрост, тој (свети Григориј) се сретна со Фирмилијан, еден од благородните кападокиски младинци, сличен на него во моралот, како што покажа во својот последователен живот, откако ѝ го откри овој лик на црквата и му стана украс на црквата. неговиот живот, како да е пред Самиот Бог, и откако дозна дека и тој ја има истата желба и стремеж, тој остава се што проучува во надворешната филозофија и доаѓа со него кај главниот водач во христијанската филозофија во тоа време - тоа беше Ориген“ 227. Меѓутоа, веродостојноста на овој доказ, во однос на неговите детали, е доведена во прашање. Основата за тоа лежи во следното сведоштво на Евзевиј: „Тоа беше десеттата година од гореспоменатото владеење (Александар Север), кога Ориген се пресели од Александрија во Цезареја, оставајќи го локалното катехетичко училиште на Херакле. Не долго потоа, епископот на Александриската црква Димитриј умре, кој во исто време служеше со години. Епископот од Кесарија од Кападокија, Фирмилијан, уживал особена слава“. 228 Иако, се разбира, нема потреба да се претпоставува дека веќе во годината на пристапувањето на Херакле во Александриската столица, Фирмилијан бил епископ на Цезареја во Кападокија, но овој доказ никако не може да се помири со наративот на Григориј Ниски дека Фирмилијан бил сè уште млад кога свети Григориј бил без сомнение за време на неговиот ученик на Ориген: Север, односно пред 235 година, тој веќе бил епископ 229. Но, тоа не го исклучува фактот дека Свети Григориј и Фирмалијан и можноста за влијанието на второто врз првиот. Евзевиј, веднаш по горенаведените зборови, пишува: „овој епископ (Фирмилијан) беше толку приврзан за Ориген што понекогаш, за доброто на црквата, го повикуваше во неговите краеви, а понекогаш и самиот одеше кај него во Јудеја и живееше со него некое време за да се усоврши во познавањето на божествените предмети“ 230. Така, Григориј и Атенодор останале во Цезареја и станале ученици на Ориген. Сега започнува вистинската обука. Најпрво, Ориген почнал да ја подготвува почвата за идната сеидба. Тој ги подложи своите нови студенти на најтемелен тест со цел да го одреди нивното вистинско знаење, да ги исчисти од грешките, да ги навикне на уредност и јасност во размислувањето и да ја заузда неразумната импулсност; во исто време, на учениците требаше јасно да им се открие недоволноста на сопственото знаење и потребата од понатамошно учење. Овој процес е детално опишан од свети Григориј во својот говор на благодарност до Ориген. Св. Григориј вели дека Ориген постапувал со нив како што земјоделецот се занимавал со земја што е солена, изгорена, карпеста и песочна, необработена и неплодна, или со земја која, иако не е целосно неплодна и барем не е лишена од вегетација, дури и маснотии, сепак не била обработена, оставена запоставена, обрасната со трње и диви грмушки; или како градинар со дрво на кое му треба калемење, не е кастрено, не наводнувано, запоставено и гушено од многу излишни ластари кои бесцелно растат на него и меѓусебно го попречуваат постигнувањето на совршенството; Така Ориген го запоседна свети Григориј и со неговата карактеристична уметност испитана, проникна не само во она што секому се гледа и се гледа на површината, туку и длабоко ископа и ги истражи најдлабоките основи на душата. Предлагаше прашања, ги анализираше неговите одговори; кога во него најде нешто корисно и полезно, застана на него и почна да „копа, ора, вода“, ја примени сета своја умешност и грижа и внимателно го негуваше; трње и трн ги кроеше и отстрануваше со своите укори и забрани. Кога ученикот покажувал нестабилност и непослушност, тој преку сократовиот метод, со докази од сопствената уста, го смирувал и го доведувал во послушност. Свети Григориј признава дека на почетокот тоа му било тешко и не безболно, бидејќи тој сè уште не бил навикнат на такви методи и не вежбал да се покорува на аргументите на разумот (§§93–98). Откако на тој начин го расчисти теренот и го подготви свети Григориј за асимилација на вистинското научно знаење, Ориген почна да соопштува различни делови од филозофијата и, пред сè, логиката и дијалектиката; го научи секогаш да се држи до зацртаната цел, во никој случај да не отстапува од правиот пат, не без резонирање го принудуваше да се согласи со она што ќе му се најде на патот, туку точно да го испита не само она што го привлекува окото и изгледа вистинито, не само надворешната страна, туку главно внатрешната суштина на секоја работа, обидете се да се убеди во нејзиното достоинство и дури тогаш се согласува со секој надворешен феномен. Со тоа тој во свети Григориј, според законите на логиката, ја развил способноста за критичко оценување на поединечни изрази и пресврти на говорот (§§99–106). Во тој поглед, Ориген очигледно морал да се бори со некои од навиките на Григориј, стекнати од него во реторичката школа (сп. §107). Заедно со овој формален развој, Григориј се збогатил и со позитивни знаења, пред се од областа на природните науки. „Бев восхитен“, вели свети Григориј, „на величината и чудата, како и на разновидната и мудра структура на светот, и се зачудив, иако без разбирање, и бев целосно восхитен од длабоката почит, но, како неразумни животни, не знаев ништо да објаснам“ (§109). Ориген го испитуваше и објаснуваше секој предмет посебно до неговите најпримитивни елементи, потоа направи генерализации и во однос на поединечните теми и нивната целина, сè додека со своето учење и јасни аргументи не внесе во својата душа разумно чудење на светата влада на универзумот и најсовршената структура на природата (§§ 110-112). Прецизната геометрија и астрономијата, издигнувајќи се во височините, го комплетираа овој дел од наставната програма - геометријата со своите јасни и несомнени основи претставуваше, како да се каже, потпора и силна основа за сè, а астрономијата ја издигна до највисоките области: „преку двете овие науки, тој, како со помош на св. Григориј (§§113–114). Следната фаза од обуката беше етика на филозофска основа. Но, Ориген не се ограничи само на давање знаење за доблестите, туку настојуваше да се погрижи ликот на светителот да биде формиран во согласност со упатствата. Григориј, целиот негов начин на живот. Неговите упорни и мудри говори ги опфатија сите аспекти на моралното учење, ги разјаснија психолошките основи на моралната активност, ги истражуваа најдуховните движења и чувства; затоа го фатија и пленија слушателот. „Тој ги контролираше моите внатрешни движења… преку проучување и набљудување на менталните движења и чувства - бидејќи нашата душа обично тогаш најверојатно се средува од неред, кога ќе се препознае второто, и од состојба на збунетост преминува во одредено и добро уредено - така што таа, како во огледало, се созерцува себеси, токму самите почетоци и корени на злото, целата наша неразумност, од која произлегуваат нашите неразумни, неразумни. рака, сè што го сочинува најдобриот дел од него - умот под чија доминација останува неповреден и бестраст сам по себе. Потоа, како да го измерила тоа во себе, таа мора да го потисне и да го елиминира сето ова, што доаѓа од пониската природа, нè ослабува со безобразие или нè потиснува и угнетува со очај, како што се, на пример, сензуалните задоволства и похоти, или тагата и стравот и целата серија катастрофи што го следат овој вид на состојба, таа мора прво да ги поврати и елиминира. раст, и не дозволувајте ни најмало зголемување на нив, туку уништувајте и принудувајте да исчезнат без трага. Но, она што, напротив, произлегува од најдобриот дел и е добро за нас, тогаш таа мора да го едуцира и поддржува, внимателно да се грижи за него на самиот почеток и да го штити додека не достигне совршен развој. Зашто на тој начин [според негово мислење] душата може со текот на времето да ги стекне божествените доблести“, имено разумноста, умереноста, правдата и храброста (§§ 115–122). свој начин на живот тој ги убедил и да го слушаат неговиот говор за правилата на животот и внимателно да го следат „Ме присили“, пишува св. Григориј, „ако можам да кажам така, да постапувам праведно преку активноста на мојата душа, на која тој ме поттикна да се приклучам, одвраќајќи ме од повеќекратната грижа што секојдневниот живот и вознемиреноста на јавната служба ја бараат, напротив, охрабрувајќи ме внимателно да се испитам себеси и да го правам она што е навистина моја работа“ (§138). Свети Григориј силно нагласува дека неговиот учител не бил како другите филозофи кои се декларирале како учители, кои не оделе подалеку од едноставните говори. Ова проучување на етичката филозофија му даде можност на Ориген да го запознае својот ученик со етичките погледи на филозофите, како и со целиот нивен морален карактер. Свети Григориј темелно ги научил лекциите на својот учител. Тој вели дека Ориген бил првиот и единствениот кој го убедил да ја проучува хеленската филозофија, убедувајќи го со сопствениот начин на живот и слушајќи ги неговите говори за правилата и внимателно следејќи ги (§133); но во исто време тој јасно ја разбра целата разлика меѓу филозофијата на Ориген и учењето на другите современи филозофи, во врска со што тој, судејќи сосема непристрасно, може да каже дека во текот на остатокот од својот живот не би сакал да им пристапи (§128). Така, Ориген, по сопствено признание, св. Григориј, го направи вљубеник во добродетелите, љубејќи ги со најжестока љубов; со сопствената доблест тој всади во него љубов кон убавината на правдата, вистински златното лице на кое му го покажа, љубов кон разумноста, љубов кон вистинската мудрост, љубов кон божјата умереност, која е рамнотежа и мир на душата за сите што ја стекнуваат, и љубов кон највосхитувачката храброст, љубов кон трпеливоста и пред сè, љубов кон побожноста и крај на сите доблести. Овде, веќе беше јасно дека целото морално учење е проткаено со светлината на христијанската вистина, бидејќи студентот веќе научил дека мора да стане пријател и бранител на славата Божја и дека грижата за доблестите е неопходна за да му се приближиме на Бога не во состојба на недостојност и нечистотија, туку со сета доблест и мудрост, и тој утврдува сè со целосна убеденост дека не е како да се приближува кон Бога. Бог. Него и останете во Него (§149; сп. §§115–149). Сето тоа го привлекло свети Григориј кон христијански филозоф, додека другите филозофи од неговото време биле одбиени. Јасно е дека тоа беше сила на личноста која ги означи доктрината и животот со печатот на најголемата вистина и најстрогата морална сериозност. - идеална слика на учител кој, издигнувајќи се над софистичкото наметнување и амбициозните училишни препукувања, можел да ги ослободи во себе и во својот ученик сите сили на духовниот и моралниот живот и да ги насочи кон големата цел - да ги поседува сите богатства на личниот внатрешен живот, што ја црпи најдобрата сила од идеалниот свет и од комуникацијата со Бога 231. Следниот чекор беше теологијата, познавање на причината за сè. Ориген го научил Григориј на оваа исклучително важна област со посебна грижа, трудољубивост и внимателна грижа. За да го подготви студентот за перцепција на чистата светлина на христијанската вистина, Ориген побарал да ги проучува делата на античките филозофи и поети кои го разгледувале ова прашање, без да ги исклучува или отфрла ништо освен делата на филозофите кои го негирале постоењето на Бог и Промисла - второто произлегло од желбата на Ориген да го заштити спротивставениот говор на говорот на ученикот. Запознавањето со различни системи и погледи, од една страна, не му дозволуваше на ученикот да застане на една настава и да се занесе од неа како единствена вистинска; од друга страна, меѓусебната борба на учењата и противречностите на филозофите и нивните поделби требало јасно да ја покажат својата нестабилност во најважното и најпотребното од сè - во познавањето на Бога и побожноста. Но, за Григориј да не се заплетка во лавиринтот на учењата, да не се изгуби во оваа огромна, висока и густа шума и да не се заглави во мочуриштето мочуриште, туку да го избере и да научи од хеленските и варварските учења само навистина најдоброто, самиот Ориген го надгледуваше ова читање и проучуваше: „самиот одеше по мене, додека ме водеше патувањето. наиде на нешто нерамномерно, тајно или подмолно... тој самиот собра сè што имаше секој филозоф што беше корисно и вистинито, и ми го понуди, а што беше лажно, ги издвои и другите работи и, особено, она што во однос на побожноста беше сопствена работа на луѓето“ (§§150–173). Така, свети Григориј, „внимателно проучувајќи ја надворешната филозофија, која за многумина служи како поддршка за паганството, беше доведен до разбирање на христијанството и, оставајќи ја лажната религија на отците, ја бараше вистината на постоењето, од самите дела на надворешната филозофија, учејќи ја неусогласеноста на паганското бариечко учење, како што е забелешката на паганското барско учење. Божјите мислења се поделени на различни мислења и дека претставниците на овие мислења не се согласуваат меѓу себе, но секој е зајакнат, со помош на извонредни докази, да му даде предност на своето мислење - тој ги остави, како во меѓусебна војна меѓусебно соборувајќи се... Како што вели Светото писмо за Мојсеј, дека тој бил поучен за сета мудрост на Египќаните, имајќи го сето ова 2. учењата на Хелените и откако со искуство ја научил слабоста и недоследноста на нивните позиции, станува ученик на Евангелието“ 232. Што се однесува до побожноста, Ориген го советувал Григориј да не слуша никакво човечко учење, дури ни учењето на општо признат мудрец; но слушајте го само Бога и Неговите пророци. Така, Ориген, од проучувањето на паганските филозофи, тивко го водел својот ученик кон проучување на изворот на христијанското учење - до Светото писмо. Светото писмо. И тука самиот Ориген ги водеше часовите, толкувајќи пророчки преноси и објаснувајќи што е темно и мистериозно. Овој завршен дел од курсот - Оригеновата егзегеза изврши влијание врз св. Григориј е особено силно импресиониран: восхитуваниот ученик тврди дека Ориген има една вештина да ја прими во душата чистата и светла содржина на божествените изреки и да ги поучува другите, бидејќи Првиот автор на сите овие изреки, Кој им зборувал на богољубивите пророци и ги инспирирал сите пророштва и мистериозни и божествени говори, го почестил за пријател и го назначил за нивен толкувач; тој не зборуваше на друг начин освен во заедница со божествениот Дух; тој добил од небото најубавиот ждреб да биде толкувач на божествените зборови на луѓето, да го восприема божественото како од устата Божја и да им го објасни на луѓето како што е достапно за човечкиот слух (§§174–181). Со тоа заврши учењето на свети Григориј во Ориген. Самиот свети Григориј, со голем ентузијазам и, можеби, со неволно претерување, што е многу разбирливо во неговата позиција, ги прикажува резултатите што ги постигнал вака: „За мене“, вели тој, „немаше ништо забрането, зашто немаше ништо скриено и недостапно: но имав можност да стекнам знаење за секое божествено учење, на таков начин [и варварски, така и божествен] начин на тој начин. потполна слобода би можел сè да биде предмет на моето проучување и истражување и да бидам заситен и да ги уживам сите духовни придобивки (§182). Според сведочењето на Григориј Ниски 233, многумина го прашале и задржале Свети Григориј бил во туѓа земја и бил убеден да остане со нив, но тој ја претпочитал земјата што го родила над сè и се вратил во својата татковина, носејќи со себе богатство од разновидна мудрост на знаење, кое, како трговец, стекнал слава со сите луѓе кои се занимавале со надворешни работи. Можеби мајка му, која сè уште била жива, му се јавила - барем свети Григориј, кој во својот говор ја спомнал смртта на татко му, не кажува ништо за смртта на мајка му, а блажениот Јероним директно наведува дека Ориген, по пет години учење, ги испратил Григориј и Атенодор кај нивната мајка 234. Свети Григориј и неговиот брат Атенодор се вратиле директно во својата татковина, заобиколувајќи го Вирит, кој некогаш ги привлекол кон себе. Пред да се раздели со Ориген, на свечен и преполн собир, можеби специјално свикан, во присуство на самиот Ориген и неговите пријатели и ученици 235, свети Григориј го одржа својот познат прифатен говор. Од него е јасно колку на свети Григориј му било тешко да се раздели со учителот, кој за него станал, според неговите зборови (§189), вистински татко и чија личност му оставила таков неодолив и шармантен впечаток, да ја остави таа средина и атмосфера на неподелена концентрација на повисоки духовни интереси, во кои се чувствувал како во рај на задоволство - и како да е, сега е изгонет од неа. Тој сега се соочува со граѓанска активност и со вознемиреност и збунетост размислува за плоштадите, судовите, гужвите итн. поврзани со неа (§§184–207). Освен тоа, му било тешко да се раздели со роднините од царски род, со кои се спријателил и во кои, како што дознал дури подоцна, имал луѓе многу блиски на душата (§189). До колку време датира овој престој на Григориј кај Ориген? Кога пристигна во Цезареја и кога ја напушти, откако го одржа својот говор на благодарност пред разделбата? Хронолошката дефиниција овде наидува на тешкотии кои тешко се решаваат. За да се прифатат сите историски вести за животот на свети Григориј, пред неговото посветување за епископ на Неокезареја, кои се донесени за да се решат покренатите прашања, неопходно е да се истакне и дека писмото на Ориген до Григориј е зачувано, напишано несомнено пред неговата епископија, но без конкретна индикација за времето и времето на пишување, како и времето и местото на пишувањето. самиот себе. Григориј. Во ова писмо, Ориген го изразува уверувањето дека Григориј, со своите добри таленти и неопходни вежби, може да стане извонреден римски правник и познат хеленски филозоф; но Ориген изразува желба да ги стави своите богати моќи во служба на христијанството, учејќи од хеленската филозофија само оние делови што содржат општо знаење подготвително за христијанството, а од геометријата и астрономијата она што е корисно за објаснувањето на Светото Писмо, така што филозофијата би ја извршила во однос на христијанството службата што, според музиката, филозофијата, реториката и астрономијата настапуваат како помошни науки за филозофијата. На тоа, како што мисли Ориген, може да укаже и раскажувањето на книгата Излез, дека синовите Израилеви молеле од своите соседи во Египет златни и сребрени садови и облека, за да го подготват од нив она што е потребно за Божјата служба; при што ковчегот на заветот со милосрдието, херувимите, помирувањето и златниот сад за мана беа направени од најблагородното злато; од второ одделение злато - златна светилка со светилки на неа, златна принесувачка маса, златен жртвеник за темјан; од трето и четврто одделение - сакрални садови, од египетско сребро - друго, од египетска облека - внатрешни и надворешни завеси и прекривки. Така, синовите на Израел го користеле за обожавање она што го земале од Египет, а кое Египќаните не го користеле правилно. Меѓутоа, Светото Писмо кажува како, напротив, слегувањето од земјата на Израел во земјата на Египет служело за зло, што покажува дека на некои им служи на злото да живеат со Египќаните, односно со науките на овој свет, откако биле воспитани во Божјиот закон и во израелската служба за Него. Тоа го докажува примерот на Едомецот Адер, кој додека живеел во земјата Израел и не јадел египетски леб, не градел идоли, но кога побегнал од мудриот Соломон во Египет, преку брак станал близок роднина на фараонот и му родил син кој бил воспитан со синовите на фараонот 236. Враќајќи се оттаму, тој ги наведе луѓето да му се поклонат на златното теле. Врз основа на искуството, Ориген вели дека малку се оние кои ги користеле даровите на Египќаните за да му служат на Бога, а, напротив, има многу браќа од Адера кои ги оживеале ересите и ги сместиле златните телиња во Бетел, односно во Божјиот дом. Божјата реч ги разбира токму оние што ги ставаат своите изуми во Светото писмо, симболично наречено „Бетел“. На крајната граница на земјата - во Дан, покрај паганските граници, беше поставено второ теле, а тоа укажува на блиската врска помеѓу измислиците на браќата Адер и паганството. На крајот од писмото, Ориген упорно го убедува Григориј да го чита Светото Писмо и да го проучува со внимание, а да не ги спомнуваме. нешто премногу избрзано, да се учи со богоугодно расположение, правилно и со цврста вера да бара мисла скриена од многумина и со постојана молитва за давање разбирање на божествените списи. Ориген ги пишува овие упатства од татковска љубов кон него. – Сега ќе видиме како содржината на ова писмо се користи за решавање на покренатите прашања, но сега да се свртиме кон разгледување на други, поконкретни вести. Евсевиј во својата „Црковна историја“ (VI, 30) пишува дека Теодор (Григориј) и Атенодор поминале цели пет години со Ориген (πέντε ὃ ὲ ὅ λας ἔτεσιν αὐτῷ σογγβνόμενοι ). Веста за доаѓањето на браќата во Кесарија Палестина Евсевиј ја објавил по известувањето за прогонството на христијаните за време на владеењето на Максимин и влегувањето, по него, во царството Гордијан (VI, 28 и 29.1). Од ова мора да се заклучи дека ако не целото време на свети Григориј и Атенодор во Цезареја, тогаш барем некој негов дел и, во секој случај, неговиот крај би требало да падне за време на владеењето на Гордијан, кое траело од 238 до 244 година. Овде, се разбира, нема прецизна индикација за времето на отстранувањето на браќата од Цезареа, но нема повеќе причини за тоа28. оддалечи го од почетокот на владеењето на Гордијан. Понатаму, Евзебиј дефинитивно вели дека Григориј и Атенодор поминале цели пет години со Ориген. За тоа сведочи и Јероним: quinquennio itaque eruditi ab eo remittuntur ad matrem 237. Според тоа, би изгледало дека барем траењето на св. Григориј во Кесарија Палестина е потврден сосема дефинитивно. Меѓутоа, точноста на ова упатство од Евсевиј и (во зависност од него) Јероним (и Свида) е оспорена 238 . Тие укажуваат на зборовите на самиот Григориј во неговиот проштален говор, §1, каде што тој зборува. „Веќе поминаа осум години (καὶ ὀκταετὴς μοι χρόνος ο ὗ τος ἤ δη) бидејќи ниту јас самиот не морав да кажам ништо, ниту да напишам некој голем или мал говор, ниту да слушнам некој друг кој приватно би пишувал или држел, или јавно одржал пофални и одбранбени говори (§3). Овие осум години, во кои Григориј не се занимавал со реторика, му се припишуваат на времето на неговиот престој во Цезареја, а лепливите три години, во споредба со Евзевиј, се припишуваат на времето на прогонството. Максимина Тракијан (од јули 235 до мај 238 година), кога Ориген мораше да побегне во Кападокија кај епископот Фирмилијан, поради што студиите на свети Григориј беа прекинати три години 239. И. Дражеке 240 се обидува да ја открие и поткрепи оваа иста идеја со анализа на горенаведеното писмо на Григориј. Дресеке смета дека е невозможно да го датира ова писмо со времето кога Григориј конечно раскинал со Ориген и се вратил во својата татковина. Според него, треба да има контрадикторност меѓу опомена и говори на Ориген во писмото до Григориј и изразите на самиот Григориј во неговиот говор за благодарност, ако го прифатиме вообичаеното мислење за потеклото на писмото. На почетокот на писмото, Ориген укажува на можноста Григориј од двојна животна кариера - да стане или добар адвокат или познат филозоф; во меѓувреме, во својот говор на благодарност, Григориј јасно укажува само на правната практика. Понатаму, Ориген не можеше упорно да го убеди Григориј да ги проучува подготвителните науки за филозофија - геометријата, музиката, граматиката, реториката, астрономијата и самата филозофија, како подготовка за христијанството, а пред сè за внимателно проучување на Светото Писмо, комбинирано со борбена можност од говорот на молитвата, па дури и со грчевитата можност. анимирано ги испеа пофалбите добиени преку Ориген на христијанската наука и особено ја пофали дарбата на Ориген во толкувањето на Светото Писмо, благодарение на што за ученикот што внимателно слушаше не остана ништо скриено или недостапно во Светото Писмо. Но, сè што знаеме од други извори е дека Григориј, откако се вратил од Цезареја во својата татковина, во суштина ги завршил своите научни студии. Писмото на Ориген, напротив, покажува дека Григориј сè уште е во средината на студиите. Сето ова е во спротивност со изразите на самиот Григориј и не е во согласност со вистинската христијанска утеха со која тој се свртува кон себе на крајот од својот говор на благодарност. И. И. Дражеке најнапред укажува на пораката на Григориј Ниски за престојот на свети Григориј во Александрија, кога тој сè уште бил млад човек, - овде е направен обид да се наклевети преку распуштена жена 241. Тој инсистира дека во таквиот фундаментален факт од [животот на свети Григориј, како што е неговиот престој во Александрија, тешко дека некој може да направи грешка на дел од Григориј. Понатаму, според И. Дразеке, самиот Григориј во својот проштален говор го навестува неговиот престој во Египет. На почетокот од него, каде што се извинува за неговата неможност да изговара убави, брилијантни говори, тој го мотивира овој недостаток укажувајќи на недоволноста на неговиот талент, а потоа продолжува дека поминале осум години откако тој самиот не одржал говори и не слушнал други, освен овие неверојатни луѓе кои се посветиле на потрагата по убава филозофија. Кого треба да разбереме, прашува И. Дресеке, меѓу τῶν ? Во секој случај, му велат на И. Дражеке, Григориј со ова не ги посочува присутните филозофи. Свети Григориј споменува неколку филозофи со кои стапил во контакт пред Ориген да му ја плени душата, но тие не оделе подалеку од празни говори во филозофијата (§134). Ваквите филозофи, според И. Дразеке, треба да се бараат не во Цезареја, туку во Александрија, каде што отишол Григориј кога опасното прогонство на Максимин во 235 година го принудило Ориген да побегне. Во прилог на престојот на Григориј во Александрија јасно сведочи и писмото на Ориген до Григориј, како што наведува И. Дражеке. Воведот на писмото дефинитивно покажува дека студиите на Григориј сè уште не се завршени. Алегориското објаснување на Светото Писмо што следи по воведот и зафаќа најголем дел од писмото не би можело да има цел само темелно да ја илустрира целосно општата идеја дека Григориј мора да се откаже од славата на голем правник или филозоф, што не е недостижно за него, и да го посвети целото свое знаење во сите области на учењето на христијанската наука; но оваа цел мора да биде и историски опиплива на некој начин. Во самата содржина на писмото, потребно е да се обрне внимание на фактот дека петте видови египетски накит, како и петте видови на свети садови подготвени од нив од страна на Израелците, очигледно стојат во врска со науките помошни на филозофијата, кои претходно ги именувал Ориген. И ако според ликот на египетското злато, сребро и облека е неопходно да се разберат световните науки, тогаш тие мора да бидат оние дисциплини во кои, во најголем дел, самиот Ориген го поучувал Григориј, и во врска со кои тој ја изразува желбата неговиот ученик, исто како што Евреите го примиле од Египќаните, поучени од божествената мудрост, исто така да се користат за обожавање на Бога. Но, зошто Ориген ги назначува световните науки, против кои го предупредува својот ученик да биде премногу ентузијаст, со ликот на египетските накит? Дали тоа го направил затоа што случајно немал при рака подобар пример од Светото Писмо или затоа што тој самиот го донел знаењето за овие науки во Цезареја токму од Египет и таму преку нив на своите ученици им го покажал патот до христијанското знаење? Според И. Дразеке, не случајно Ориген напишал дека Светото Писмо знае дека за некои слегувањето од земјата на синовите Израилеви во Египет послужило како зло, со што навестува дека за некои живеењето со Египќаните служи како зло, т.е. со науките на овој свет откако ќе бидат воспитани во Законот Божји: γίνβται τὸ παροικὴσαι τοῖς αἰγυπτίοις укажуваат, според И. Дражеке, преселувањето на свети Григориј во Александрија и неговиот престој таму. Таму Ориген ја испратил својата порака по ученикот кој отишол во Египет. Ваквото решавање на прашањето за времето и околностите на потеклото на писмото на Ориген до Григориј, според мислењето на Дражеке, има предност во однос на вообичаеното датирање на истото што објаснува сè. Ориген собрал круг анимирани ученици околу себе во Цезареја и во своите активности уживал во покровителството на мајката на императорот, Јулија Мамаја, која била наклонета кон христијаните; но во 235 година, Александар Север неочекувано бил убиен од војници заедно со неговата мајка, а веднаш неговиот груб наследник Максимин, поради омраза кон домот на Александар, кој претежно се состоел од христијани, како што вели Евзебиј 242, започнал прогон, кој главно бил насочен против поглаварите на црквите, како главни распространувачи на учењето на Гова. Со болка Ориген се разделил со местото на своите активности, кое било особено загрозено поради близината на Сирија, од каде што потекнувало царското семејство, за да побара сигурност во туѓина. Ги остави своите ученици, а меѓу нив и Григориј сираци. Сојузот на пријателски лични односи со него беше прекинат - никој не можеше да каже - дали беше засекогаш. Постоела сериозна закана и опасност за семето што тој го посеал, за светлината на христијанското знаење што го разгорел кај Григориј. Кој би можел да гарантира дека понатамошните студии на Григориј во паганска средина под водство на извонредни учители, кои би можеле да се бараат само во Александрија, нема да заземат насока што повторно би го направила целосно туѓ на христијанството? Ориген сака да ги предупреди неискусните, барем да го натера да внимава на опасноста. И така, откако дознал каде се наоѓа неговиот ученик, му напишал писмо, веројатно од Кападокија, чие алегориско објаснување на Светото Писмо го наоѓа своето целосно објаснување во овие односи. Најпрво, се спомнува летот од Соломон во Египет на Адер, кого Ориген го помешал со Јеровоам. Овој пример му одговараше на Григориј, кој од земјата Израил, од Цезареја, побрза во Египет; Овој случај е паралелен со библискиот, одлика по карактеристика, исто како што сосема дефинитивни изрази и фрази укажуваат на ова објаснување како единствено точно. Како што Адер, додека беше во земјата Израил и не вкуси египетски леб, не организираше никакви идоли, така и Григориј, додека живееше во местото на чистото знаење во Цезареја, не можеше да се плаши да не падне во паганство. Но, тој отиде во Египет и преку брак влезе во многу близок сојуз со владејачкиот фараон на земјата - и Григориј? Ориген се плаши дека ќе влезе во близок, барем опасен, однос со водачот на умовите во Александрија, учителот по световните науки Амониј Сакус, чиј ученик и самиот некогаш бил, иако во позрела возраст, и од чии шпекулации, неспоиви со христијанското учење, едвај се откажал. Адер, се разбира, се врати назад, но само за да го подели народот на два табора и да доведе до египетската служба на телето во Бетел и Дан. Би можело да се претпостави дека Григориј ќе се врати со недопрена душа, душа која не му била родена од паганството. Но, сопственото искуство на Ориген зборуваше против оваа претпоставка - оттука и предупредувачките зборови, и покрај општоста на изразот, кои имаат посебно значење: „Јас, поучен од искуство, можам да ви кажам дека малкумина се оние кои земале корисни работи од Египет и излегле од него и изградиле нешто што се однесува на службата на Бога - напротив, има многу браќа на едомитскиот Адер што прецизно ги донеле во животен век. еретички учења и, така да се каже, ги изградиле златните јуници во Бетел“. Нели го имал и Григориј ова εντρέχβκχ ἐλληνιχὴ? Може ли тој да стане основач на секта, како гностиците Базилиди, Валентин, Карпократ, кои сите учеле и дејствувале во Александрија, кои сите „подигнале свои структури во Светото писмо“, можеби неволно појавувајќи се пред погледот на писателот? По овие стравови, кои во алегориското толкување на Ориген може да се читаат меѓу редови, упорниот последен поттик внимателно да се проучува Светото Писмо и со постојана молитва кон Бога за просветлување го добива своето добро значење и внатрешно длабоко оправдување. – Писмото на Ориген целосно ја постигна својата цел и донесе славен плод, како што убедливо докажува говорот на благодарност на Григориј 243. Ова е хипотезата на Драеске, која, морам да признаам, на прв поглед плени со својата привидна природност и убедливоста на размислувањата изнесени во нејзината поткрепеност. Но, со детална анализа на истиот се добиваат различни резултати. Најпрво, соодветно е да се постави прашањето дали свети Григориј во Александрија? Свети Григориј Ниски, како што точно истакнал Ј. Дразеке, известува дека свети Григориј во младоста живеел во Египет, во големиот град Александрија, каде што младите се собирале од секаде за да студираат филозофија и медицински науки. Индикацијата е многу специфична; но тоа е поткопано во неговото значење со фактот што Григориј Ниски во врска со тоа не кажува ништо за Ориген и неговата претходна обука со него; дури подоцна известува дека свети Григориј, откако го завршил своето целосно усовршување за надворешната мудрост, се сретнал со Фирмилијан, млад човек сличен на него, и заедно со него, оставајќи ги сите студии за надворешна филозофија, дошол кај Ориген, главниот водач на христијанската филозофија во тоа време; но во исто време, сепак, ништо не известува за местото на оваа средба и генерално воопшто не го споменува безусловно потврдениот факт за престојот на свети Григориј во Кесарија Палестина. Оттука природно произлегува претпоставката дека Григориј Ниски претходно погрешно го режираше св. Григориј во Александрија, бидејќи идејата на познатиот александриски учител Ориген била поврзана со овој град. Конфузијата во овој момент е сосема можна, и затоа оваа основа на И. Дражеке мора да се смета барем за неверодостојна. Ако Дразеке и придава толку одлучувачко значење на пораката на свети Григориј Ниски, тогаш тој би морал да признае дека свети Григориј бил во Александрија пред да се сретне со Ориген. Самиот свети Григориј во својот говор за благодарност не кажува ништо за престојот во Александрија, а сепак многу темелно, чекор по чекор, кажува како божествената Промисла го одвела кај Ориген. Свети Григориј не би ја пропуштил можноста да го извести впечатокот што го оставиле александриските филозофи и предупредувањето што го добил од својот учител, кој не го заборавил својот ученик ни во разделбата. За реторички структуриран говор, сето тоа би обезбедило многу убава и поучна страница. Изразот ἀσπασαμένων веќе со оглед на една работа τούτων не може да укаже на филозофите од релативно далечната Александрија и, очигледно, значи учениците и пријателите на Ориген кои биле присутни на состанокот. Конечно, што се однесува до историскиот коментар на писмото на И. Дражеке, тогаш, со сета своја духовитост, тој се заснова на такви карактеристики на писмото што не бараат нужно такво разбирање и лесно се компатибилни со идејата за потеклото на писмото по завршувањето на цезареското образование на Григориј. Зборовите на Григориј за полето во кое требаше да влезе по неговото пристигнување дома не го обврзаа Ориген да зборува само за јуриспруденцијата: знаејќи ги склоностите и способностите на Григориј, тој можеше да предвиди друга можност. Понатаму, ако го земеме писмото во целина, тогаш тоа има добро значење и по завршувањето на св. Григориевото образование. Ориген овде искажува општи размислувања за важноста на општото образование за христијанското просветлување, кои несомнено биле предмет на повторени лични разговори меѓу учителот и ученикот: откако го утврдил на почетокот општиот став за потребата од изучување на општите науки, Ориген во понатамошните делови од писмото покажува и оправдува, врз основа на алегориско објаснување на два факти од св. Писмото, прво, оваа неопходност, и второ, опасноста што може да произлезе од таквата страст за нив кога ќе се воспостави внатрешен афинитет со нив. За да го спречи второто да се случи, Ориген го убедува Григориј да го проучува Светото писмо. Но, за да ја избегне можноста за погрешно толкување, Григориј мора постојано да се моли за просветлување на умот. Таквиот совет не може да противречи на изјавата на Григориј дека му е откриено значењето на Светото Писмо, бидејќи самиот Ориген можел и несомнено да изгледа поинаку, врз основа на сопственото искуство и историја, од неговиот ентузијастички ученик, кој исто така му ја изразил оваа мисла со пофален збор на својот учител. Понатаму, во своето писмо Ориген ве поттикнува да го читате Светото Писмо, со внимателен навлегување во него, за да не кажувате или размислувате нешто набрзина за него, да тропате во она што е содржано во него, да ја барате мислата за Божественото писмо скриено од многумина. Овие опомени претпоставуваат дека Ориген и Григориј веќе го проучувале Светото Писмо и, згора на тоа, долго време, кога ученикот достигнал таков степен на знаење за тоа што можел да ја сфати „мислата скриена од многумина“ од него. Ако се земе предвид дека, според приказот на текот на студирањето во говорот за благодарност, толкувањето на Светото Писмо го сочинуваше највисокиот, последен дел од курсот, тогаш тешко дека ќе најдеме место за тој прекин во студиите за кои зборува И. највисоко ниво. Спротивно на И. Дражеке, може да се тврди дека претпоставката за потеклото на писмото на Ориген по благодарниот говор на Григориј не само што не е побиена со корелацијата на мислите искажани во него, туку дури и наоѓа поткрепа во него. Упорната опомена на Ориген до Григориј да продолжи да го проучува Светото Писмо по враќањето во својата татковина е мотивирана од фактот „за да не каже или размислува ништо за нив (Божествените списи) премногу набрзина“. Во ова може да се види скриениот прекор на свети Григориј, кој во својот говор за благодарност зборуваше „премногу набрзина“ за значењето на толкувањата на Ориген, кој сам може да го отвори она што е затворено, како толкувач на божествени зборови кој го примил овој дар од небото (§§174–183). Наспроти ваквите претерувања, Ориген пишува св. Григориј, понатаму откривајќи ја сликата што ја направил: „чукајте на она што е содржано во него (Божественото Писмо), и ќе ви го отвори вратарот, за кого Исус рече: „Нему му се отвора вратарот“, и му укажува на својот ученик дека не е доволно да чука и да бара, туку е потребна и молитва за конечно критиката да ја искаже желбата и да ја разбере божествената желба. причесник на Духот Божји и Духот Христов. Така, со доволно основа можеме да го претпоставиме потеклото на пораката по завршувањето на научните студии на Григориј со Ориген и по неговото враќање во татковината. Враќајќи се во својата паганска татковина, свети Григориј, далеку од христијанското влијание, би можел, според Ориген, да биде во опасност да не застане на висината на христијанското знаење и христијанските аспирации до кои тој бил издигнат, и да се занесе од кариерата на јавна личност, давајќи им независно значење на тие пагански науки, кои за него требало да служат само како пропаеда. Прашањето за отстранувањето на Ориген за време на гонењето на Максимин во Кападокија не е решено во научната литература. Мислењето дека Ориген поминал две години во Кападокија за да го избегне прогонството од Максимин се заснова на авторитетот на Паладиј 246. P. Koechau 247 ја препознава оваа вест како изум на Паладиј и сугерира дека грешката на овој писател, во други аспекти целосно неверодостојна, може да се објасни со погрешно разбирање и користење на пораката2. Евсевиј пишува 249: „овој епископ (Фирмилијан) бил толку приврзан за Ориген што понекогаш, за доброто на црквите, го повикувал во неговите краишта“... И понатаму: „во тоа време (т.е. за време на прогонот на Максимин) Ориген напишал есеј за мачеништвото и му го посветил на Амвросиј и на црквата од Пророкот, како и на црквата на прогонот. Во текот на тригодишното владеење на Максиминов, тие навистина се прославија со исповедањето на својата вера Ориген во дваесет и втората книга од неговите коментари на Евангелието по Јован. Во VI, 17, Евзевиј пренесува информации за преведувачот на старозаветниот Симах и вели дека Ориген своите еретички забелешки за Евангелието по Матеј, заедно со другите толкувања на Светото писмо, како што самиот вели, ги добил од извесна Јулијана, а таа, според него, ги наследила од самиот Симах. Така, извештајот за патувањето на Ориген до Титмилијан во Кападокија, последователниот извештај за историјата на прогонството на Максимин и споменувањето на Јулијана, која, според Паладиј, била христијанска девица во Кесарија Кападокија, за која Ориген удрил две години за време на прогонството на II Максимин. Коехау, и ја поттикнало претпоставката дека Ориген побегнал во Кападокија за време на прогонот на Максимин. Во меѓувреме, самиот Евзебиј не знае ништо за летот на Ориген и не го навестува тоа со ниту еден збор, дури и кога пишува дека Ориген го посочил времето на прогонството во 22-та книга од неговите коментари на Евангелието по Јован. Според П. Коехау, ниту во Ориген, ниту на кое било друго место, Евсебиј нашол никакви индикации во врска со бегството на Ориген во Кападокија. Сепак, пеколот. Харнакс, согласувајќи се дека претпоставката за двегодишниот престој на Ориген во Цезареја во Кападокија се заснова само на пораката на Паладиј, не се осмелува да ја припише оваа вест едноставно на басните 250, а професорот В. Болотов без никакво двоумење го прифаќа 251. Но, за нашата цел во овој случај, ова или она решение за ова прашање не е важно. Овде секако е важно да се забележи дека, прво, свети Григориј, во својот говор на благодарност, децидно не говори за некаков значаен прекин на студиите со Ориген, што несомнено би се забележало да постоел таков прекин и да траел, како во овој случај, околу две години. Но, дури и ако Ориген, а со него и свети Григориј, за време на прогонството, останеле во Кесарија во Палестина, тогаш и во овој случај Григориј во својот говор би прикажал општо страдање или стравови - барем, тоа на овој или оној начин ќе се одрази во него 252. Следствено, без разлика дали Ориген отишол во Цезареја во Кападокија за време на гонењето на Максимин или не, го добиваме она што може да се каже како несомнен заклучок дека престојот на свети Григориј во Кесарија Палестина не паѓа во ова време - тој мора да се стави или пред прогонството или по него - само без прекин. Сега останува прашањето за противречноста што се забележува меѓу пораката на Евзевиј дека свети Григориј останал во Цезареја кај Ориген цели пет години, и според зборовите на свети Григориј дека тој не одржал говори пред средбата осум години. Во врска со ова, може да се дадат следните размислувања: пред сè, самиот св. Григориј, според зборовите на неговиот говор што овде се значат (§3), не воспоставува врска помеѓу неговиот престој во школата на Ориген и неговата неумешност во држење јавни говори - тој зборува само за времето кога престанал да учи реторика. Од истиот говор на свети Григориј се гледа дека пред да пристигне во Цезареја, тој веќе некое време интензивно го изучувал римското право, што особено ја нагласува тешкотијата за него во изучувањето на латинскиот јазик и римските закони (§7), што е сосема природно, особено за Понтиецот. Јасно е дека во тоа време тој повеќе не можеше да се занимава со реторика. Студијата на законите требало да биде релативно долго, бидејќи до неговото патување во Цезареја тој веќе го завршил своето правно образование: тој имал намера да оди во Вирит не затоа што имало итна потреба за тоа, бидејќи, дури и без да стигне во градот каде што имало високо римско правно училиште, по пет години чисто филозофски и теолошки студии, по враќањето во неговата татковина (§12) правна практика 253. Покрај тоа, мора да се одвои одредено време за патување и престој во Цезареја пред да се приклучи во редовите на учениците на Ориген. Со оглед на тоа, нема причина да се сомневаме во точните упатства на Евзевиј, особено затоа што друг метод за усогласување на навидум контрадикторни упатства не може да се смета за валиден. Така, свети Григориј останал во Оригеновото училиште пет години, што било вообичаено време во филозофските школи. За да се реши прашањето во кои години престојувал свети Григориј во Ориген, сепак треба да се дознае кога Ориген се населил во Кесарија и колку брзо потоа Григориј пристигнал таму. За првото прашање, има сосема дефинитивна вест од Евзевиј, кој пишува: „Тоа беше десеттата година од гореспоменатото владеење (т.е. Александар Север), во која Ориген се пресели од Александрија во Цезареја, оставајќи ја локалната катехетичка школа на Херакле; не многу по него, епископот на Александриската црква, Деметрија, деметрија, со години, ἡ γεραν καθέτ. ’ ὃ τὴν ἀπ ’ Ἀλβξανδρείας μετανάστασιν ἐπὶ τὴν Καισάριαν ὁ Ὠ ριγένης ποιησάμενος Ἠ ρακλ ᾷ τὸ τῆς κατηχήσεως τῶν αὐτόθι διδασκαλοῖον καταλείπει οὐκ εἰς μαχρὸν τῆς Ἀσχοπανδρέων ὁ τῆς Ἀτριῶν ’ δλοις ετεσι τρισι καὶ τεσσοράκόντα τ ῇ λειτουργί ᾳ διαρκέσος ) 254 . На 10 октомври 231 година, Димитриј Александриски умре, навистина не долго (οὐκ εἰς μακρόν) откако ја преживеа 10-тата година на Александар Север. „Многу е неверојатно преселбата на Ориген да се случила во првите денови од 10-тата година. Ако Евсевиј навистина прочитал од Ориген хронолошки датум што е толку неверојатно точен, веројатно би се рекло експлицитно, на пр. преселувањето на Ориген, тогаш Евзебиј веројатно би се изразил на ист начин како во IV, 1, 21, 1, т.е „нова порака“ и „ги подигна против него сите ветрови на египетската злоба“. Сето ова траеше повеќе од 40 дена 255 (се разбира, од 29 август до 10 октомври 231 година). Така, врз основа на текстот на пораката на Евсевиј, можеме да кажеме дека преселувањето на Ориген во Цезареја Палестина било околу половина од 231 година. и затоа сметаме дека е неопходно да останеме на одредениот датум што го посочил Евзебиј. Од зборовите на благодарниот говор на свети Григориј: „и други работи како да ме привлекуваа кон овој свет човек и ме доведоа во оваа земја од Египет, од градот Александрија, каде што живееше претходно“ (§ 63), тие заклучуваат дека свети Григориј пристигнал во Цезареја речиси истовремено со Ориген и дека почетокот на неговите студии со Ориген треба да се смета 5231; зошто наставата на свети Григориј во Цезареја ги опфаќа годините од 231 до 238 година (со прекин за време на прогонството на Максимин), или од 233 до 238 година (П. Коечау). Но, зборовите на свети Григориј во прифатеното нивно разбирање не ја исклучуваат претпоставката дека Ориген веќе живеел во Цезареја одредено време кога Григориј пристигнал таму: неговото преселување било „настан“ и не можело да се прикрие дури и по неколку години 258. Покрај тоа, мора да се има на ум дека свети Григориј пристигнал во својот роднина; потоа треба да потроши малку време на прелиминарното запознавање со Цезареја, обидите за воспоставување односи со тамошните филозофи, запознавањето со Ориген, желбата да се ослободи од неговото почетно влијание, како што вели самиот св. Григориј. Но, според нас, цитираните зборови на свети Григориј воопшто не содржат хронолошка врска помеѓу преселувањето на Ориген во Цезареја и доаѓањето на свети Григориј. Во овој дел од својот говор, свети Григориј, со длабока вера во Промислата, прикажува како, сосема неочекувано за себе, бил донесен во Цезареја, каде што други околности, исто така, очигледно, преку дејството на божествената Промисла, како да го привлекувале и водат Ориген кон него. Јасно е дека во таквата врска „како кон“ губи секој хронолошки отпечаток и можел да го употреби свети Григориј, без оглед на тоа колку години поминале. Свети Григориј несомнено знаел кои работи го принудиле Ориген да ја напушти Александрија (§63), тој исто така знаел дека Ориген предавал во Александрија околу 30 години, а со оглед на овој долг престој на Ориген во Александрија, во жив говор, концизно претставувајќи го целиот минат живот на говорникот од гледна точка на највисокото раководство, кое веќе не се манифестирало во неколку години. Ако ги земеме предвид сите искажани размислувања, тогаш можеме да веруваме дека свети Григориј пристигнал во Цезареја, или барем неговите лекции со Ориген започнале веќе кога гонењето на Максимин се смирило, а Ориген мирно се занимавал со својата работа. Ова би можело да биде во 236–237 година. Понатамошното унапредување на почетокот на часовите за свети Григориј не изгледа возможно со оглед на фактот дека за време на владеењето на Гордијан (238–244) паѓа долгото патување на Ориген до Атина и Никомидија, при што тој ја завршил својата интерпретација на Езекиел и напишал пет книги со толкување на Песната над песните. Затоа, крајот на петгодишниот престој на свети Григориј во Ориген не може да се датира подалеку од 242 година - можеби наводното патување на Ориген беше делумно причина за крајот на студиите на Григориј, иако тој самиот, мора да се каже, не кажува ништо за ова. Така, благодарниот говор го одржал свети Григориј меѓу 240 и 242 година, а писмото на Ориген од св. случај пред посветувањето на свети Григориј во чин епископ 259. Свети Григориј, во својот говор за благодарност до Ориген, јасно кажува дека, по совет на неговиот учител по правни науки, имал намера да ги заврши студиите по Римско право на Правниот факултет Вирита, па дури и во Рим, но не ја исполнил својата намера и останал во Кесарија Палестина, од каде што заминал директно во својата татковина. Меѓутоа, Јероним категорично тврди дека Теодор, кој подоцна бил наречен Григориј, епископ на понтичкиот град Неокезареја, додека бил уште многу млад, отишол од Кападокија во Виритус за да ги проучува грчките и латинските науки, а од таму во Цезареја Палестина, земајќи го со себе својот брат Атенодор“ 260. Историчарот Сократ уште повеќе го избегнува сведочењето на св. Светото писмо, Григориј се збогувал со римските закони и повеќе не го напуштил Ориген. Со оглед на очигледната противречност во овие извештаи за патувањето и активностите на свети Григориј во Вирита, па дури и во Атина со дефинитивна изјава за текот на неговиот живот и учење од самите светители. Григориј, нема потреба да се задржуваме на нивната анализа - нивниот извор, несомнено, лежи во неправилното разбирање на говорот на Григориј (од блажениот Јероним) и очигледните украси кои не ги земаат предвид историските факти (од Сократ). Сепак, И. Дразеке смета дека е можно да ги искористи овие пораки за неговата претпоставка за вистинската поврзаност на свети Григориј со Вирит 263. Смета дека е веројатно и сосема разбирливо дека Григориј, за време на неговиот петгодишен престој во Цезареја, постојано наоѓал слободно време и по морски пат брзи и удобни начини да го посети градот, кој неколку години претходно го советувал да оди од неговиот учител. подобрување на правното знаење; Се разбира, тој не остана долго во Вирита, но имаше доволно можност, како што е природно за еден млад човек толку посветен на науката, да се запознае со тамошните учители. За оваа претпоставка, И. Дражеке наоѓа основа во самиот говор на благодарност на свети Григориј: овде тој зборува за современи филозофи за кои или лично учел или слушнал од други (§127) - овие филозофи за кои тој самиот научил мора да бидат филозофи што ги слушнал на друго место. Со оглед на сите работи, тоа може да биде само Вирит. Но, таквата претпоставка на И. Дразеке останува само претпоставка, не заснована на ништо, бидејќи филозофите на свети Григориј можеле да знаат и во Неокесарија и во Кесарија Палестина, но за неговите патувања во Вирит, освен очигледно неточните извештаи на Јероним и Сократ, нема веродостојна вест: самиот свети - главната работа. Григориј не го спомнува ова, иако... По природата на говорот, откако укажа на неисполнувањето на првобитната намера да патува во овој град, ги имаше сите причини да зборува за неговото запознавање со него и со тамошните научници. Покрај тоа, Џером и Сократ го ставаат Виритус пред Кесарија Палестина. Свети Григориј се вратил во својата родна Неокесареја сосема поинаква личност од онаа кога ја напуштил пред неколку години. Тогаш, воспитан во паганска средина и образован во современ дух, не ни размислувал за можноста за радикална промена во својот духовен живот; Сега преку филозофијата тој беше доведен до знаење на христијанската вистина. Можеби во Цезареја Палестина го примил самото крштевање - за местото и времето на ова свето и важно во животот на светителот. Актот на Григориј во античките вести не наоѓаме никакви индикации. Во домот на таткото на свети Григориј се јавил препороден. Но, како што покажува крајот на неговиот говор на благодарност, тој во тоа време сè уште имал намера да се втурне во вителот на јавниот живот и веќе ментално го замислувал сосема спротивното од неговиот метеж и тивок и спокоен живот во Кесарија во Палестина. Ориген ги слушал овие претпоставки, го слушал излагањето на св. Григориј на неговиот светоглед, на кој му даваше широк простор во својот говор, и, неверојатно, во неговата душа се вовлекоа вознемиреност за иднината на неговиот надарен ученик. Навистина, тој го напуштил својот учител со цврста намера да го зачува семето на христијанското учење што го посеал и вродил со плод (§202); но самиот Св. Григориј се плашеше дека тие ќе бидат несовршени и што ќе бидат изводливи за неговите цивилни активности. Освен тоа, Ориген очигледно го зел предвид жарот на природата на својот ученик, како и неговото сè уште недоволно длабоко навлегување во суштината на христијанското учење: филозофскиот интерес што послужил како основа за влијанието на Ориген врз него останал доминантен кај него, но, од друга страна, дури и за време на одвојувањето бил изразен во оценка на христијанството, главно, како филозофска. καλὴ φιλοσοφία, - теолошкото учење што му го научи Ориген сè уште не станало негово самостојно убедување. Сето ова заедно го натера Ориген да се плаши дека неговиот ученик, на кој имаше големи надежи, целосно ќе се занесе во општествените активности или, уште полошо, дека нема да тргне по патот на „елинската генијалност“ и да тргне по патот на еретичките измислици. Загрижен од таквите стравови, а можеби и имајќи некаква вест за енергичните општествени активности на свети Григориј, тој веројатно, за релативно кратко време, по разделбата, му испратил на ученикот писмо во кое го повикува да го предаде целиот свој талент и знаење во служба на христијанството и да се вклучи во внимателно проучување на Светото писмо. Светото писмо, молитвено барајќи од Бога увид во оние кои се скриени од многу негови мисли. Од враќањето на свети Григориј во Неокезареја, ние сме лишени од толку вредни упатства за прикажување на неговиот иден живот како што досега ни беше говорот на благодарност на св. Григориј. Информации за неговиот последователен живот и дејност има во пофалниот збор на свети Григориј Ниски, кој иако има историска вредност, но, како што беше речено, не се одликува со историска јасност и темелност. Отсуството на таква сигурност во вестите го среќаваме и во решението на првото природно поставено прашање, имено, кое поле на животот го избрал светителот. Григориј при неговото враќање во Неокесареја. Обично се наведува дека свети Григориј првично се посветил на правни активности; но мора да се каже дека оваа изјава се заснова исклучиво на намерите искажани од свети Григориј во говорот на благодарност и нема никаква основа за себе во изворите. Григориј Ниски пишува дека во неговата татковина, свети Григориј, кога целиот народ го свртел вниманието кон него. и сите очекуваа дека тој јавно ќе го открие своето учење на општите состаноци, така што во пофалба и слава ќе добие некој плод од својот долгогодишен труд, знаејќи каде оние кои внимателно ја совладале треба да почнат да проповедаат вистинска филозофија, за да не ги навредуваат душите со страста на љубопитноста, ја покажува својата мудрост со молчење, покажувајќи го во него со никакво богатство: на плоштадите и воопшто од целиот градски живот, во Он остана во самотија со себе и преку себе со Бога, грижејќи се малку за целиот свет и неговите работи, не љубопитен за државните работи, не прашувајќи за водачите, не слушајќи приказни за тоа како одат јавните работи, туку грижејќи се како да ја доведе душата до совршенство преку доблест. Сирискиот живот (§2) 265 го прикажува и како пустиник кој својата радост ја нашол во пустината на планините: неговата душа целосно се предаде на оваа блажена радост и се трудела за совршен начин на живот, а неговата слава се проширила во многу градови. Немаме причина да не им веруваме на овие извештаи, бидејќи склоноста на Григориј кон отуѓување од светот беше јасно откриена веќе во неговиот говор на благодарност до Ориген. Планините Понтус обезбедија погодно место за осаменост. Во околината на Неокезареја, последователно се трудел Св. Василиј Вел. со Григориј Богослов, наоѓајќи го ова место, поради неговата напуштена тишина, погодно за филозофија. Но, оваа вест всушност зборува за подоцнежна фаза од духовниот развој на свети Григориј, без да дефинира како тој се откажал од своите намери да се посвети на општествените активности, иако тие веќе ги содржеа потребните податоци за насоката на неговиот живот прикажан од Григориј Ниски и во сирискиот живот. Затоа, психолошки е доследно, иако, повторуваме, нема позитивни вести за ова, да се претпостави дека Свети Григориј, по враќањето во својата татковина, се зафатил со домашните обврски и влегол во правната област, но не можел целосно да се посвети на практични активности: расположението што доминирало во училиштето на Ориген и кое тој толку живописно го прикажал во неговиот говор, го привлекувал кон друга идеална служба. Писмото на Ориген требаше да остави силен впечаток врз него: го оживеа во него ликот на „вистинскиот татко“, сите негови упатства, целата ситуација на животот во Кесарија во Палестина и суетата на јавниот живот требаше да се појави пред него во сета своја грдотија. Така, може да се помисли, тоа се случи со одлуката на свети Григориј „да се оддалечи од вревата на плоштадите и од сиот градски живот и во осаменост да остане со себе и преку себе со Бога“. Не знаеме колку време беше посветено на едниот и на другиот живот. Во секој случај, овде тешко е можно да се дозволи особено брза промена. По Максимин Тракиецот дошло владеењето на прво Гордијан (238–244), а потоа Филип Арапски (244–249), кога христијанството постоело и мирно се раширило. Во такво време, христијанството на свети Григориј можело да стане познат факт, но во исто време требало да привлече внимание поради фактот што свети Григориј припаѓал на највисокиот круг на неокезарското општество и добил добро образование. Неговото последователно повлекување од јавните активности, може да се помисли, се чинеше неразбирливо за луѓето во светот; но за ревнителите на христијанството тоа претставувало фактичка и одлучувачка потврда дека навистина се случила корисна револуција во животот на Григориј. Оваа околност не му избега на вниманието на амазискиот епископ Федим. За жал, за него не е зачувана вест; но може да се помисли дека тој бил посветен на каузата за ширење на христијанството и веројатно бил зафатен со мислата да го организира црковниот живот во толку важна точка како што е Неокесареја. „Дотогаш“, вели Григориј Ниски, овој град бил опседнат од заблудата на идолите, така што од безбројниот број на жители што го населувале самиот град и неговата околина, немало повеќе од седумнаесет луѓе кои ја прифатиле верата. 266 На крајот од својот пофален говор, Григориј Ниски вели дека, знаејќи за неговата смрт, свети Григориј внимателно ја истражувал целата околина, сакајќи да знае дали некој друг останал туѓ на верата и дознал дека во старата заблуда не останале повеќе од седумнаесет луѓе 267 . Тоа е истата констатација дека до почетокот на делото на свети Григориј во Неокезарија имало само седумнаесет христијани, а до крајот останале само седумнаесет незнабожци, ја става авторот на Сирискиот живот (§15) во устата на самиот светител. Григориј. За седумнаесетте христијани во Неокезарија пред тамошната епископија на свети Григориј вели и свети Василиј Велики. Очигледно бројот „седумнаесет“ во локалната легенда бил многу стабилен, имајќи историска основа за себе, барем во првиот дел, како што ја среќаваме кај Свети Василиј Велики. 268 Но, Федим од Амазија го препознал тоа како возможно и, за мисионерски цели, неопходно да и се даде целосна црковна организација на нео-цезарската заедница дури и со толку мал број христијани. Резултатите целосно ја оправдаа валидноста на неговите претпоставки. Федим решил на чело на неокезарската црква да го стави св. Григориј. Сосема е природно да се претпостави дека Федим добро го познавал. Слободно може да се каже дека свети Григориј, откако се вратил од Кесарија во Палестина како христијанин, веднаш стапил во комуникација со христијаните од Неокезарија и соседните области, вклучувајќи го и епископот Амазија. Самиот вториов можеше да посвети посебно внимание на благородниот и образован неоцезар. Веројатно, Федим влијаеше на Григориј во прашањето за промена на насоката на неговиот живот. Кога Григориј го напуштил јавниот живот и се повлекол во осаменост, тогаш врската меѓу него и Федим би можела уште повеќе да зајакне. Така, Федим несомнено имаше доволно основа за својата одлука. Но свети Григориј сакаше решително да ја избегне таквата одговорна служба. Роден во Неокезареја, тој добро ги знаел тешкотиите што го чекале во извршувањето на задачата што му била доделена од Федим; освен тоа, епископската служба природно го оддалечила од осаменоста и го вратила во вителот на општествените активности. Но, Федим знаеше и кого сака да назначи, знаеше какви придобивки ќе донесе неговото поставување како епископ токму во Неокезареја. За полуварварска земја беше невообичаено синот на едно од најблагородните семејства, кој добил одлично образование, да се посвети на службата на Црквата. За мисионерски цели, во врска со личните заслуги на свети Григориј, и оваа околност беше важна. Сето ова го прави разбирливо инсистирањето на Федим да постави млад, но духовно зрел светец на свеќникот на неокезариската црква. Григориј. Григориј Ниски ги опишува напорите на Федим да го постигне поставувањето на Григориј за епископ на Неокезареја. „Кога Федим, кој во тоа време беше поглавар на црквата Амазија и имаше моќ на увид во иднината одозгора од Светиот Дух, ги вложи сите свои напори, откако го зазеде големиот Григориј, да му даде раководство во црквата за да не поминува толку добар живот без работа и бескорисно, тогаш тој, откако дозна за својата намера на светецот да се пресели од другиот. ги испроба сите средства, ја употреби сета уметност и трудољубивост, но не можеше да го доведе овој човек во свештенството, кој ги презеде сите мерки на претпазливост за да не биде фатен од раката на светецот, и двајцата се караа во напорите, едниот сакајќи да го фати, другиот сакаше да го избегне гонителот, зашто едниот знаеше дека ќе му донесе на Бога свет дар, а другиот се плашеше од онаа најгорлива грижа за животот; служат како пречка за неговата мудрост. После тоа, Федим, обземен од некаков божествен импулс кон зацртаната цел, не обрнувајќи внимание на растојанието што го одвојува од Григориј (затоа што беше оддалечен три дена од него), туку погледна кон Бога и велејќи дека Бог во овој час подеднакво го гледа и него и него, наместо со рака му става збор на Григориј, посветувајќи го на Бога, иако тој не го доделил тој идол во градот. заблуда“ 269. Во суштина, наративот за сирискиот живот 270 е сличен на овој. На овој извонреден начин свети Григориј бил поставен во епископската столица. Свети Григориј верувал дека не може да одолее на ова назначување, иако е направено на толку необичен начин. Григориј Ниски вели дека после ова му било направено сè што е легализирано (односно, несомнено, сè што било потребно за посветување како епископ. 271 Во која година свети Григориј е поставен за епископ, не се знае со сигурност - само неколку размислувања можат да се кажат по ова прашање. Всебиј известува 272 дека и двајцата браќа, Григориј и Атенодор, биле признати во нивната младост како достојни за епископија над понтичките цркви. Овде, како што можете да видите, нема хронолошка сигурност; од поврзаноста на говорот може само да се заклучи дека. поставувањето на Григориј и Атенодор за епископи не може особено да се оддалечи од нивниот престој во Кесарија во Палестина. Од друга страна, за време на гонењето на Декиј (249–251) свети Григориј веќе бил епископ на Неокезарија, а во тоа време неговите активности веќе постигнале значајни резултати 273 - затоа, пред почетокот на владеењето на Декиј, веќе поминале неколку години од епископијата на Св. Григориј. Ако се има предвид дека свети Григориј се вратил во Неокезареја помеѓу 241 и 242 година; сето она што се случи овде меѓу неговото враќање во татковината и неговото поставување за епископ исто така траеше неколку години, тогаш почетокот на епископската служба на свети Григориј мора да се стави околу 245 година. Во овој поглед, можно е приближно да се наведе времето на неговото раѓање, за кое претходно не разговаравме за податоци. ’ Ἐτι νέος Евсевиј не може да се преувеличува: свети Григориј бил ракоположен за епископ не помлад од 30 години, а можеби и постар - тоа е во согласност со практиката на древната Црква; во овој случај, времето на неговото раѓање мора да се претпостави помеѓу 210-215 година - попрецизното датирање ќе биде произволно, бидејќи не го знаеме времето на неговото формирање и интервалите помеѓу неговите различни фази. Принуден на себе да го преземе товарот на епископската служба, свети Григориј се чувствувал многу засрамен. Тој јасно увиде дека филозофското разбирање на христијанството што го стекнал не е сосема погодно за неговата нова служба, кога морал да им проповеда не само на образованите луѓе, туку главно на простите маси; а свети Григориј, според Григориј Ниски, „побарајќи од оние што го поставија за свештенство за кратко време да ја разбере точно тајната (верата), тој повеќе не сметаше дека е потребно да се сврти, како што вели апостолот (Гал. 1:16), кон крв и месо, туку се замоли одозгора за откровение на тајните, а не пред да му се открие вистината, како што му беше објавено словото. 274. Меѓутоа, сосема е природно што свети Григориј му кажал на Федим за својата збунетост и збунетост, 275 кој ги споделил со него резултатите од неговото мисионерско искуство, разговарал со него за прашања од верата и од овие разговори, можеби, особено бил убеден во потребата од „точно разбирање на светата тајна на верата“ на божествената помош. Самиот факт, за чија комуникација сега цитираните зборови служат како подготовка, Григориј Ниски го прикажува на следниов начин. „Еднаш, кога цела ноќ размислуваше за темата на верата и беше вознемирен од разни мисли (зашто во тоа време имаше некои луѓе кои го искривуваа побожното учење и, со верски шпекулации, честопати ја прикажуваа вистината како сомнителна дури и на разумните); - во тоа време, кога тој, преокупиран со потрагата по оваа вистина, ја помина ноќта во извесен човек, изгледаше како стар, без сон. блескав во дизајнот на неговата облека, и со пријатноста на лицето и со виткиот изглед, откривајќи знаци на голема доблест, кога тој, исплашен од видението, се плашеше да стане од креветот и да праша кој е и зошто дошол, тој, смирувајќи ја својата духовна збунетост со кроток глас, рече дека му се јавил на својата богољубива заповед. На овие зборови му се врати храброста и го погледна со некоја радост и чудење. Потоа, кога ја подаде раката и, со исправени прсти, се чинеше дека покажуваше на феномен што стоеше на страна, тој, вртејќи го погледот во правец на раката, здогледа спроти лицето на она што изгледаше друго видување во женска форма, поизвонредно од човечко - и повторно се исплаши до тој степен што го наведна лицето, збунет од овој феномен и не можеше да го поднесе овој феномен; Извонредната природа на визијата лежеше особено во фактот што во најдлабоката ноќ таква светлина ги опкружуваше оние што му се појавуваа, како да е запалена некаква светла светилка. Така, кога не можел да ја поднесе оваа појава со очи, слушнал разговор меѓу лицата кои му се појавиле, кои меѓусебно разговарале за темата на неговото истражување. Преку овој разговор тој не само што го научи вистинското познание на верата, туку ги препозна и оние што се појавуваа по име, бидејќи секој го нарекуваше другиот со своето име. Така, велат, слушнал дека оној што се појавил во женска форма го замолил евангелистот Јован да му ја открие тајната на благочестието на младиот (епископот), а тој рекол дека е подготвен да ѝ угоди на Мајката Господова во тоа, бидејќи тоа ѝ угодувало. Така, откако ја изговорија (оваа тајна) со хармонични и кратки зборови, тие повторно исчезнаа од погледот. Григориј веднаш го напишал ова божествено откровение, по што го проповедал словото Божјо во црквата и го оставил ова од Бога дадено учење како еден вид наследство на своите потомци; Народот на овој град дури и до ден-денес тајно се поучува со ова учење, останувајќи неприкосновен од секаква еретичка злоба“. Григориј Ниски го наведува и самиот текст на „тајното учење“ 276. Откако добил преку ова откровение „некоја смелост и храброст“, свети Григориј „се тргнува на подвиг“: „за ништо друго“, вели Григориј Ниски, „целиот негов живот во свештенството треба да се нарече подвизи и борба, за време на кои тој работеше со вера против сите сили на непријателот“ 277. според сведочењето на Григориј Ниски, бил опседнат со демонско ласкање; никаде не бил изграден храм за вистинскиот Бог; целиот град и соседните населби беа исполнети со жртвеници, храмови и идоли, бидејќи целиот народ се обидуваше да ги украси храмовите и храмовите на идолите и да воспостави лудо идолопоклонство меѓу луѓето, поддржувајќи го со жртви и ритуали и нечисти жртви“ 278. Но, од друга страна, да се започне со активностите на св. Григориј имаше и многу поволни околности: прво, владеењето на Гордијан и Филип Арапски беше време на поволен однос кон христијаните и слабеење на народниот фанатизам, и второ, поранешната општествена положба на свети Григориј, неговата слава како образован човек кој покажа големи ветувања, отвори широк простор за неговото мисионерско влијание, особено топло добредојде во овие услови. Одраз на ваквиот однос кон свети Григориј може да се види во наративот на Григориј Ниски за свечениот пречек што му го приредиле жителите на Неокезареја. Очигледно немајќи повеќе имот, тој останал овде во куќата на извесен Мусониј, познат човек во градот, кој „по семејство, богатство и сè друго што поседувал се сметал за меѓу првите“ 279 . Евсевиј не известува ништо за епископските активности на свети Григориј. Може да се помисли дека свети Григориј своето внимание и сила ги насочил првенствено на умножувањето и организирањето на својата црква и, како вистински и верен пастир, живеел исклучиво за доброто на стадото што му е доверено. Колку поинтензивна и поограничена по локација беше неговата активност, толку поголем успех можеше да постигне. Григориј Ниски вели дека неговите активности веднаш привлекле масите луѓе кон него: „оние кои го слушнаа неговиот збор на почетокот беа мал број; но пред да заврши денот и да зајде сонцето, толку многу од нив се приклучија на првото собрание што мноштвото што веруваше беше доволно за да се формира народ. А тој, стоејќи во средината, со силата на Светиот Дух на секој од собраните му го даваше она што одговараше на неговите потреби: проповеда, расудуваше, опоменуваше, поучуваше, лекуваше. А особено привлече мнозина во своето проповедање затоа што имаше ист ефект и на видот и на слухот, и преку двете покажуваше јасни знаци на божествена сила, зашто слухот се восхитуваше од зборот, а видот од чудата што се прават врз болните. Оној што плачел добивал утеха, младиот човек добил опомена, старецот бил поучен со пристојни говори, робови да ги слушаат господарите, сопствениците да се однесуваат филантропски со своите потчинети; Ги учеше сиромашните дека единственото богатство е доблест, дека овој имот може да го стекне секој што сака; напротив, го опоменувал и поучувал оној со богатство дека тој е само управител на неговиот имот, а не господар. Тој им даде пристојни правила на сопругите, на децата соодветни на возраста и пристојни правила на татковците“. „Сите жители и на градот и на неговата околина беа восхитени од апостолските чуда и веруваа дека сè што тој рекол и правел е направено и кажано со божествена сила. Во контроверзните секојдневни работи, ниеден друг суд не беше познат повисок од него, но секој спор и сите нерешливи и збунувачки работи беа решени со неговиот совет. Оттука, преку неговото благотворно влијание, во градот се воспостави правна правда и мир, како за сите воопшто, така и за секого посебно; дојде многу добро, особено и општо, зашто ниедно зло не го наруши меѓусебниот договор“ 280. Во овие зборови, се разбира, мора да се види генерализација на резултатите од целокупната дејност на свети Григориј во Неокесарија и нејзината околина. Свети Григориј Ниски беше јасно свесен дека таквиот извонреден успех на проповедањето на свети Григориј можеби изгледа дури и неверојатен, а сепак тој решително инсистира на точноста на својата порака: „Што се однесува до брзото преобраќање на цел народ“, вели тој, „од хеленската суета до знаењето на вистината, тогаш секој нека не се сомнева во оваа приказна, туку секој да ја запамети приказната за вистината. имајќи ги предвид начините на Промислата со кои била постигната таква промена кај оние кои од лага се претвориле во вистина“ 281. Григориј Ниски лежерно забележува, очигледно врз основа на понтиската традиција, многу карактеристична карактеристика во мисионерската дејност на скромниот светител, целосно посветен на интересите на неговата просветна служба. Известување дека Свети Григориј бил замолен да ги заштити жителите од катастрофи предизвикани од реката. Ликом, Григориј Ниски пишува: „Значи, тој дојде на (одреденото) место, зашто мрзеливоста никогаш не му служеше како пречка за неговото добро и не му требаше кочија, ниту коњи, ниту нешто друго за неговото патување, туку потпрен на една прачка, го помина целото патување, размислувајќи со своите другари за посакуваниот небесен живот. Добивајќи сеопфатно и длабоко образование, свети Григориј стана воспитувач не само на обичниот народ, туку и на претставниците на интелигентните класи на неоцезарското општество. На тоа делумно укажува Григориј Ниски, со штотуку наведените зборови, забележувајќи ја неговата љубов кон расудувањето за возвишените теми. Но, за тоа особено јасно сведочат неговите дела, во кои тој дава одговори на прашања во христијанската вера кои на паганите им изгледале незгодно - тие истовремено покажуваат со какви збунувања морал да се справи. Така, во еден изгубен разговор со Елијан, според сведочењето на свети Василиј Велики 283, тој ги убедувал незнабошците за прашањето за Света Троица и во тоа, не сметајќи дека е неопходно да се почитува прецизноста во изјавите, понекогаш се попуштал на обичаите на поучените, за да не му противречи на главното. Во својот трактат до Теопомп, тој го разгледува прашањето во која смисла можеме да зборуваме за страдањето Божјо, а во своето решение требаше да ги побие ставовите на епикурејците за индиферентниот однос кон светот на Божественото, кој е во неприкосновен мир. Можеби поради ширењето на епикурејските гледишта и идеали во околното општество на свети Григориј, не само паганско, туку и христијанско, се залага за неговото „Уредување на Проповедник“. Во својот трактат за душата до Татиам, тој дава насоки за одбрана на правилното учење, затоа е многу важна точка во системот на христијанското учење, не врз основа на Светото Писмо, туку преку рационални аргументи, а во писмото до Евагриј го решава најсуштинското прашање на христијанската исповед - односот на единството на божественото суштество со тројката. Со таква разновидност на методи на мисионерска активност, опфаќајќи ги сите слоеви на општеството, успехот на оваа активност несомнено ја губи својата привидна необичност, чиј наратив, според претпоставката на Григориј Ниски, може да предизвика збунетост кај неговите слушатели, што се граничи со неверување. Верниците во Неоксареја, како и во другите места, се собирале на богослужба и поучување во приватни домови. Но, кога нивниот број значително се зголемил, свети Григориј, искористувајќи ги поволните околности за време на владеењето на Филип Арапин, решил да започне со изградба на посебна зграда за храмот. Според сведочењето на Григориј Ниски, верниците придонеле за овој потфат со труд и пари. Тој всушност ги поставил темелите за изградба на овој храм, а еден од неговите наследници достојно го украсил. Овој храм постоел во времето на Григориј Ниски. Изграден е на најистакнатото место во градот, како да е некаков темел за свештенството на свети Григориј. И во изградбата на овој храм се пројави некоја божествена сила, како што сведочеа следните времиња. Григориј Ниски известува дека „за време на силен земјотрес што некогаш се случил во нашево време во градот (Неокезареја), кога сите згради, приватни и јавни, се урнале и се претвориле во урнатини, овој храм остана недопрен и неповреден“ 284. Ширејќи го учењето за верата во Неокесареја и неговата непосредна околина, свети Григориј не можеше а да не обрне внимание на центарот на паганството во неговата најфасцинантна форма за луѓето - соседниот град Неокесареја, Понтски Комани, познат по храмот на божицата Ма, со богато опремен расипувачки култ. За понатамошен успех на христијанството, неопходно беше да се зададе удар на паганството во оваа за него чувствителна точка. Затоа свети Григориј очигледно вложил максимални напори да го организира црковниот живот овде. Свети Григориј Ниски 285 и Сирискиот живот 286 детално раскажуваат за неговото назначување на рударот за јаглен Александар за епископ на овој град, кој се покажал достоен за високата задача за која бил наречен 287 година. Филип Арапин. По неколку години епископија, свети Григориј ненадејно доживеал прогон на Декиј, кој се проширил и до Понт. Во тоа време, мисионерската дејност на свети Григориј постигна голем успех: се чинеше дека идолопоклонството беше целосно уништено во Неокесарија и нејзината околина. „Божествената проповед се рашири насекаде, и сите жители и на градот и на неговата околина беа преобратени во побожното учење на верата, жртвениците, храмовите и идолите во нив беа уништени; човечкиот живот е веќе исчистен од идолопоклонството нечистотија, а нечистиот темјан на жртвите изумре, нежртвата на животните е измиена од крвта и нежртвувањето на животните; сите грижливо подигнаа молитвени храмови во името Христово на секое место Лажните обреди на отците, а христијанското мистично учење се намножи, а црквата се ширеше низ вселената, зголемувајќи се и зголемувајќи се во број постојано приклучувајќи се кон ова учење“ 288. Во Понт, според свети Григориј Ниски, владетелот бил човек на кој не му била потребна посебна заповед за прогонство на христијаните: тој по природа бил жеден за крв и суров и ги мразел оние што верувале во Словото. По добивањето на декретот, тој им објави на луѓето строга наредба дека мора или да се откажат од верата или да подлежат на секакви мачења и смрт. Григориј Ниски дава жива слика за прогонството што ги снашло христијаните. Свети Григориј, знаејќи ја слабоста на човечката природа, разбрал дека многу од неговото младо стадо нема да можат да издржат сурови маки и за да го спречи отпадништвото, ги советувал сите да се повлечат од оваа страшна неволја, „сметајќи дека е подобро да бегаат за да си ја спасат душата отколку да бидат бегалци на верата додека стојат на борбената линија“. Но, не сите го делат овој став; имало и такви кои сметале дека е опасно за душата да ја спаси верата со бегство. Тогаш свети Григориј ги решава овие сомнежи со свој пример, повлекувајќи се со верниците, како што направија Дионисиј Александриски и Кипријан Картагински за време на истото прогонство. Во меѓувреме, како што вели Григориј Ниски, во потполна согласност со она што е познато за природата на прогонството на Декиј, првенствено насочено против поглаварите на црквите, поглаварите имале посебна цел, преку свети Григориј, како заробен водач, да го уништат целиот систем на верата и поради тоа непријателите се обиделе да го фатат во свои раце. Од раскажувањето на Григориј Ниски можеме да заклучиме дека свети Григориј се повлекол во блиските планини; но властите не изгубија надеж дека ќе го најдат тука и за таа цел испратија во потрага доверливи луѓе, кои, сепак, не беа успешни. Свети Григориј Ниски известува и за овие прогони и за тоа како чудесно се ослободил од нив 289. Но, со свети Не сите христијани од неокезарската црква го напуштиле Григориј: некои од нив страдале не само пред отстранувањето на свети Григориј, туку после ова, а меѓу нив, маченикот Троадиј, чие име го сочувал Григориј Ниски, бил мачен со оган, како што пренесува сирискиот живот 290. Како ревносен пастир, свети Григориј, по завршувањето на прогонството, чие времетраење во Понт не може да се одреди, побрза лично да ја провери состојбата на својата црква по судењето што ја снајде и ја обиколи целата околна земја. Може да се замисли расположението на верниците кога помина светото вдахновение предизвикано од прогонството: загубата на многу членови несомнено беше длабоко почувствувана и беше неопходно да се најде излез за природното чувство и да се поттикнат за иднината во случај на секогаш можно повторување на прогонството. Свети Григориј „воспостави одреден додаток на богослужбата насекаде, легализирајќи (прославувајќи) свечени празници во чест на постраданите за верата. Посмртните останки на мачениците се делеле на различни места, а народот, собирајќи се годишно во одредени периоди, се радувал, славејќи во чест на мачениците“. 291 Но, свети Григориј не можеше а да не забележи дека оние што неодамна беа преобратени од паганството продолжија да вршат пагански празници што ја ласкаа нивната сензуалност, особено, се разбира, во чест на божицата Ма. Затоа, тој одлучува да преземе таква мерка, која во него покажува разумен пастир кој ја разбира душата на своето стадо. Григориј Ниски пишува: „и тоа служи како доказ за неговата голема мудрост дека тој, ненадејно префрлувајќи ја современата генерација во нов живот и, како да речеме, одреден кочија доделен на (човечката) природа, цврсто држејќи ги со уздата на верата и знаењето за Бога, им дозволи на послушните да си играат со радоста на верата и да ја забележат верата. од народот се придржуваат до грешката на идолопоклонството поради (во комбинација со неа) телесни забави, за да постигнат успех во однос на нив главно во главното, т.е. за наместо залудните предмети на своето почит да го свртат погледот кон Бога, тој им дозволи да се забавуваат во деновите на сеќавањето на светите маченици, да се препуштат на радост и веселба, за со текот на времето сами да преминат во посвет и построг живот под водство на верата, а тоа веќе им се случи на многумина: радост“ 292. Пред Понтиската црква да има време да се опорави од шокот предизвикан од прогонството, ја снашла нова, уште потешка катастрофа; токму Ворадите и Готите (Βοράδοι καὶ Γότθοι), по освојувањето на Требизонд, ги нападнале Понт и Битинија и ги опустошиле на најстрашен начин. Индикации за оваа инвазија и катастрофата поврзана со неа се наоѓаат во канонското писмо на свети Григориј. И покрај својата краткост, пораката напишана веднаш по инвазијата и под живиот впечаток од неа, овозможува визуелно и јасно да се прикажат настаните од тогашната страшна реалност. Жителите побегнаа во ужас од своите непријатели, напуштајќи ги своите домови и сиот свој имот; многумина беа убиени, а уште повеќе беа заробени, каде што заробениците беа принудени да јадат храна со варварите. Жените биле подложени на насилство, а некои, очигледно, доброволно се препуштале на разврат. Имотот бил ограбен, но или поради брзање, или поради изобилството и сериозноста на пленот, многу останало во празни куќи, расфрлани по патот. Очигледно, се случило и варваринот веќе да провалил во куќа со плен, да го најде најдоброто овде, па да го остави она што претходно го заробил и да земе нова. Говедата, која не ја земале разбојниците и ја оставиле без надзор, залутала низ полињата. За жал, катастрофата не беше ограничена само на овие надворешни лишувања: многу тажни појави беа откриени во внатрешниот живот на самото христијанско население. А најкатастрофалната последица од инвазијата беше тоа што ги ослободи пониските инстинкти, откривајќи ги многу грозните страни на народот кој очигледно не е длабоко проникнат со духот на новата вера. Така, некои, претходно заробени, брзо дивееле, заборавиле дека се Понтијци и христијани и заедно со непријателите учествувале во нападите на своите соплеменски сограѓани, ги убивале и ги ограбувале; тие дури станаа водачи на нападот: во планинската земја, Ворадите и Готите не можеа брзо да ги најдат своите ориентации и затоа, можеби, не би забележале многу, воопшто не би можеле брзо да се движат напред во непозната област: но овие предавници и предавници им го покажале патот до населбите што не ги забележале. По отстранувањето на непријателите, многумина сакаа да ја искористат јавната катастрофа и општата конфузија во интерес на најгнасната алчност: тие бараа профит од крвта и смртта на избеганите или убиените затвореници. Некои едноставно го задржале имотот што го нашле од другите; други, според зборовите на свети Григориј, станале Воради и Готи за своите соплеменски сонародници и дрско одземале туѓи имоти со образложение дека за време на инвазијата го изгубиле својот. Некои достигнале таква „суровост и нечовечност“ што насилно ги држеле во заробеништво своите соплеменски сограѓани и сограѓани кои избегале од заробеништво, или како робови, или можеби со цел да ги продадат повремено. Во Канонското послание варварите кои го нападнале Понт се нарекуваат Воради и Готи; бидејќи Ворадите беа ставени на прво место, иницијативата и раководството на рацијата очигледно им припадна на нив. Оваа комбинација на племиња дава причина да се идентификува оваа инвазија со онаа што ја пријавил историчарот Зосим (крајот на 4 или почетокот на 5 век), кој во овој случај пишува современик на готските напади врз Римската империја, историчарот Дексип. Зосима известува (1, 31–34) 293 дека Вораните, Готите, Карпите и Уругундите, племињата што живееле покрај Истер, не оставиле ниту еден дел од Италија и Илирик неопустени и зазеле сè без никакво противење. Гавраните дури се обиделе да навлезат во малоазиското крајбрежје на Црното Море и, навистина, набрзо ја реализирале својата намера со помош на жителите на кралството Воспора, 294 кои од страв од нив им ги дале своите бродови и им го покажале патот при преминувањето преку морето. Додека имале кралеви кои ја добивале власта според правилниот редослед на наследување од татко на син, тие поради пријателството со Римјаните, придобивките од трговските односи и подароците што им ги испраќале годишно од царевите, постојано ги чувале Скитите, што на јазикот на Зосим е еквивалентно на Готите. Кога престана кралското семејство, Зосима очигледно сака да каже дека како резултат на огорченост претходната династија била соборена - и недостојни луѓе станале на чело на владата, а потоа, како што се вели, од страв им дозволиле на непријателите на Рим да поминат низ Воспор во Азија, па дури и ги превезувале на сопствените бродови, кои ги земале назад и ги вратиле. дома 295. Така, Гавраните и Готите се појавија на источниот брег на Црното Море, ограбувајќи и опустошувајќи се што им се наоѓаше на патот. Тие стигнаа до Питиунта (сега Пицунда). Тука наидоа на силно противење. Самиот град бил заштитен со силен ѕид, а на чело на гарнизонот бил смелиот и искусен воин Сукцесијан, човек од стариот римски стил. Сите непријателски напади беа одбиени со голема штета. Варварите, плашејќи се дека гарнизоните на другите тврдини ќе дојдат на помош, ги заробиле бродовите и се вратиле дома со голема опасност. Спасени од храброста и предвидливоста на Сукцесијан, жителите на брегот на Евксин Понт негуваа надеж дека Скитите, исплашени од поразот кај Питиунта, нема да се осмелат повторно да нападнат. Но, царот Валеријан го отповикал храбриот бранител Питиунтус Сукцесијан во Антиохија, го назначил praefectus praetorio и му наредил да ја обнови и организира Антиохија, опустошена од Персијците. Штом веста за тоа стигнала до Готите, тие презеле нов поход на Воспорските бродови; но овој пат ги задржале бродовите и не им дозволиле на нивните придружници да отпловат назад. По залуден обид да го заземат храмот на Артемида во Фазис (близу денешно Поти), чие богатство многу ги привлекувало, тие повторно се упатиле со своите бродови кон Питиунт. Овој пат тие многу лесно го зазедоа утврдувањето. Во меѓувреме, дојде летото - најповолното време за пловење. Готите решија да го продолжат својот напад. За тоа имале доволно бродови, а од многубројните заробеници ги избрале највештите веслачи и отпловиле до Требизонд, на кападокискиот брег на Понт. Градот бил богат и со големо население; Од времето на Адријан, тој станал центар на локалната власт, имал добро уредено пристаниште, бил опкружен со двоен прстен од ѕидови и бил силно утврден. Го чуваше гарнизон, значаен по број, но крајно распуштен и невнимателен. Жителите од околината, исплашени од приближувањето на варварите, побегнале во тврдината, земајќи со себе се што е вредно. Гарнизонот, уверен во неуништливоста на ѕидините, не дозволи ни помислата дека варварите можат да го заземат градот и покажа криминална небрежност, дури и без да воспостави соодветен надзор на опсадувачите. Искористувајќи го тоа, непријателите ноќе ги влечеле до ѕидините претходно подготвените трупци, се качувале по беспомошните ѕидини и тивко во мали чети влегле во градот. Гарнизонот беше зафатен со ужас; дел од него побегнал на спротивната капија, други биле претепани. Тешка судбина го снајде многубројното население на градот. Многу затвореници и секакви богатства биле земени како плен од варварите. Храмовите и другите богати градби биле уништени, а нивните урнатини долго време служеле како потсетници за страшната инвазија. Без да наидат на противење, варварите поминале низ речиси целиот Понт, ограбувајќи, убивајќи и уништувајќи. Може да се помисли дека главниот тек на оваа разорна инвазија беше насочена по прекрасните, плодни и густо населени долини на реката Лика. Пред Неокезареја, како што може да се заклучи од писмото на свети Григориј, непријателите не пристигнале. Потоа, веднаш штом се појавија, се вратија дома со своите бродови, одземајќи огромен број заробеници и богат плен. Ова се деталите за варварската инвазија на Понт. Со него обично се поистоветува инвазијата на Ворадите и Готите, која послужила како повод за „Канонското послание“ на св. Григориј. Меѓутоа, мора да се забележи дека оваа инвазија не беше единствената; има докази дека подоцна, во 264 г., Готите биле во Кападокија, ги зазеле градовите и оттаму се упатиле кон Битинија 296. Меѓутоа, деталите за инвазијата прикажана од свети Григориј, поврзаноста на Ворадите и Готите и, воопшто, големата сигурност во Зосимаовите раскажувања за раскажувањето за тоа и Готови беше токму инвазијата од која настрадаа оние предводени од св. Григориј Понтички цркви. Кога се случи оваа инвазија? Дражеке, врз основа на анализата на вестите на Зосимас за нападите на готските племиња врз Римската империја, упорно докажува дека првата, неуспешна кампања на Вораните и Готите на источниот брег на Црното Море била во 253 година, а следната, која завршила со заземањето на Требизон во летото на 297 година и на Плутус. други истражувачи, користејќи ја истата историја на Зосима, го датираат последниот напад во 256 298, 257 299 и, конечно, до 258 300 година. совладетел Галиен. Друга основа за хронолошки пресметки, надвор од историјата на Зосима, сè уште не е пронајдена. Затоа, ако е точно вообичаеното мислење дека писмото на св. Григориј бил предизвикан од последиците од тој налет на Вораните и Готите, за кој се пишува во историјата на Зосим, ​​тогаш во врска со времето на оваа инвазија можеме само да кажеме дека тоа било за време на владеењето на Валеријан (253–260), но не порано од 254 година, бидејќи една година пред инвазијата на Понт тие извршиле неуспешен 3 неуспешен. Така, свети Григориј мораше да исполни тешка пасторална задача - да ги осуди и казни оние што направиле толку тешки прекршувања на барањата не само на христијанската љубов и милост, туку и на најобичната љубов кон човештвото, од друга страна, и да не ги отуѓи целосно од црквата сè уште малкуте културни Понтијци. Епископите на понтичките цркви доживеале големи тешкотии и, како што покажува писмото, еден од нив (а можеби и неколку) се обратил до основачот на понтиската црква и авторитетен водач и толкувач на црковните институции, свети Григориј Неокесариски со барање за појаснување и упатства. Свети Григориј одговорил со порака, која ја испратил со Ефросин, може да се помисли, неокезариски презвитер; вториот мораше не само да ја пренесе пораката, туку и да ја воспостави практиката на нео-цезарската црква насекаде и да суди од кого треба да прифаќа обвинувања и кој треба да биде екскомунициран од молитвата. Од подоцнежниот живот на свети Григориј се знае дека учествувал на првиот Антиохиски собор против Павле Самосатски, кој се одржал во 264 година. Евсевиј известува дека на овој собор бил поканет и Дионисиј Александриски, но, извинувајќи се за староста и физичката слабост, тој одбил лично да присуствува и писмено го изнел своето мислење за ова прашање. „Останатите овчари на црквите се упатија кон Павле од сите страни и набрзина се собраа во Антиохија. Од нив најпознати беа: епископот од Цезареја од Кападокија Фирмилијан, пастирите на Понтските епархии - браќата Григориј и Атенодор, потоа Тарсијанската епархија на Еленома и Иконосот.30, итн. го става Свети Григориј на прво место: „од собраните“, пишува тој, „водачи беа Григориј Велики, славниот, кој ги правеше чудата што ги пееја сите заради благодатта на Духот што живее во него, и Атенодор, неговиот брат, и Фирмилијан, епископ Кесариски во Кападокија, поседувајќи и надворешно човечко знаење30, итн. Јасно е дека во оваа катедрала на Свети Григориј заземало видно место и, може да се помисли, тоа се должело на неговото високо образование, неговата надалеку позната плодна дејност и неговата позиција како митрополит на црквите во неговата област. Но, за нас би било многу важно да дознаеме што го предизвикало неговото присуство на овој собор, насочен против еретикот Павле Самосатски? Би било најприродно да се претпостави дека понтичките овчари побрзале во Антиохија затоа што ерес успеала да навлезе во Понт; сепак, ова не можеме да го кажеме поради целосно отсуство на какви било податоци. Се разбира, не е невозможно опасното религиозно движење во Антиохија да најде одглас во Понт. Но, св. Григориј можел да биде свесен за тоа на ист начин како Дионисиј Александриски, Фирмилијан од Цезареја-Кападокија и други, и, сфаќајќи ја суштината на новата ерес, како и јасно претставувајќи ги последиците од нејзиното ширење што би биле штетни за вистинската христијанска религиозна свест, тој побрза на овој собор, кој, сепак, не пренел констатација на Павле30; но, од комуникацијата со најистакнатите епископи собрани во Антиохија, тој несомнено уште попрецизно ја дознал суштината на оваа ерес и нејзиниот однос со православната исповед. Присуството на свети Григориј на соборот во Антиохија, без да обезбеди материјал за да се процени состојбата на неговата црква, внесува нова карактеристика во карактеризацијата на новоцезарискиот светец: тој чувствително ги слушал секакви религиозни движења и со нетрпение одговарал на нив, како заради заштита на чистотата на општото црковно учење, така и заради почитување на неговото стадо. А свети Василиј, очигледно, во овој аспект на дејноста на св. Григориј имал причина кога ѝ напишал на неокезарската црква: „Бурата од еретички ветрови, која ги донела променливите души во пропаст и давење, не те засега. И никогаш да не те допре, Господи на сите, кој најдолго време му ја дал благодатта на спокојството на Твојот слуга Григориј, кој првично ги поставил темелите на оваа црква“30. Во 268 година имало „последниот“ собор во Антиохија за случајот на Павле од Самосата. Евсевиј не ги наведува учесниците на овој собор, туку дава список на епископи кои го потпишале соборното писмо 306. Меѓу нив го нема името на свети Григориј Неокезарески. Нема причина да се претпостави дека овде тој е сфатен под името Теодор 307, бидејќи, прво, истиот Евсебиј претходно го нарекувал Григориј, и не е јасно зошто овде би добил поинакво име; второ, спротивно на претходното припишување на свети Григориј на познатите, меѓу епископите кои го потпишале писмото, на последно место е именуван Теодор. Но од тоа што свети Григориј не беше на соборот; не произлегува дека тој умрел пред овој собор. Овој вообичаен заклучок изгледа има своја основа во тоа што на последниот собор не присуствувал уште еден познат учесник на првиот Антиохиски собор, Фирмилијан, епископ од Кесарија во Кападокија, навистина затоа што умрел во Тарс, на патот кон Антиохија 308 година. Меѓутоа, во однос на св. Григориј, можноста за таков заклучок, кој за себе нема документарен доказ, дополнително се усложнува со тоа што братот на свети Григориј - Атенодор. Дали е потребно да се претпостави дека и двајцата браќа умреле меѓу соборите од 264 и 268 година? Можеби некој локален бизнис ги задржал и двајцата во Понтус. Свида верува во смртта на Григориј за време на владеењето на Аврелијан, и иако неговата порака не може да биде важна, бидејќи тој е во вестите за свети Григориј воопшто не е независен, но нема причина да се оспорува оваа вест! Затоа може да се помисли дека свети Григориј умрел не порано од 270 година: но, повторуваме, ништо не го оправдува дефинитивното датирање на неговата смрт во 270 година. Свети Григориј, според сведочењето на Григориј Ниски, ја предвидел неговата смрт. Тој сакаше внимателно да ја истражи целата околина за да види дали некој друг останал туѓ на верата, и дозна дека не повеќе од седумнаесет луѓе останале во заблуда. Подигнувајќи го својот поглед кон Бога, тој изрази тага поради несовршеноста на комплетноста на оние што се спасени; но во исто време изразил благодарност што на својот наследник во управувањето со новоцезарската црква остава онолку пагани колку што и самиот нашол овде христијани. Откако се молеше оние кои веќе веруваа да напредуваат во совршенство, а оние кои не веруваа да се обратат, тој замина од човечкиот живот кон Бога. Свети Григориј им заветил на блиските да не купуваат посебно место за неговиот погреб, бидејќи немајќи никаков имот и минувајќи го животот во туѓи донации, по смртта сакал да биде „свештеник“ на туѓ гроб 309. Руфин го нарекува свети Григориј за маченик (маченик); истото може да се заклучи од сведочењето на петтиот и шестиот собор; но за неговото мачеништво не се зборува ниту за Григориј Ниски, ниту за свети Василиј Велики. Затоа, можеме да веруваме дека тој, како и неговиот постар современик - свети Дионисиј Александриски, почива во мир. Најдобра оценка за животот и делото на свети Григориј го наоѓаме кај свети Василиј Велики, кој, како од детските спомени 310, така и од семејните легенди, е најсигурен сведок. Тој пишува: „Каде да му дадеме место на Григориј Велики и неговите зборови? Зар не е кај апостолите и пророците? Зборувам за човек кој одеше во истиот Дух со нив, одеше по стапките на светиите цел живот и внимателно успеа да го живее Евангелието сите негови денови. Ова е она што го велам за него, инаку нема да ја прекршиме вистината на Бога. овој човек, кој, како некој голем просветлен светилник, ја осветли Црквата Божја, која со помош на Духот имаше страшна моќ над демоните и ја прими таквата благодат на словото во послушност на верата меѓу незнабошците (Рим. I, 5), што пред него имаше само седумнаесет христијани, сите луѓе што ги поучуваа во градовите и селата. заповедајќи го во големото Христово име, го врати назад и го пресуши езерото, што служеше како изговор за војна за лакомите браќа; И неговите предвидувања за иднината се такви што тој во никој случај не е инфериорен во однос на другите пророци. И, се разбира, ќе требаше долго да се прераскажат сите чуда на овој човек, кого поради изобилството на таленти што му се открија преку дејството на Духот со сета сила во знаци и чудеса, самите непријатели на вистината го нарекоа вториот Мојсеј. Така, во секој збор и дело, како да е направено по благодат, блескаше некаква светлина - знак на небесна сила, невидливо го придружуваше. И до ден денес изненадувањето на домородците му е големо, цврсто вкоренетото сеќавање за него е ново и секогаш свежо во црквите, не избледува ни од самото време. Затоа, во тамошната црква не додадоа никакви дејствија, зборови или мистериозен знак надвор од оние што тој ги остави, и затоа многу од она што го направија, со оглед на долгогодишното воспоставување, се чини недоволно, бидејќи оние што последователно ја градеа куќата во тие цркви не се согласија да прифатат дополнително ништо што ќе се најде по него“ 311. Карактеризирајќи ги личните квалитети, свети Григориј Свети Василиј му пишува на новоцезарското свештенство 312: „Оваа чиста душа и достојна за причестување на Светиот Дух избегнуваше заклетви, задоволувајќи се со тоа што ѝ рече: нејзе и не според заповедта Господова, кој рече: ти велам: не дозволувај братот на кој било начин (34). кажи: навивач, плашејќи се од Господа (т. 22, гневот и тагата не излегоа од неговата уста, што не води кон небесното царство, а тој не беше избркан од него и лукави зборови и измислени да клеветат некого, бидејќи знаеше дека лагата е од ѓаволот и дека Господ ќе ги уништи сите што зборуваат лаги“ (Псалм 5:7). Информациите за личноста и животот на свети Григориј, содржани во неговиот говор на благодарност, во словото на свети Григориј Ниски и во дадените сведоштва на свети Василиј Велики, дозволуваат барем донекаде да се нацрта жива слика на светиот човек. По природа нежен, склон да се потчинува на раководството на другите, во детството е под неподелено влијание на неговиот татко и на целата средина на паганското семејство. По смртта на татко му, тој ја послуша желбата на мајка му да го направи реторичар, а потоа, под влијание на учител по латински, се свртува кон проучувањето на римските закони, не толку поради убедување во нивната корисност и лична наклонетост кон оваа област на знаење, туку од желба да му угоди на наставникот и се потврдува во идејата за усовршување на правната моќ. Околностите биле такви што тој и неговиот брат Атенодор завршиле во Кесарија во Палестина. Тука веднаш го привлече личноста на Ориген. Тој сметаше дека тука треба да пропаднат сите негови планови во однос на понатамошната природа на неговото образование; тој се обидува да се бори против тоа, дури и се појавува помислата за бегство од Цезареја Палестина; Меѓутоа, влијанието на големиот учител ги надвладува неговите сопствени желби и стремежи, па тој останува пет години под своето воспитно-образовно влијание: врските на пријателството и љубовта, почитта кон високата морална личност на Ориген и восхитот кон неговиот научен авторитет го обврзале толку многу што свети Григориј не можел ни да замисли живот без комуникација со Ориген и блискиот круг на учениците и атмосферата што ја создавал надвор од неговите ученици. Затоа, целиот тон на неговиот проштален говор, сите тие изрази на неговата љубов и почит кон учителот, сета тага по помислата на претстојната разделба се директен одраз на состојбата што ја доживуваше тогаш. Овде, во Цезареја, кон крајот на неговиот престој со Ориген, за него целиот негов претходен живот, со сите негови навидум неочекувани пресврти, беше осветлен со јасна светлина од гледна точка на целосно уверување дека сè се случило според волјата на Промислата, насочувајќи го кон одредена цел и давајќи му свет ангел да го води, пасејќи го од неговата вас. Тој правец од земното и сензуалното кон највисокото и идеалното, кое Ориген го негувал кај своите ученици, нашол поволна почва за нејзин развој во меката, приемчива душа на свети Григориј и се открила во него во неговата татковина, каде, според изразот на Григориј Ниски, грижејќи се како да ја доведе својата душа до совршенство преку доблест, тој го насочил својот живот кон сето ова во доброто и на доброто во светот. шум на плоштадите и воопшто од сиот градски живот, и останал во самотија со себе и преку себе со Бога. Тој се посветува на овој нов начин на живот со таква ревност и ентузијазам што енергично се спротивставува на желбата на Федим „да му даде раководство во црквата“, плашејќи се „да грижите на свештенството додадени на животот, како некој вид товар, нема да послужат како пречка за неговата мудрост“. Оваа склоност кон филозофијата ја продолжил и во својата епископска служба. Свети Григориј Ниски вели дека св. Григориј, повикан да се ослободи од катастрофата предизвикана од реката Лик, „потпирајќи се на една прачка, го поминал целото патување, размислувајќи со своите придружници за посакуваниот небесен живот, што секогаш е она што првенствено го правел, сметајќи ги другите нешта како туѓи во споредба со оваа најубава занимација“ 314. со неговиот трактат „До Теопомп за тоа дали Бог е подложен на страдање или не“, неговиот „разговор со Елијан“, неговото писмо до Евагриј за Божеството и, конечно, неговиот „Превод на Проповедник“, кој така одговори на неговото расположение во однос на светот со сите негови задоволства и слава. Понтиската легенда, која на сигурен начин стигнала до Св. Василиј Велики, го прикажува како кроток светец, ослободен од воздигнување и гнев, кој се труди пред се во личниот живот и во личните односи да ги извршува Христовите заповеди. Оттука природно течеше неговото длабоко морално влијание врз сите аспекти од животот на неговото стадо. Како што известува Григориј Ниски, „во контроверзните секојдневни работи, ниеден друг суд не беше познат над него, но секој спор и сите нерешливи и збунувачки работи беа решени со неговиот совет; оттука, преку неговото благотворно влијание, во градот беа воспоставени правна правда и мир, како за сите општо, така и за сите особено; дојде многу добро, и особено и воопшто, бидејќи не беше прекршен меѓусебниот договор31. Срцето проткаено со љубов можеше да ја разбере и опасноста што му се закануваше на стадото за време на суровото прогонство, и тешкотијата на многумина решително да ги прекинат сите свои навики, особено во религиозните обичаи; го сугерираше и вистинскиот тон на апелот до неа по откриениот морален пад на многумина за време на варварската инвазија. Истото снисходење го проникна неговиот однос кон сè уште неверните пагани, кои беа искушувани од одредени одредби на христијанското учење: тој беше подготвен да се прилагоди на разбирањето и воспоставените ставови на неговите противници во неважното, само за да постигне договор за главното. Мисионерската дејност на свети Григориј била крунисана со многу значајни и очигледни резултати. Немаме податоци за да укажеме на точните граници на ширењето на христијанството во Понт во времето на свети Григориј Чудотворец; но од последователните фрагментарни вести може да се заклучи дека Полемонов Понт, барем во неговиот западен дел, во однос на просветлувањето од христијанството, се зближил со претходно христијанизираните региони на Мала Азија; патот беше поплочен за продирање на христијанството понатаму во длабочините на оваа полудива земја, оддалечена од културните центри. Во 315 година (или околу ова време) се одржал голем собор во самата Неокезареја, метрополата основана од свети Григориј Понтиската црква, со која претседавал неоцезарескиот епископ Лонгин. Дека до крајот на првата четвртина од IV век христијанството овде било многу распространето, на тоа укажува и посебната енергија на прогонството на христијаните, подигната од Лициниј особено во овој регион на Понт 316 г. Но, успехот на просветните активности на свети Григориј беше изразен не само во стекнувањето нови маси и нови области за христијанството, туку и во воспоставувањето на дисциплина и морален поредок во земја со толку силно влијание на ласкавата сензуалност и морално расипувачкиот пагански култ. Основачот на Неокезарската црква, апостолот на понтиската земја, оставил свој печат на сите аспекти од животот на понтичките христијани, кои живописно задржале силно сеќавање на нивниот просветител дури и во втората половина на IV век; симболот што им беше даден се чуваше со сопствен ракопис; новоцезарското стадо, тајно поучено од учењето содржано во него, останало неприкосновено од секаква еретична злоба 317. Во литургиската практика, како што е свети Василиј Велики во горенаведените зборови, новоцезарците под водство на наследниците на свети Григориј епископи, сè до вториот век не додале никаков збор, ниту едно дејство, ниту пак 4. мистериозен знак надвор од оние што ги остави“, така што многу од институциите на нео-цезарската црква, во споредба со другите цркви, беа застарени. За целосно да го цениме целосното значење на она што св. Григориј за резултатите и енергијата потрошена на ова, потребно е секогаш да се сеќава на оние културни и религиозно-морални услови меѓу кои мораше да дејствува и кои беа толку јасно откриени при првата погодна прилика - инвазијата на Ворадите и Готите. Изворот на овој успех и неодоливото влијание на свети Григориј, кој остави толку длабока трага во животот на христијаните од новоцезарија, лежеше во верата што го анимирала, проникнувајќи го целиот негов живот и дејност, за која ништо не е невозможно, бидејќи за неа сè што, од обична човечка гледна точка, се чини дека е надвор од она што му е дадено на човекот, изгледа природно. Тој толку слободно ги надмина сите пречки на кои наидуваше во неговото мисионерско поле што секој што стапуваше во контакт со него гледаше во него постојан и непроменлив поседувач на божествена моќ: „така во секој збор и дело, како да е направено по благодат, блескаше некаква светлина - знак на небесна моќ, невидливо го придружуваше“. Неговите говори биле втиснати со инспирација на античките пророци. Природно е, затоа, приказните за животот на св. Григориј набрзо се претворил, но главно во приказни за изобилството таленти, „кои се откривале во него преку дејството на Духот со сета сила во знаци и чуда“ и дека рано се здобил со титулата „Чудотворец“ (Θαοματουργος 318, која заедно со епитетот „голем“ постојано му се придавал (во Велики, Н. и други, како и во натписите на неговите дела на сириски јазик) сведочат за славата што ја крунисала неговата личност и активности. Forbiger Alb., HandbuchderaltenGeographieausderQuellenbearbeitet. II Бенд: Politische Geographie der Alten Asia. Африка. 2 Аусгабе. Хамбург 1877. С. 408 Види Ед. Мејер, Geschichte des Königreichs Pontos. Лепциг 1879 година, С. И Страбон. Географија. XII, кн. 4: ἡπρὸς τῷ Πόντφ Καππαδοκϊα. Руски превод на F. G. Mishchenko. M. 1879, стр. 545 Општа историја, V, 43. 1: ΚαππαδοκίαἡπερὶτὸνΕ ὔ ξεινον. Руски превод од F. G. Mishchenko, кн. 1-ви Москва 1890 година, стр. 578 Реклус Ел., Земјата и луѓето. Општа географија. Том IX. Западна Азија, Авганистан, Балучистан, Персија, Азиска Турција и Арабија. Санкт Петербург 1887, стр. 476–477 Видете ForbigerAlb» Handb.dalt за список со нив. Геогр., II. S. 416–418, Anm. 49 Мејер Ед., Кеш. г. Königr. Понтос, С. 7–8; Forbiger Alb, Handb. г. алт. Geographie, S. 98–99 Студио Понтика. II. Патување d'exploration archéologique dans le Ponte et la Petite Arménie, par Fr. Cumomt et Eug. Cumont.Bruxelles 1906, стр. 239 „Беседа за животот на свети Григориј Чудотворец“: Migne, PGr. т. 46, кол. 928; Руска лента, дел 8, стр. 164–165 RitterС, Vergleichende Erdkunde des Halbiensellands Klein Asien. I Theil.Berlin 1858, S. 216 Страбон, XII, 3. 16. См. Farbiger Alb., Handb. г. алт. Geographie, 11, стр. 419–420; Мејер Ед., Геш. г. Königr. Понтос, С. 4–6 Неговата татковина била Амасија: Географија, XII, 3. 39 Писмо 14: Migne, PGr, т. 32, кол. 276–277; Руска лента Московски дух. Академија, Сергиев. Посад 1892, дел VI, стр. 47–49 Писмо 3 (7): Migne, PGr, t. 37, кол. 25–28. Превод на руски јазик на Московската теолошка академија. Москва. 1848, дел VI, стр. 99–100 Хајнр. Kiepert, Lehrbuch der alten Geographie, Berlin 1878. S. 73. 94 Ед. Meyer, Geschichte des Alterthums, V. I. Stuttgart 1884, S. 293. Ед. Алб. Fertiger, Handb. г. Алт. Географија, V. II. S. 409–412 Ед. Мејер, Геш. г. Alterthums, V. I, S. 293. Ед. Мејер, Геш. г. Königr Pontos, с. 10-ii. Ив. Милер, Geographie und politische Geschichte des Klassischen Altertums. Нордлинген. 1889 година, С. 248 Рајнах Т., Митридат Еупатор, Рои де Понт. Париз 1890, стр. 18 Главно во Ксенофон, Анавасис, V, 5 реда, а во Страбон, Географија, XII, 3. 18 реда. Reinach Th., Mithridate Eupator, roi de Pont, стр. 15–17 Reinach Th., Mithridate Eupator, roi de Pont, стр. 16–17. Вит. Куинет (La Turquie d'Asie. Géographie Administrative, statistique, descriptive et raisonnée de chaque Province de l'Asie Mineure. Paris 1892, стр. 100-101) смета дека е многу веројатно Леукос-Сиријците да биле всушност во овој регион, колку што дошле вистинските Сиријци. Евксин Понт и наметнаа даноци за оваа земја. Ед. Мејер, Геш д. Königr Pontos, S. 14–17 Reinach Th., Mithidate Eupator, roi de Pont, стр. 12. 13 Ед. Мејер, Геш. г. Königr. Pontos, S. 30–34 Ед. Мејер, Геш. г. Königr. Понтос, С. 26 Ед. Мејер, Geschichte des Alterthums. 3 Bd., Stuttgart 1901, S. 109 Retnach Th., Mithridate Eupator, roi dePont, стр. 23–24 Ед. Мејер, Геш д. Konigr Pontos S. 32–33 Страбон (XII, 3. i) вели дека Митридат Еупатор ја поседувал земјата, чија граница била Халис до Тиваринците и Ерменците, како и областите од оваа страна на Халис до Амастрис и некои делови од Пафлагонија; тој го припоил морскиот брег кон Ираклија на западната страна, а областите кон Колхида и Мала Ерменија на спротивната страна, поврзувајќи ги со Понтиското кралство. Вen. Niese, Grundriss des römischen Geschichte nebst Quellenkunde. 3 Aufl. München 1906, S. 172 ff., 193 ff. Руски превод од 4-то германско издание, уредено од М. И. Ростовцев: Б. Ниже, Есеј за римската историја и проучување на изворите. Санкт Петербург 1910, стр. 255 ff., 284 ff. За детален преглед на проширувањето на поседите на Митридат и неговите војни со Рим, види ReinachTh, Mithridate Eupator, roi de Pont, стр. 301–413. S. Marquardt, Römische Staatsverwaltung, r ß. 2 Лајпциг 1881 година (во I Handbuch der römischen Altertümer von J. Marquardt und I h. Mommsen. B. IV), S. 349–355 Dio Cass., Historia Bomana (урс. Ph. Boissevain, Berolini 1898), XLIX, 25; XLIX, 33. 34; LIII. 25; ЛИВ, 24 За повеќе детали, видете J. Marquardt, Römische Staatsverwaltung S. 359–363 Ит. Kulin, Die städtische und bürgerliche Verfassung des Römischen Reichs bis auf die Zeiten Justinians. II. Теил. Лајпциг 186 С. 246 Мејер Ед., Geschichte des Altertums, 2 Bd. Штутгарт 1893 година Страбон, XII, 3. 11. Форбигер Алб, Рак. б. алт. Географија Б. II, стр. 402–404 Farbiger Alb., Handb. г. алт. Geogradhie, B. II, S. 426–429 Migne PGr. т. 46, кол. 897; Руска лента 4.8, стр. 132 Свети Григориј Ниски „Беседа за животот на свети Григориј Чудотворец“: Migne PGr. т. 46, кол. 897: руски превод, дел 8, стр. 131–132 Природна историја, ед. Луд. Јанус, Липсијае 1854, VI, 3 Хамилтон Вил., Истражувања во Мала Азија, Понт и Ерменија, со одреден приказ на нивните антиквитети и геологија. I-II. Лондон 1842, стр. 346–347. Д.Г. Хогарт и јас А.Р. Мунро, Модерни и антички патишта во источна Мала Азија. Лондон 1893, стр. 732 Мејер Ед., Геш. г. Königr. Понтос, с. 62–67; Рајнах Т., Митридат Еупаторе, Рои де Понт. стр. 35–36 Reinach Th., Mithidate Eupator, roi de Pont, стр. 248–249 Хан Лудв. Zur Sprachenkampf in römischen Reich bis auf die Zeit Iustinians (Sonderabdruck aus: „Philologus, Zeitschrift für das klassische Altertum“), Лајпциг 1907, S. 680–682. За детали за раниот период, видете Луд. Хан, Rom und Romanismus im griechisch-römischen Osten. Mit besonderer Berücksichtigung der Sprache. Bis auf die Zeit Hadrians. Лајпциг 1906 година. Лудв. Хан, Sprachenkampf im römischen Reich, S. 682–683 Нема податоци за да се утврди каква била позицијата на овие θεοφόρητο; и кои биле нивните функции. XII, 8. 9. За анализа на сите овие вести од гледна точка на податоците што ги содржат за карактеризирање на аграрните односи во Кападокија и Понт современи со Страбон, види проф. M. Rostowcew, StudienzurGeschichtedesrömischenKolonates. Лајпциг у. Berlin 1910, S. 269 ff Ед. Мајер. Геш. г. Königr. Понтос. S. 18 Ritter S. Vergleichende Erdkunde des Halbinselslands Klein Asien. 2, Теил, С. 114 „Во главниот регионален град Амасија постоел храм на чудесната мајка на боговите, кој погрешните луѓе од тоа време, во своето суеверие, го изградиле некаде на брегот на реката“. Свети Григориј Ниски во неговата пофалба на великомаченик Теодор Тирон (Migne, PGr, t. 46, col. 744) За божицата Ма, видете AusführlichesLexicondergriechischenundrömischenMythologie, herausgeb.v. W. H. Roscher, II, 2, col. 2215–2225 (статијата на Дрекслер); Овде има обемна литература за ова прашање. Henle, Der Men – und Mithrakult in Phrygien in Theologische Quartalschrift, 70 (1888), S. 590 ff. Roscher W. H. Über die Reiter Statue Jul. Caesars auf dem Forum Julium und den ἵ ππος προτόπους einer Münze des Gordianus Pius von Nikaia (Bithynien), во „Berichte über die Verhandlungen der Königlich Sächaftengezuchsis. Филол.-хист. Класа. Bd. 43 (1891), S. 119. Видете исто така обемна статија на Дрекслер за богот Мина, во врска со релевантната литература, во Ausführliches Lexicon der griechischen und römischen Mythologie, II, 2, col. 2687–2770. Омилија за воплотувањето на Бог Словото, § 47: Migne, PGr., t. 25, коло 180; руски превод, дел и. Сергиев Посад, 1902 година, стр. 251 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 916; Руски превод, дел 8, M. 1872, стр. J49 Да. Смирнов. За фригискиот бог Месец (во „Σχέφονος“. Зборник на статии во чест на Ф. Ф. Соколов. Санкт Петербург. 1895, стр. 99 Roscher W. H., Über die Reiterstatue Iul Caesars, S. 131–136 Рајнах Т. Митридат Еупатор, Рои де Понт, стр. 245–245. 24 W. N. Roscher, Ausführl. Лексиконски грих. u. Ром. Mythologie, B. li, Abth. 2, кол. 2219 година W. M. Ramsay, Градовите и епископиите на Фригија. Oxford 1895, P. 53. 343. Th. Mommsen, Römische Geschichte, T. V. Berlin 1886, S. 319 Студио Понтика. II. Археолошкото патување за истражување на Понт и Малиот Армение на Франц Кумон и Јуџин Кумон. Bruxelles 1906, стр. 268 Проф. В. М. Ремзи, Историската географија на Мала Азија. Лондон, 1890 година, стр. 24 Ем. Schürer, Geschichte des judischen Volkes im Zeitalter Jesu Christi. 4 Aufl. Bd. III. Leipzig 1909, S. 23. The Jewish Encyclopedia Vol. IV. Њујорк а. Лондон 1903, стр. 561 Јосиф Флавиј, антиквитети, XX, 7. 3 Ад. Harnack, Mission und Ausbreitung des Christentums во den ersten drei Jahrhunderten. 2 Aufl. BandII. Лајпциг 1906 година, С. 153 F. Siefert и Herzog-Hauck, Realencyklopädie, Bd. XV, S. 204; F. H. Chase in Dictionary of the Bible, ед. од Џејмс Хестингс, кн. VII, стр. 783 б.; Гл. Биг, Критички и егзегетски коментар на посланијата на Свети Петар и Свети Јуда. Единбург 1901 година, стр. 70–72 W. M. Ramsay in A Dictionary of the Bible, Ед. од Џејмс Хестингс. Vol. IV, стр. 17а Jos Felten, Neutestamentliche Zeitgeschichte oder Judeutum und Heidentum zur Zeit Christ und Apostel. Bd. II. Регенсбург 1910, S. 369 Ф.И. А. Хорт, Првото послание на Свети Петар. 1, 1-II, 17. Грчкиот текст со воведно предавање, коментар и дополнителни белешки. Лондон 189З, стр. 168. Cp. W. M. Ramsay in Dictionary of the Bible, ед. од J. Hastings, Vol. IV, стр. 17 b., и F. H. Chase во истото издание, Vol. III, б. 792 Harnack A., Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, 2 Aufl. B. II, 1906, S. 157, Anm. 1 Проф.В.В. Болотов, Предавања за историјата на античката црква. Vol. II. Санкт Петербург 1910, стр. 251–252 Во Евсевиј, црква. ist. III, 1: „Од светите апостоли и ученици на нашиот Спасител, расфрлани низ целиот универзум, Тома ги доби како наследство за проповедање], како што е познато од легендата, Партија, Андреј - Скитија, Јован - Азија, каде што умре во Ефес; и Петар во Понт, а Галатијскиот Предослов до Бидој. дисперзија и, конечно, пристигнувањето во Рим, беше распнат наопаку“. Панариј, 27.6 (Migne, PGr., t. 41, col. 733): „апостол Петар често ги посетувал Понт и Битинија“. Липсиус Риех. Die Apokrypken Apostelgeschichte und Apostellegenden, Bd. II, H. i. Брауншвајг 1887, S. 4–5, 605–606 Проф.В.В. Болотов, Предавања за историјата на античката црква. Vol. II, стр. 252. W. M. Ramsay's Dictionary of the Bible, Vol. IV, стр. 16 часот Проф. Б. Б. Болотов, Предавања за историјата на античката црква, кн. II, стр. 251–252 Ег. Hennecke, Neutestamentliche Apokryphen Tübingen 1904, S. 358 f., и Handbuch zu den neutestamentlichen Apokryphen, Tübingen 1894, S. 370 ff. Рие. Алб. Lipsius, Die Apokryphen Apostelgeschichten und Apostellegenden, Bd. II, S. 424 ff. W. M. Ramsay, The Church in the Roman Empire before A.D. 170. London 1893, стр. 375 ss W. M. Ramsay in A Dictionary of the Bible, Vol. IV, стр. 16 а Acta sanctorum, 31 јануари, р. 696 Епист. 96: C. Plinii Caecilii Secundi epistularum libri novem. Препознајте. H. Keil, Lipsiae 1889, стр. 231–232 Harnack Ad., Mission und Ausbreitung des Christentums, S. 158 Ремзи IV. М., Црквата во Римската Империја пред 170 г. Лондон 1893, стр. 224 Луцијани Самосатенсис опера, ед. Тиб. Hemsterusius et Jоh. Фред. Ретриус. Т. II. Amstelodaui 1743, стр. 232: λέγων (Alexander Avunoteikhsky) ἄθέων ἐμπεπλησθῆναι καὶ χριστκανῶν τὸν Πόντον, οἴ περὶ αὐτοῦ τολμῶσι τὰ κάκιστα βλασφημεῖν. Ц.И. IV, 23: τ ῇ ἐκκλησί ᾳ τ ῇ παροικούση Ἄ μαστριν ἅ μα ταῖς κατὰ Πόντον. Во сите случаи ја цитираме Црковната историја на Евзевиј од последното издание: Еузебиј Верке. ZweiterBand. Kirchengeschichte, мечка. V. Ed. Шварц. Ерст. Теил. Лајпциг 1903. Цвајт. Теил Лајпциг, 1908. Руски. превод ед. Петроградска теолошка академија. Санкт Петербург 1858 година Евзебиј, Ц. I. V, 23: τῶν κατὰ Πόντον ἐπισκόπων, ὦ ν Πάλμας ὡ ς ἀρχαιότατος προυτέκτο. До Скапула 3: Апологетски списи на Тертулијан, руски. превод, ед. Киевска теолошка академија, Киев 1910 година, стр. 222 Harnack Ad., Mission und Ausbreitung des Christentums, S. 162–164 Викт. Рисел, Грегориј Тауматург. Sein Leben и seine Schriften. Nebst Übersetzung zweier bisher unbekannter Schriften Gregors aus dem Syrischen. Лајпциг 1880 година, С. В За неговиот грчки текст види Migne, PGr., t. 10, кол. 1051–1104, а во R. Koetschau, Des Gregorios Thaumaturgos Dankrede an Origenes, als Anhang der Brief des Origenes an Gregorios Thaumaturgos. Фрајбург во Бр. и Лајпциг 1894. S. 1–39; Превод на руски јазик во „Дела на свети Григориј Чудотворец, епископ Неокезарески“, објавен од авторот на оваа студија (стр. 1916), стр. 18–52. Отпечатено од Арм. Робинсоновата Филокалија на Ориген. Текстот е ревидиран со критички вовед и индекси. Кембриџ 1893, стр. 64–67, и y P. Koetschau, Des Gregorios Thaumaturgos Dakrede an Origenes, als Anhang der Brief des Origenes an Gregorios Thaumaturgos, S. 40–44; Руски превод во „Дела на свети Григориј Чудотворец, епископ Неокесариски“, стр. 53–56 Мињ, П.Г. т. 46, кол. 893–958. Превод на руски јазик, објавен од Московската теолошка академија. Дел 8. Москва 1872, стр. 126–197 Méridier Louis, Influence de la seconde sophistique sur l’o_euvre de Grégoire de Nysse. Париз 1906, стр. 239-ти Die Vita Gregor's des Wundertäters und die Syrischen Acta Marchum et sanctorum in Zeitschrift für wissenschaftliche Theologie, 41 (1898), S. 454–456 Acta martirum et sanctorum, стр. VI Буквално. Централблат, 1896 година, бр. 21, Сп. 761–762 Нејзиниот руски превод е објавен во Делата на свети Григориј Чудотворец, епископ Неокесариски“, стр. 1–17 Види Eusebius Werke. Zweiter Band: Die Kirchengeschichte, bearbeitet im Aufträge Kirchenvater-Commission der königl. Preussischen Akademie der Wissenschaften против Едуард Шварц. Die lateinische Übersetzung des Rufinus, bearbeitet im gleichen Aufträge против Теод. Момсен. Цвајт. Теил. Лајпциг 1908, S. 953–956 Мињ, П.Г., т. 32, кол. 205–206; Превод на руски ж. 3, Москва 1891, стр. 281–282 Викт. Рајсел во „Theologische Zeitschrift aus der Schweiz“, herausbgeb против Фридр. Меили. Zürich, XI (1894), 4, S. 228 ff R. Koetschau, Zur Lebensgeschichte Gregors des Wunderthäters, во Zeitschrift für wissenschaftliche Theologie 41 (1898), S. 211–250 Споредба на пофалните зборови на свети Григориј Ниски и сириската приказна направена од P. Koetschau во неговата именувана статија: Zur Lebensgeschichte Gregors des Wunderth äters во „Zeitschrift für wissenschaftliche Theologie“, 41 (1891) – детално го употребивме прашањето за развојот на S. 21. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 908 квадратни; творби на свети Григориј Ниски во руски превод, дел 8, стр. 142–149, 153–159 Превод на руски јазик, §§2–3, стр. 1–3 Според V. Rissel (S. 234), отстапувањето на Григориј Ниски овде се должи на црковно правни размислувања: при изборот на Григориј за епископ, тој целата иницијатива му ја припишува на епископот Федим, како митрополит, кој овде на тој начин постапува според 4-тото правило на Соборот во Никеја за избор на сирискиот народ во 325 г. Неоснованоста на оваа пресуда е очигледна. Руска лента, §§11 и 15, стр. 13 и 17 Според V. Rissel (S. 236), пораката за буквите кои ненадејно се појавиле на ѕидот и последователното појавување на Богородица и апостол Јован во Григориј Ниски е комбинирана во еден наратив заради поедноставување на чудесното, со што е невозможно да се согласи, бидејќи е поприродно да се препознае сириската приказна за чудесното. V. Rissel смета дека (S. 231) сликата на апостол Јован во ноќна визија од Сириец е поедноставна, а неговата претстава со книга во рацете покарактеристична; но зошто не е јасно. Migne PGr., т. 46, кол. 913; Руски превод, дел 8, стр. 149–152 Во Eusebius Werke, bearb. против Ед. Шварц у. Т. Мамсен, Р. 954–955 Оригиналот, според В. Рисел, очигледно се наоѓа овде кај Сириецот, кој нечистиот дух што живее во храмот и дава одговори на прашањата на свештеникот едноставно го нарекува демон; Руфин го нарекува овој пророчки бог со името Аполон, поради што писмото е адресирано до него; Григориј Ниски, кој на сличен начин го прикажува храмот како место на пророци, веќе зборува за многу демони, поради што писмото го упатува кон највисокиот од демоните, односно според новозаветната употреба (Матеј XII, 24 ff.) - до сатаната. Но, овој доказ не е убедлив. Мињ, П. Г., т. 46, кол. 925 квадратни; Руски превод, дел 8, стр. 159–164 Руски превод, § 9, стр. 8–9 Virgam quam tenebat in manu ad primas litoris undas defigit е карактеристика во приказната која, како што веќе забележа V. Rissel (S. 239), припаѓа на приказната за блокирањето на реката Лика. Ако Руфинус, како што вели В. Рисел (С. 240), тесно се придржува до текстот на оригиналниот извор, тогаш таквата конфузија тешко дека би можела да се случи „со превид“. Напротив, тоа е многу едноставно објаснето со фактот дека веќе до времето на Руфинус беа измешани границите на поединечни легенди, а индивидуалните карактеристики беа додадени на оваа или онаа приказна. Во Eusebius Werke, стр. 953–954 Migne P. Gr., т. 46, кол. 929; Руски превод, дел 8, стр. 164–168 Руски превод, §8, стр. 7–8 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 933; Руски превод, дел 8, стр. 169–116 Според V. Rissel (S. 236), Григориј Ниски го изоставил името на таткото на Александар затоа што благородникот „Римски Максиминијан“ можел лесно да се сети на истото име на императорот, како ова име да се сметало исклучиво за царско, барем во самиот Рим. Мињ, П. Г., т. 46, кол. 94,0 квадратни; Руски превод, дел 8, стр. 176–179 Руски превод, § 4, стр. 4–5 Хилгенфелд Хајнр., во „Zeitschr. f. wiss. Theol“. 1898, S. 452–453, наведува неколку факти кои ја прават веројатно дека приказните пријавени за Григориј Чудотворец, во секој случај, биле широко распространети усно: тие исто така биле пренесени на други мажи; но тоа беше повозможно ако не беше напишан изворот, туку усна традиција. Еден од нив е директно поврзан со наративот за кој станува збор. Во сириската биографија на Јаков од Низибија (†338), која Беџан ја објавил во том IV. Acta martirum et sanctorum, стр. 262–273, постои приказна која точно се согласува со приказната за измамата на Григориј од Евреите и нивното казнување. Овде се вели (стр. 267): „Но, тогаш некои луѓе се обидоа да го измамат светителот и му рекоа на еден од своите другари: легни како да си мртов, можеби ќе добиеме нешто од него. Тогаш еден од нив легна на неговата наметка, а неговите другари го носеа. Тие почнаа да бараат од Јаков да плати за погребот. да биде простено, и тој да биде прифатен за светец, и да им го даде она што го бараа од него. И додека се молеше, душата на оној што се преправаше дека е мртов, одлета. Кога светителот се оддалечи на кратко од нив, му пријдоа другарите и почнаа да му велат да стане. Но, тој не одговори. Му се приближиле и виделе дека одамна е мртов. Потоа истрчаа, го стигнаа Свети Јаков и му се помолија, му ги бакнаа рацете и нозете и искрено ја кажаа причината за нивната дрскост: токму поради нашата потреба го направивме тоа. Тие го молеа да им го прости гревот и да ја врати душата на овој човек во неговото тело. Тој го послушал нивното барање со надеж на Божјата милост и направил чудо, а преку неговата молитва душата се вратила во својот дом. – Овде е важно да се одговори дека крајот на легендата е пренесен во согласност со сириската приказна за свети Григориј Чудотворец. Созомен во црковната историја (VII, 27) пренесува слично чудо на свети Водици, во кој наместо Евреи, ликовите се просјаци. Созомен знае дека истото чудо го направил и Григориј Чудотворец. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 941; Руски превод, дел 8, стр. 179–180 Руски превод, § 12, стр. 15 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 944 квадратни; Руски превод, дел 8, стр. 180–391 Превод на руски §§ 13 и 14, стр. 15–16 Руски превод, § 7, стр. 6–7 Мињ, П.Г., т. 46. ​​коло. 901 кв.; Руски превод, дел 8, стр. 136–139 Превод на руски § 11, стр., 13–15 P. Koetschau S. 220–221 и 229. Во врска со вториот вид аргументи на W. Rissel Ad. Харнак (Chronologie, II, 2, S. 98) го надополнува P. Koetschau со претпоставката дека до времето на Григориј Ниски постоеле записи за поединечни легенди за свети Григориј, кои биле читани во деновите на неговото сеќавање, бидејќи согласноста на предметната информација на некои места не може да се објасни само со усна традиција. Меѓутоа, како што ќе видиме подолу, Григориј Ниски непроменливо се повикува само на усната традиција и никогаш не навестува постоење на какви било пишани извори. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 905; Превод на руски, дел 8, страница 138 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 944; Руски превод, дел 8, стр. 180 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 929; Руски превод, дел 8, стр. 164 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 941; Руски превод, дел 8, стр. 169 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 962; Руски превод, дел 7, стр. 190 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 9 I 7; Руски превод, дел 3, стр. 151 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 912; Руски превод, дел 8, стр. 146 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 913; Руски превод, дел 8, стр. 146 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 924; Руски превод, дел 8, стр. 158 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 928; Руски превод, дел 8, стр. 162 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 933; Руски превод, дел 8, стр. 168–69 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 913; Руски превод, дел 8, стр. 191 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 921; Руски превод, дел 8, стр. 156 Пис. 202 (210): Migne, PGr., т. 32, кол. 772; Превод на руски јазик, дел 7, страница 81 За Светиот Дух до Амфилохиј, епископ Иконски, гл. 29, § 74: Migne, PGr. , т. 32, кол. 205; руски превод.. дел 3. M. 1891, стр. 281–282 Мињ, П.Г., т. 32, кол. 752–753; Превод на руски, дел 7, страница 67 Мињ, П.Г., т. 32, кол. 769; Руски превод, дел 7, стр. 79–80 Мињ, П.Г., т. 32, кол. 825; превод превод, дел 7, страница 120 За структурата на човекот, вовед: Migne, PGr. , т. 44, кол. 125; Руски превод, дел и, стр. 77. На шестдневниот, вовед: Migne, PGr., т. 44, кол. 64; Руски превод, дел 1, стр. 1–2. Migne, PGr., t I. 46, col. 900; Руски превод, дел 8, стр. 142 Мињ, П.Г., т. 32, кол. 825; Превод на руски јазик, дел 7, страница 121 Des Gregorios Thaumaturgos Dankrede an Origene, S. VI-VII Haereticarum fabularum compendium, II, 8: Migne, PGr., т. 83, кол. 393–396 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 893. руски. лента h. 8, стр. 126–127 Migne PGr., т. 46, колона, 957; Превод на руски, дел 8, страница 197 Црквата ист. VI, 30; cp. VII, 14 и VII, 28 Сократ, црква. ist. IV, 27 Девир. болен, стр. 65: С. Албр. Бернули, Der Schiftstellerkatalog des Hieronymus. Ein Beitrag zur Geschichte der altchristlichen Litteratur. Фрајбург и. Бр. u. Лајпциг 1895, стр. 40–41. S. A. Bernoulli, Der Schriftstellerkatalog des Hieronymus, S. 279–293 Ад. Харнак не го дели мислењето на Ерв Преушен дека пораките на Сократ за свети Григориј потекнуваат од извинувањето на Памфил (Theolog. Lit. - Zeit. 1902, Sp. 208), врз основа на тоа што речиси сите се обесени и во исто време откриваат зависност од пофалниот збор на Н.Г. Анм. 2). На пример, Созомен, Црква. исто., VII, 27; Синаксариум на црквата во Константинопол (Synaxarium ecclesiae Constantinopolitanae codice Sirmondiano, nunc Berolinensi, adjectis synaxariis selectis, opera et studio Hippol. Delehayé. Bruxellis 1902, стр. 230–231, Пор. т. 1x7, кол отпечатено во Migne, PGr X, col. Значи за Свида: Migne, PGr. т. 117, кал. 1267 година Приказот на животот на свети Григориј, до крајот на неговото образование во Цезареја Палестина, Ориген треба да го одржи својот говор на благодарност до Ориген, со параграфи назначени според изданието на R. Koetschau, Des Gregorios Thaumaturgos Dankrede Origenes, и овој руски превод на Св. од Неокезареја. стр. 1916, стр. 18–52. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 900 За организацијата и обемот на наставата во грчко-римските основни училишта, види Герх. Rauschen, Das griechisch-römische Schulwesen zur Zeit des ausgehenden Heidentums. Бон 1901 година; Усинг, Darstellung des Erziehungs – und Unterrichtswesens bei den Griechen und Römern, Deutsch aus dem Dänischen übersetzt. Алтона 1870 година; Грасбергер, Erziehung und Unterricht im klassischen Altertum. I-III. Вирцбург 1864–1881 година. Особено за првите векови од христијанската ера, види Edw.Hatch, Griechentum und Christentum. Zwölf Hibbert Vorlesungen über den Einfluss griechischer Jdeen und Gebräuche auf die christliche Kirche. Deutsch V. Erw. Преушен. Фрајбург во Бр. 1892, стр. 19–35. Основното образование потоа заврши на возраст од 14 до 16 години. Герх. Rauschen, Das griechisch-römische Schulwesen, S. 11. Герх. Rauschen Das griechisch-römische Schulwesen, S. 49 Свети Григориј не ја именува Цезареја, туку вели само „овде“, „овде“ - сепак, нема сомнеж дека зборува за Кесарија во Палестина, за што сведочат Евсевиј (C. I. VI, 30) и Јероним (De vir. III. стр. 65). Девир. болен. в. 65; Сре Евзевиј, црква. ist. VI, 30 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 905; Руски превод, дел 8, стр. 139–140 ср. Ад. Harnack, Die Chronologie II, S. 102; V. Ryssel, Gregorius Thaumaturgus, S. 17, Anm. 1. Меѓутоа, P. Koetschau (Des Gregorios Thaumaturges Dankrede an Origenes, S. VII) ја смета историски точна веста за Григориј Ниски дека свети Григориј се сретнал со Фирмилијан и заедно со него ги користел упатствата на Ориген; но тој не се обидува да ги отстрани постоечките сомнежи за точноста на таквата изјава. R. Wendland, Christentum und Hellenismus во ihren litterarischen Beziehungen. Лајпциг 1902. S. 12–13 Свети Григориј Ниски, Беседа за житието на свети Григориј Чудотворец. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 901; Руски превод, дел 8, стр. 136–138. Овој процес во духовниот живот на свети Григориј свети Григориј Ниски го припишува на едно друго време, кое му претходи на неговото запознавање со Ориген. Мињ, П.Г. , т. 46, кол. 905; Руски превод, дел 8, стр. 140 Девир. или. Со. 65: quinquennio itaque eruditi ab eo remittuntur ad matrem. Треба да се напомене дека Григориј Ниски ја презема смртта на двајцата родители пред почетокот на образовното патување на светителот. Григориј (Migne, PGr., t. 46, col. 900; руски превод, дел 8, стр. 33); а Сократ, напротив, вели дека свети Григориј се вратил дома, повикан од неговите родители (Ц.И. IV, 27). Очигледно е дека сведочењето на блажениот. Јероним се согласува со податоците извлечени од говорот на благодарноста на самиот св. Григориј. Сепак, Карл Бернули (Der Schriftstellerkatalog des Hieronymus, S. 277) верува дека оваа порака е благословена. Јероним изнесува свој заклучок од благодарниот говор на свети Григориј: од вториот јасно се гледа (§ 49) дека таткото на свети Григориј рано починал, а сепак на крајот од него (§ 189) зборува за враќање на εἰς τὸν οτκον τοῦ πατρὸς μοῦ; блаженството Џером заклучи дека барем мајката е жива, бидејќи во овој случај вообичаено е да се зборува за куќата на таткото. Меѓутоа, тешко е фер да се толкува пораката на блажениот на овој начин. Џером; особено што на крајот од истиот говор мораше да прочита дека св. Григориј доброволно си замина од Цезареја Палестина (§ 198), - во овој случај, ако само извлече заклучоци од својот говор, тој веќе не можеше да пишува: ab eo remittuntur ad matrem. Блаж. Џером, Де вир. или. Со. 65: convocata grandi frequencyia ipso quoque praesente Origene. 1 Кралеви XII, 28. Ориген овде и понатаму му го припишува на Адер она што го направил Јеровоам. Девир. болен. Со. 65. Исто така со Svida: Migne, PGr. т. 117, кол. 1267 година Ryssel V., Gregorius Thaumaturgos, S. 12; Џон. Драесеке, Јахбух. фут. протест. Теол. VII (1881), H. 1, S. 105 Рисел В., Грегориус Тауматург, С. 12 Der Brief des Origenes an Gregorioe von Neocäsarea во Der Brief an Diognetos“ Лајпциг, 1881, S. 155 ff Migne PGr., т. 46, кол. 901–944; Руска лента дел 8, страница 136 зборови Мислењето дека св. За време на паузата предизвикана од гонењето на Максимин Тракиецот, Григориј бил во Александрија, авторот на статијата за свети Григориј во Речник на христијанската биографија до крајот на шестиот век. Ед. од Хенр. Wace u W. Piercy. Лондон 1911 година, стр. 403. Мињ, П. Г., т. 46, кол. 905; Руска лента, дел. 8, стр. 139–140 R. Koetschau, Des Gregorios Thaumaturgos Dankrede an Origenes, S. XVI-XVII. Cp. Ад. Harnack, Die Chronologie, II, S. 96, Anm. 1 Грегориос Тауматургос Данкреде и Оригенес, S. XII-XIII Cp. K. I. Newnann, Der römische Staat und die allgemeine Kirche, I, S. 228, Anm. 4 Ад. Harnack, Chronologie, II, S. 95; cp. 33, Анм. 5 Предавања за историјата на античката црква, кн. II, стр. 115: „Прогонството на Максимин е извонредно по тоа што беше неопходно да се избега од него. познатиот Ориген, кој во тоа време бил особено изложен на опасност поради неговата близина до дворот на Александар Север, поради односите со неговата мајка“. Ад. Харнак, Хронологија II, С. 95 R. Koetschau, Des Gregorios Thaumaturgos Dankrede an Origene S. XI-XII Ц.И. VI, 26. Во некои ракописи, па дури и во најдобрите треска. Mazarinaens наместо δέκατον се чита δωδέκατον, и затоа преселувањето на Ориген во Цезареја се претпоставува дека е во 12-тата година на Александар Север, или во 231/2 година. Меѓутоа, не само рачно напишаните податоци, туку и историските размислувања (првенствено времето на смртта на Димитриј Александриски) го принудуваат да се прифати како точен δέκατον, што е исто така усвоено во новото издание на Евсебиевото Црковна историја Ед. Шварца. Проф.В.В. Болотов, Од историјата на сиро-персиската црква. Санкт Петербург 1901 година, стр. 121 и забелешка. 65 Се повикуваме на нејасните вести сочувани од патријарсите. Фотиј и, можеби врз основа на збунетоста на имињата, дека Херакле го екскомуницирал Ориген од црквата и го протерал од Александрија, а потоа го сменил епископот на Тмуј Амониј, кој му дозволил на Ориген, кој дошол кај него, на пат за Сирија, да каже поучен збор во неговата црква (во А.И. 1915, стр. P. Koetschau, Gregorios Thaumaturgos Dankrede an Origenes, S. IX; сепак наместо 231, без причина става 233. Ад. Harnack, Chronologie, II, S. 94 P. Koetschau, за да докаже дека писмото на Ориген било напишано најдоцна до 238 година и дека, според тоа, престојот на Григориј во Цезареја започнал најдоцна до 233 година, се однесува на паралелата помеѓу говорот на благодарност и коментарот на Ориген на Евангелието по Јован (том 32, стр. 6). Свети Григориј е задебелена слика: τοῦ λόγου) ἀκοαῖς κτλ, очигледно позајмена од Ориген, кој на посоченото место се изразува вака: καὶ καθ. а набргу потоа (стр. 7) зборува за σωματικοὶ и αἰσθητοὶ πόδες τῶν ἀδελφῶν. P. Koetschau се чини дека од ова може да се извлече заклучокот дека свети Григориј ја користел својата споредба под живиот впечаток на споредбата на Ориген. Но, ако“, продолжува P. Koetschau, „според Eusebius (C.I. VI, 24) и Ориген (во Joh., том 6, стр. 1) томите 1–5 од коментарот на Евангелието по Јован биле напишани во Александрија, томови 6–22 во 233–235 C.Ius (Euse.bi.bi. VI, 28) во Цезареја, потоа томови 23–32, со правилното продолжение на делото, многу веројатно се појавиле во 236–238 година, така што употребата на неодамна составен коментар во говорот за благодарност е природна ако тој бил составен најдоцна до 238 година (R. Koetschau, Gregorios DankresX, IV). Сепак, пред сè, книжевната зависност во овој случај изгледа контроверзна: сликата можела да биде преземена од говорите на Ориген: а потоа, том 32 можел да биде напишан во 240–242 година; покрај тоа, дури и да бил напишан во 236–238 година, тогаш свети Григориј можел да ја употреби сликата употребена во неа и по 238 година (сп. Ad. Harnack, Chronologie II, S. 95, Anm. 2). Конечно, додатокот λόγου, κινῶν) јасно покажува дека овде станува збор за изрека (Carl Weyman in Philologus. Zeitschrift für das classische Altertum, B. 45, H. 1 [N. F. B. 9, H. 1], 1896, S. 463–464); Зошто не можеме да извлечеме заклучоци од таквата случајност во употребата на поговорката? Мињ, П.Г., т. 117, кол. 1267 година Zeitschrift für wissenschaftliche Theologie, 44 (1901), S. 95 ff Migne. PGr. т. 46. ​​коло. 908; Руска лента Дел 8, стр. 141–142 Migne PGr., т. 46. ​​коло. 909; Руска лента, дел 8, стр. 143–144 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 953; Руска лента, 4. 8, стр. 193 За Светиот Дух до Амфилохиј, гл. 29, § 74: Migne, PGr., т. 32 колон. 205; Руски превод, дел 3, стр. 281. Мињ, П.Г. т. 46, кол. 908–909; Руска лента, дел 8, стр. 142–144 Руски превод, стр. 2–3. За разликите меѓу двете хагиографски сказни, видете погоре, стр. 77–82. Мињ, П. Г., т. 46, кол. 909; Руска лента, дел 8, страница 144 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 944: Руска лента, дел 8, страница 180 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 909; Руска лента дел 8, страница 144 Човек не може да не жали што не се зачувани вести за Федим - можеби во неговата теолошка насока и влијание врз свети Григориј треба да бараме решение на прашањето за некои аспекти од богословието на свети Григориј. Migne. PGr., т. 46, кол. 909 –913; Руски превод, дел 8. стр. 144–147 Мињ, П.Г., т. 46, со л. 913; Руска лента, дел 8. стр. 148 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 920–921 година; Руска лента, дел 8, стр. 154–157 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 921–924; Руска лента, дел 8, стр. 157–159 Мињ, П.Г. , т. 46, кол. 956; Руски превод, дел 8, стр. 193–194 Migne, PGr. , т. 46, кол. 929; Руски превод, дел 8, стр. 166 Мињ, П. Г., т. 32, кол. 776; Превод на руски, дел 7, стр. 84 Мињ, П. Г., т. 46, кол. 924; Руски превод, дел 8, стр. 158–159. Византискиот хронограф Теофан († околу 817 г.) раскажува († 344 г.) дека за време на земјотресот што целосно ја уништи Неокезареја, само црквата изградена од Григориј стоела цврсто и неподвижна (Theophanis Chronographia, recensuit C. de Boor, V. I, p. Lipsiae). Теодор Читател (околу 525) и Кедрин († 1057) известуваат дека ова зачувување на црквата на Григориј за време на општото уништување на градот од земјотрес се повторило за време на владеењето на императорот Анастасиј во 499 или 503 година, и на ова забележуваат дека непосредно пред овој втор земјотрес, ги замолил двајца луѓе да им продале во градот и да им оставиле на третиот град. неуништениот храм во кој почива телото на Григориј и кој сè уште го носи неговото име. Оваа приказна, во малку изменета форма, најде пристап до сириската литература. Bar-Ebrey's Chronicon Syriacum (edd. Bruns et Kirsch, стр. 82) вели: exerit etiam Anastasius statuam super columnam, quia statua Theodosii terrae motu dejecta erat, quo pariter Neocaesarea eversa erat, освен aede S. Gregorii Thauys S. 20). Мињ, П. Г., т. 46, кол. 933–940; Руска лента, дел 8, стр. 169–176 Својот мисионерски подвиг го круниса со мачеништво. Дека Александар бил првиот епископ на понтичките Комани, јасно е од пораката на свети Григориј Ниски, кој пишува: „нему му се испраќа амбасада од еден соседен град, за да дојде кај нив и да ја потврди црквата што ја имаат со свештенството; името на овој град е Комана“ (Migne, PGr., t. 433; Russian, part. 169-170). И понатаму во текот на целиот тек на говорот е јасно дека порано овде немало епископ. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 944; Руска лента, дел 8, страница 180 Мињ, П.Г. т. 46, кол. 944 квадратни; Руска лента, дел 8, страница 184 сек. Види погоре, стр. 102–107. Мињ, П.Г., т. 46, кол. 953; Руски превод, дел 8, стр. 191 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 944 –952 година; Руска лента, дел 8, стр. 189–192 Zosimi comitis et exadvocati fisci Historia nova. Ед. Луд. Менделсон, Lipsiae 1887, стр. 22–24 Vosporus Cimmerian - на полуостровот Крим и покрај бреговите на Маеотис (Азовско Море). За ова кралство, види Академик В.В. Латишев, "Ποντικά. Збирка на научни и критички написи за историјата, археологијата, географијата и етнографијата на Скитија, Кавказ и грчките колонии на бреговите на Црното Море." Објавено од Царската археолошка комисија. Санкт Петербург, 1909 година, стр. 50–128: „Краток преглед на историјата на кралството Воспора“. Овде, на стр. 69–70, забелешка 2, е посочена најважната литература за историјата на кралството Воспора. Бидејќи монетите на Воспорските кралеви континуирано постојат во текот на целиот трет век и пошироко, зборовите на Зосима за истребувањето на кралското семејство треба да се сметаат за неточни, но само дозволуваат внатрешни немири и борба на различни баратели, како што се потврдува со постоењето на монети со имиња на два различни кралеви за истите години во петтиот век и шестиот век. Василиевски, Животот на Јован Гота, во „Зборник на В.Г. Василиевски“. T. II, бр. 2. Санкт Петербург 1912. Објавено. Царската академија на науките, стр. 352, како и во В.В. Латишева. Понтика, страница 119. Види В.Г. Василиевски, Животот на Јован Гота, стр. 256 Der Brief an Diognetos. Nebst Beitragen zur Geschichte des Lebens und der Schriften des Gregorios von Neocaesarea. Лајпциг 1881. S. i 86 ff V. G. Vasilievsky, Life of John of Goth, стр. 354. V. G. Vasilievsky го датира потеклото на пораката во 264 година (страница 365). На пр. Џон. Oberdieck, Die Romerfeindlichen Bewegungen im Orient während der letzten Hälfte des 3 Jahrhunderts nach Christus (254–274), Берлин 1869 година, а во зависност од тоа проф. Петербург 1874. стр. 4). В. Рисел, Грегориј Тауматург. Sein Leben и seine Schriften. Лајпциг 1880, стр. 15–16. Бр. Рапопорт (Die Einf ä lle der Goten rin das römische Reich bisauf Constantin, Лајпциг 1899, 50–51) ја утврдува хронологијата на готската инвазија до времето на првото заземање на Антиохија од Сапор. Според сведочењето на Џон Малала, тоа е помеѓу октомври 255 и 30 септември 256 година; Ако ги земеме предвид споменатите Олимписки игри, тогаш освојувањето на Антиохија се случило во летото 256 година. Со оглед на овој настан, Валеријан отишол на исток; по враќањето на Антиохија, што мора да се претпостави во пролетта 257 година, тој го повикал Сукцесијан од Питиунт. Според оваа пресметка, првиот напад на Гоговите на Питиунт паѓа во 256 година, а вториот во летото 257. Во овој случај, пораката на свети Григориј мора да била напишана во истата 257 година. Haereticarum fabularum compendium, U, 8: Migne, PGr., t. 83, кол. 393–396 За детали за соборите во Антиохија, видете: А.И. Покровски, катедрали на античката црква од ерата на првите три века. Историски и канонски истражувања. Сергиев Посад 1915, стр. 651–694. Пис. 28: Migne, PGr., т. 32, кол. 305; Руски превод, дел 6, стр. 71 В. Рисел, Грегориј Тауматург, С 17 Евсевиј, црква. ist. VII, 30 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 956; Руска лента, дел 8, стр. 192–193 Писмо до нео-Цезареите, 202 (ал. 210): Migne, PGr., t 32, col. 305; Руски превод, дел 7, стр. 79–80 За Светиот Дух до Амфилохиј, гл. 29, § 74: Migne, PGr., т. 32, кол. 206: Руска лента, дел 3, стр. 281–282 Писмо 199 (al 207): Migne, PGr., t. 32, кол. 765; Руски превод, дел 7, стр. 76 Говор за благодарност, §§ 40–47 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 929; Руска лента, дел 8, страница 166 Мињ, П.Г., т. 46, кол. 924; Руска лента, дел 8, страница 159 Евсевиј, црква. ist. X, 8,15; Вита Константини, II, 1.2 Свети Григориј Ниски во „Беседата за животот на свети Григориј Чудотворец“: Migne, PGr. , т. 46, кол. 912–913; Руска лента, дел 8, стр. 146–147 Името на свети Григориј Чудотворец - Θαοματουργίς не го користат ниту Евсевиј ниту Јероним; Не се наоѓа во текстот на пофалните зборови на Св. Григориј Ниски, каде што се нарекува ὁ μέγας, ὁ πάνυ, ὁθαυμαστὀς; но овде веќе се среќаваме ἐυ τῷ καιρ ῷ τῆς θαυματοοργίας. Насловот на пофалниот збор веќе содржи Θαυμοτοοργάς, но насловот, се разбира, е од подоцнежно потекло. Во Созомен (Црковна историја VII, 27) свети Григориј веќе се нарекува Чудотворец, како што е вообичаеното име за него; и во Ѓакон Либерат, во Факунд од Хермијан, во Леонтиј Византија, во актите на петтиот и шестиот собор итн. Со еден збор, можеме да кажеме дека од V век ова име на свети Григориј се покажува како широко распространето и утврдено.