პროფესორ ვასილი ვასილიევიჩ ბოლოტოვის ხსოვნას

სამწუხარო ამბავი პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის „საუკეთესო დეკორაციის“ გარდაცვალების შესახებ - პროფ. ვასილი ვასილიევიჩ ბოლოტოვი († 1900 წლის 5 აპრილი) - ელვის სისწრაფით მოიცვა მთელ სამეცნიერო სამყაროში და სამეფო ტახტამდე მიაღწია, გულწრფელი მწუხარებით აავსო მათი გული, ვინც იცნობდა ვასილი ვასილიევიჩს. მეცნიერებაში ჩართული ადამიანებისადმი პატივისცემა და სიყვარული მისი გარდაცვალებისთანავე იგრძნობოდა მთელი ძალით. თავად ვასილი ვასილიევიჩის დაკრძალვა იყო, თითქოს, საზეიმო გამგზავრება შემდგომ ცხოვრებაში; და მაშინ წარმოთქმული გამოსვლები მის მიმართ, თუმცა სამწუხარო, მაგრამ ენთუზიაზმით სავსე გრძნობების გამოხატულებას წარმოადგენს. ამ და გრძნობების თვალსაჩინო ნიშანი, რომელიც სრულად აფასებდა გარდაცვლილის მნიშვნელობას, ახლა არის ძეგლი მისი ფერფლის საფლავზე, შექმნილი მათი დახმარებით, ვინც მას იცნობდა, როგორც მეცნიერს და გაიხსნა ამ წლის 19 აპრილს. "ხალხს უყვარს თავისი დიდი ხალხის ძეგლების აღმართვა", - ამბობს ისტორიკოსი სოლოვიოვი, მაგრამ დიდი ადამიანის ღვაწლი არის ძეგლი, რომელიც მან დაუგო თავის ხალხს. ვასილი ვასილიევიჩი იყო ღვთის ასეთი რჩეული, რომლის სამეცნიერო ნაშრომები მის მიერ აღმართული ძეგლია რუსული მეცნიერებისთვის მთელი სამეცნიერო სამყაროს წინაშე. რამდენად მძიმე და შეუცვლელი ზარალია ვასილი ვასილიევიჩის პიროვნებაში სამეცნიერო სამყაროსთვის, ეს უკვე აღინიშნა მის შესახებ ლიტერატურაში, რომელიც გაჩნდა მისი გარდაცვალების შემდეგ 2 . მეცნიერებათა საიმპერატორო აკადემიამ 1900 წლის ანგარიშში აღნიშნა ვასილი ვასილიევიჩის გარდაცვალება, როგორც "ძირითადი ფიგურა არა მხოლოდ რუსულში, არამედ ზოგადად ქრისტიანული აღმოსავლეთის თანამედროვე მეცნიერებაში" 3. სანქტ-პეტერბურგის სასულიერო აკადემია იმავე წლის მოხსენებაში ამბობს, რომ ვასილი ვასილიევიჩმა, "როგორც აღმოსავლეთმცოდნემ, მოიპოვა დამსახურებული ცნობილი სამეცნიერო ავტორიტეტი". ვასილიევიჩი გახდა ისტორიის საკუთრება. „მისი ნაბეჭდი ნამუშევრები, შედარებით მცირე რაოდენობითა და მოცულობით, ყოველთვის ბევრს იძლეოდა და კიდევ დიდხანს იქნება ღირებული, განსაკუთრებით მეთოდოლოგიური თვალსაზრისით, შინაარსის გარდა. ისინი შეისწავლიან, როგორც უკვე იკვლევენ, როგორც კრიტიკულ-ისტორიული მეთოდის კლასიკურ ნიმუშებს, რომელსაც მშვენივრად დაეუფლა გარდაცვლილი“5. მეორე ძეგლი, რომელიც ვასილი ვასილიევიჩმა მის შთამომავლებს დაუდგა, მისი ბიბლიოთეკაა, რომელიც აკადემიის მემკვიდრისგან მოვიდა. ეს ძვირფასი საგანძური შეიცავს 3000-ზე მეტ წიგნს, რომელთა მინდვრები ზოგ შემთხვევაში შემკულია ვასილი ვასილიევიჩის ხელნაწერი ჩანაწერებით, რომლებიც სერიოზულ ყურადღებას იმსახურებს. მაგრამ რამდენადაც ღირებულია ვასილი ვასილიევიჩის ნაშრომები ეკლესიის ისტორიისთვის, ისევე მნიშვნელოვანია მისი პიროვნების შესწავლა - როგორც ბრწყინვალე შესაძლებლობების იშვიათი კომბინაცია - რომლის მიღმაც "თითქმის ბრწყინვალე სწავლის დიდებაა დამყარებული" მას ერთდროულად უწევდა მეცნიერულ კვლევებთან მუშაობა და შიდა აკადემიური და საეკლესიო-საზოგადოებრივი ცხოვრების საკითხებზე. ამიტომ, მისი ცხოვრებისა და მოღვაწეობის სრული მიმოხილვისთვის არცთუ მცირე მნიშვნელობა აქვს იმ ნაშრომებს, რომლებიც მათ მიეძღვნა, გარდა ეკლესიის ისტორიისა და შიდა აკადემიური და საეკლესიო-საზოგადოებრივი ცხოვრების საკითხებს. ვასილი ვასილიევიჩის ძეგლის გახსნის დღესთან დაკავშირებით, ვასილი ვასილიევიჩის სამართლიანი პატივისცემისა და მადლიერების მინიჭების მიზნით, ჩვენ მიზნად ისახავს საარქივო აკადემიური მტკიცებულებების საფუძველზე ვაჩვენოთ ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობა ამ საკითხებზე. ამავდროულად, ჩვენ დასრულებულად მივიჩნევთ ჩვენს ამოცანას, თუ მხოლოდ მოკლედ გამოვყოფთ იმას, რაც მომავალ ისტორიკოსს შეუძლია უფრო დეტალურად თქვას ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობის შესახებ აკადემიური არქივის შესწავლისას არა მხოლოდ როგორც მეცნიერის, არამედ როგორც აკადემიის ყველაზე თავდადებული შვილის შესახებ, რომელიც მუშაობდა მისი შიდა ცხოვრების საკითხებზე. თუმცა სანამ ამ მხრიდან ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობაზე ვისაუბრებდეთ, მოკლედ გადავხედოთ აკადემიურ ცხოვრებას, რომელიც უამრავ პასუხისმგებლობას აკისრებს თავის ხელმძღვანელებს ეკლესიისა და სამშობლოს მიმართ ჩვენი აკადემიების მაღალი ამოცანის გამო. მართლმადიდებელი სამღვდელოება რუსეთში, განათლების საკითხში, სხვა კლასებისგან იზოლირებულ მდგომარეობაშია. მან უნდა მიიღოს როგორც სასულიერო, ისე ზოგადი განათლება საკუთარ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში; და ამ მიზნით, ყველა ზოგადსაგანმანათლებლო მეცნიერების გიმნაზიისა და საუნივერსიტეტო კურსების შერწყმა თეოლოგიურ მეცნიერებებთან ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში და უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში და მოამზადოს მასწავლებლები ყველა ამ საგანში მათი სკოლებისთვის 7 . „ეკლესიის სასიკეთოდ, სასულიერო პირები არ უნდა იბრძოლონ, რომ მათი უმაღლესი სამეცნიერო განათლების დონე არ იყოს დაბალი ვიდრე მათი სამშობლოს სხვა კლასების, არამედ დასავლეთის განმანათლებლური სახელმწიფოების განათლების დონეც. დააკმაყოფილეთ ეს კანონიერი სურვილი სასულიერო პირებისთვის აუცილებელი მეცნიერების განვითარებისა და განვითარების გზით; თეოლოგიური და განუყოფლად დაკავშირებული არათეოლოგიური ცოდნის რეპროდუცირებისა და გავრცელების გზით; მასწავლებელთა მომზადებით საშუალო და სხვა სასულიერო საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის განკუთვნილია ჩვენი მართლმადიდებლური სასულიერო აკადემიები, რომლებიც მეცნიერებისა და უმაღლესი სამეცნიერო, როგორც საღვთისმეტყველო, ისე ზოგადი განათლების ერთადერთი ბაღებია.“ როგორც შუქურები იხსნიან ზღვას ბუნებრივი ბუნების ქარიშხლების დროს, ასევე მართლმადიდებელი სულიერი აკადემიკოსი, რომელიც ანათებს თავისი სულ უფრო ძლიერი და ძლიერი შუქით, ანათებს და იცავს გზას წმინდა მართლმადიდებლური ეკლესიისკენ. სასულიერო აკადემიების ამ ისტორიული ვითარებიდან გამომდინარე, აკადემიური მოღვაწეების შემოქმედება არ არის მარტივი და მნიშვნელოვანი ყველა თვალსაზრისით. ეკლესიისა და მამულისადმი განმანათლებლური მსახურება მათ უამრავ პასუხისმგებლობას აკისრებს და გარდა მთავარისა - უმაღლესი საღვთისმეტყველო და ზოგადი განათლების მიცემა სულიერი ახალგაზრდებისთვის. სანქტ-პეტერბურგის სასულიერო აკადემია დაარსდა, როგორც უმაღლესი სასულიერო საგანმანათლებლო დაწესებულება 1809 წლის 17 თებერვალს. ამ დროიდან სამოცი წლის განმავლობაში (1869 წლის წესდებამდე) იგი მთლიანად იყო პასუხისმგებელი: სულიერი ახალგაზრდების აღზრდა უმაღლესი სულიერი თანამდებობებისთვის, მისი რაიონის სასულიერო სემინარიებისა და სკოლების მართვა. ყველა ეს პასუხისმგებლობა გადანაწილდა მაშინდელი აკადემიური კონფერენციის წევრებს შორის; რომლის სრულუფლებიანი წევრების ერთი ნაწილი, რომელიც არ მიეკუთვნებოდა აკადემიური მენტორების რაოდენობას, ეწეოდა სხვადასხვა საეპარქიო სამსახურს და მსახურობდა სხვადასხვა საგანმანათლებლო დაწესებულებაში. ამიტომ, მან ვერ შეძლო მთლიანად მიეძღვნა აკადემიის სამსახურს. მაგრამ კონფერენციის მეორე ნაწილმა, რომელიც შედგებოდა აკადემიის მენტორებისგან, მთლიანად გაინაწილეს ეს პასუხისმგებლობა ერთმანეთთან. მეცნიერების სწავლების მთავარი პასუხისმგებლობის გარდა, ზოგიერთ მენტორს აკადემიაში მეტ-ნაკლებად მნიშვნელოვანი და რთული თანამდებობები ეკავა, მაგალითად, აკადემიის შიდა და გარე საბჭოს წევრები, ინსპექტორი, მდივანი, ბიბლიოთეკარი და დიასახლისი; სხვებმა შეავსეს სულიერი ცენზურის კომიტეტის შემადგენლობა, რომელიც შემდეგ მუდმივად შედგებოდა ოთხი წევრისაგან. თავად მენტორის წოდებით, აკადემიის პროფესორებს ჰქონდათ მოვალეობები: განიხილავდნენ საკურსო ესეებს და აკადემიურ ხარისხზე წარდგენილ წიგნებს, ასევე სასულიერო საგანმანათლებლო დაწესებულებებში კლასიკური გამოყენების წიგნებს, ამ დაწესებულებებისთვის პროგრამების შედგენას, სასულიერო სემინარიების განხილვას, განსაკუთრებით სასწავლო კურსების დასასრულს. კვლევები. უფრო მეტიც, აკადემიურმა ლიდერებმა მიიღეს მრავალი კერძო დავალება უმაღლესი ხელისუფლებისგან, რომელთა შესასრულებლად აკადემიას უნდა შეექმნა პროფესორთა სპეციალური კომიტეტები, რომლებიც მუშაობდნენ რამდენიმე წლის განმავლობაში. ყველა სახის ხელნაწერის, წერილისა და წიგნის თარგმნა და მეცნიერული გამოკვლევა სხვადასხვა ენასა და დიალექტზე უმაღლესი ხელისუფლების ინტერესებიდან გამომდინარე, წარმოადგენდა მრავალი მენტორის განუყოფელ მოვალეობას, გარდა მათი განსაკუთრებული მეცნიერების სწავლისა. დაბოლოს, ღვთის სიტყვის ქადაგებაც კი დედაქალაქის ეკლესიებში და განსაკუთრებით წმინდა ისაკის, ყაზანისა და ალექსანდრე ნეველის ტაძრებში, კატეხეტიკური სწავლებების სანიმუშო პროგრამების შედგენა და სხვა სახის საეკლესიო მჭევრმეტყველების ნაწარმოებები ასევე ევალებოდათ აკადემიის მენტორებს. 1869 წლიდან, თუმცა აკადემიები გარკვეულწილად განთავისუფლდნენ ამ ფართო საქმიანობიდან და დაიწყეს, ასე ვთქვათ, საკუთარი შინაგანი ცხოვრებით ცხოვრება; მიუხედავად ამისა, მათი, როგორც საგანმანათლებლო ცენტრების მნიშვნელობა მათი რაიონებისთვის არ დაკარგულა, პირიქით, აკადემიკოსების თავდადებული მუშაობის წყალობით გაიზარდა. რაც უფრო იზრდებოდა აკადემიების ეს მნიშვნელობა, მით უფრო იზრდებოდა მისი ლიდერების პასუხისმგებლობა. ყველა ოჯახში, მისი წევრების მატებასთან ერთად, ცხოვრება რთულდება და ბევრ მოთხოვნას აჩენს; ასეა აკადემიურ ცხოვრებაშიც: სტუდენტების მზარდი რაოდენობა ყოველწლიურად ართულებდა აკადემიურ ცხოვრებას მისი ადმინისტრაციის ყველა ნაწილში და აკისრებდა აკადემიურ მოღვაწეებს უამრავ საზრუნავს აკადემიების შიდა ცხოვრების ორგანიზებასთან დაკავშირებით. აკადემიების მენტორებისგან დაკომპლექტებული წინასწარი კომისიების დახმარებით შემუშავდა აკადემიური ცხოვრების მთელი სტრუქტურა, შემუშავდა საერთო საცხოვრებლის წესები და მიიღეს ღონისძიებები აკადემიის აკადემიური საქმიანობის გასაძლიერებლად. მაგრამ, თავიანთი შინაგანი ორგანიზაციისა და განვითარების საქმიანობით, აკადემიები არ იზოლირებულნი იყვნენ მხოლოდ საკუთარ თავში, არამედ უპასუხეს გარშემო მყოფი საზოგადოების კითხვებსა და საჭიროებებს, ხოლო აკადემიური მეცნიერები ემსახურებოდნენ და ემსახურებიან ეკლესიას და საზოგადოებას არა მხოლოდ მათი უშუალო მოვალეობების კეთილსინდისიერი შესრულებით, განსაკუთრებით სამეცნიერო და ლიტერატურული ნაწარმოებებით, არამედ უშუალო, მჭიდრო მონაწილეობით. მაშასადამე, მეცნიერებს და მათ ლიტერატურულ ნაწარმოებებს სხვადასხვა პერიოდულ გამოცემებში არა მხოლოდ მათ სპეციალობებთან აქვთ კავშირი, არამედ აქვთ სახელმძღვანელო ხასიათი საეკლესიო ცხოვრების სხვადასხვა საკითხების გადაწყვეტაში. რაც შეეხება უმაღლესი ხელისუფლების მხრიდან აკადემიური მოღვაწეების მითითებებს, ისინი არ შემცირებულა აკადემიებში 1884 წლის წესდების შემოღებითაც კი. ამ მხრივ, მათი საქმიანობა ძალზე მრავალფეროვანია: მათ უნდა შეასრულონ ყველა შესაძლო დავალება, დაწყებული სანკტ-პეტერბურგის სულიერი კონსისტორიის დავალებით, გერმანულიდან რუსულად თარგმნოს საგამოძიებო საქმე კლერკ ვ. ანდრეევის მიერ ცეცხლსასროლი იარაღით შემთხვევით დახვრეტილი გოგონას შესახებ და დამთავრებული დავალებით - იყოს ორგანიზატორების აკადემიისა და მეცნიერებათა აკადემიის საიმჰოდოქსის კომისიის წარმომადგენელი. რუსეთის ასტრონომიული საზოგადოება რუსეთში ახალი სტილის დანერგვისთვის 11. ამ სამუშაოების მოწმეა აკადემიური დაწესებულებების არქივები და ის დაწესებულებები, რომლებშიც ისინი აქტიურობდნენ. ეს არის მოწმეები, რომლებიც ამჟამად ყველასთვის ცნობილი არ არის და მომავალში მხოლოდ მომავალი ისტორიკოსებისთვის იქნება ხელმისაწვდომი. ამიტომ, აკადემიური მოღვაწეების ცხოვრებაში, მათი საქმიანობის ზოგიერთი ასპექტი თანამედროვეთათვის ბოლომდე არ არის განათებული. ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობა აკადემიის შიდა ცხოვრების საკითხებზე დაიწყო 1869 წლის წინა წესდებით, როდესაც ის ჯერ კიდევ ასოცირებული პროფესორი იყო ეკლესიის ისტორიის განყოფილების წევრი და მუშაობდა პროფესორების ხელმძღვანელობით: ი.ე.ტროიცკი, მ.ო.კოიალოვიჩი, ი.ო.ნილსკი, დეკანოზი. I. O. Nikolaevsky, O. G. Eleonsky და N. A. Skabalanovich. ამ დროის განმავლობაში, ამ განყოფილების თითქმის ყველა მოხსენება აკადემიის საბჭოსთვის და სამეცნიერო ნაშრომების მიმოხილვა საგულდაგულოდ გადაწერილი იყო ვასილი ვასილიევიჩის საკუთარი ხელით. ვასილი ვასილიევიჩის ყველა ნამუშევრის გარეგანი ფორმის სიზუსტე და სილამაზე მისი ერთ-ერთი გამორჩეული თვისება იყო. მაგრამ მალე თავად ვასილი ვასილიევიჩი გახდა სანიმუშო და, შეიძლება ითქვას, შეუცვლელი ლიდერი დიდი ხნის განმავლობაში. 1881 წელს აკადემიებში ახალი წესდების შემოღებით იგი აქტიურ მონაწილეობას იღებდა სხვადასხვა კომისიებში აკადემიური ცხოვრების შიდა სტრუქტურის საკითხების შემუშავებისას. მისთვის არ არსებობდა განსხვავება რა იყო მნიშვნელოვანი და რა იყო უმნიშვნელო; მნიშვნელობას ანიჭებდა ყველაფერს, რაც აკადემიასა და მეცნიერებას ეხებოდა და ნებით ასრულებდა მისთვის დაკისრებულ ყველა დავალებას. აქ არის მისი მუშაობის მოკლე მიმოხილვა ამ კუთხით. 1881 წელს იგი ბევრს მუშაობდა აკადემიის მეორე და მესამე კურსის სტუდენტებისთვის სასწავლო გეგმის შემუშავებაზე ახალ აკადემიურ წესდებასთან დაკავშირებით და შეადგინა პროგრამა სასულიერო სემინარიებისთვის ზოგადი ეკლესიის ისტორიის შესახებ; 1885 წელს მონაწილეობდა სტუდენტებისთვის სემესტრული თხზულების წარდგენის წესების შედგენაში; 1887 წელს შეადგინა სემესტრული თხზულების განრიგის პროექტი 1887/8 წლიდან 1893/4 სასწავლო წლამდე. წელიწადი. ამ ნაწარმოებების კითხვისას პროფესორების შრომის თანაბარი განაწილების პრინციპის გამოყენებით და დეტალური განმარტებით; იყო აკადემიური ბიბლიოთეკის აუდიტისა და აკადემიის სტუდენტების მიღების წესის გადასინჯვისა და ტესტების ჩატარების კომისიის წევრი; 1888 წელს მან შეადგინა პროექტი ლითოგრაფიასა და ლექციებზე აკადემიაში და იყო საკურსო ესეებისთვის ფულადი ჯილდოს განაწილების წესების შემუშავების კომისიის წევრი; 1889 წელს იყო აკადემიისთვის შემოწირული კაპიტალის და, კერძოდ, საიუბილეო კაპიტალის მიზნების გასარკვევად კომისიის წევრი; 1893 წელს მან აიღო მუშაობა, ქ. სინოდი, კომისიის კლერკი იმ პირობებისა და მოთხოვნების წინასწარი გარკვევისათვის, რაც შეიძლება დაეფუძნოს მოლაპარაკებებს ძველ კათოლიკეების რუსეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიასთან გაერთიანების შესახებ 12; 1894 წელს იგი იყო კომისიის წევრი: ა) გადასინჯულიყო 1887-88 წლებში შედგენილი წესები აკადემიაში პროცედურისა და ტესტირების შესახებ სტუდენტების მიღებისას, კურსიდან გადასვლისას და კურსის დასასრულს, ბ) შეემუშავებინა ზომები სემესტრული ნარკვევების დაგვიანებით წარდგენის წინააღმდეგ სტუდენტებისათვის და გ) მეცნიერებს შორის შესაძლებელი იქნებოდა მისი გარკვევა. კურსი; 1895 წელს იყო კომისიის წევრი სულების დებულების 106-ე მუხლის შეცვლის საკითხზე. აკადემიები; 1896 წელს - აკადემიური ცხოვრების სტრუქტურაში იმ ცვლილებების საკითხზე, რაც, გამოცდილებით, სასურველი ჩანდა; 1898 წელს, სახელით ქ. სინოდმა გაარკვია, რა პირობებში და რა საეკლესიო ბრძანებით უნდა შეერთებოდნენ სირო-ქალდეელი ნესტერინები მართლმადიდებლურ ეკლესიას და თარგმნა მათთვის ჩვენი აღმსარებლობის ფორმულები სირო-ქალდეურ ენაზე: იმავე წმინდა სინოდის სახელით განიხილოს ოქსფორდში გამოქვეყნებული ბროშურა სათაურით: „The Holy Scriptures in the Language and a the Holy Scriptures in the same“. წელი თარგმნა საგარეო საქმეთა სამინისტროსთვის რუსულ აბისინურ ასოებზე; საბოლოოდ, 1899 წელს იგი იყო აკადემიური ბიბლიოთეკის აუდიტის კომისიის წევრი, შეადგინა ბიბლიოთეკაში წიგნების შემოწმების წესები და დაინიშნა მართლმადიდებლური აღმსარებლობის წარმომადგენლად მეცნიერებათა აკადემიაში სუვერენული იმპერატორის ნებართვით შექმნილ სპეციალურ კომისიაში ჩვენი ძველი სტილის ჰარმონიზაციის საკითხზე. განიხილოს იგივე საკითხი 13. თუ ყოველივე ზემოთქმულს დავუმატებთ იმას, რომ ვასილი ვასილიევიჩმა რვა წლის განმავლობაში კითხულობდა სტუდენტების სემესტრულ ნარკვევებს (1884/5 - 5/6, 1887/8, 1889/90, 1891/2, 1893/4, 1895/6 და 1897/8 წლებში მან ჩაატარა ზოგადი ისტორიის ათი წელი), აკადემიაში (1881 წ. 1885, 1887, 1890, 1893 - 7 და 1899 წწ.) და ხუთი წლის განმავლობაში მსახურობდა მე-14 საგამოცდო ქულების გამოთვლის შემმოწმებელ კომისიაში, მაშინ ამ შემთხვევაში ვასილი ვასილის მრავალფეროვანი და უაღრესად სასარგებლო საქმიანობის შესახებ შორს არის სრული სურათი. იგი დიდად აფასებდა როგორც ეკლესიის სიკეთეს, ასევე აკადემიის წარმატებას და მთელი თავისი ცხოვრება და მთელი ძალა მიუძღვნა აკადემიური მეცნიერების სამსახურს და, შესაბამისად, მართლმადიდებელი ეკლესიის უმაღლეს ინტერესებს. ის არ ამბობდა უარს არანაირ სამუშაოზე, როდესაც ის ეხებოდა აკადემიურ ცხოვრებას ან იყო მინდობილი უმაღლესი ხელისუფლების მიერ და უჩვეულოდ კეთილსინდისიერი იყო აკადემიური მენტორის მოვალეობებში. სამწუხაროდ, ვასილი ვასილიევიჩმა ძალა არ დაიშურა ამ მხარეში, განსაკუთრებით სიცოცხლის ბოლო წლებში. დაინიშნა სხვადასხვა კომისიის წევრად და დაევალა აკადემიური, საეკლესიო და საზოგადოებრივი ცხოვრების სხვადასხვა სფეროს საკითხების შემუშავება. მისი ეს ნამუშევრები გამოირჩეოდა შესრულების შესანიშნავი სისწრაფით და ხასიათის ნიჭით. საქმე ეხება ადმინისტრაციულ მხარეს, იურიდიულ, საეკლესიო-სოციალურ თუ ასტრონომიულ მხარეს, ყველგან ვასილი ვასილიევიჩი გამოცდილი ოსტატი იყო. მისი მრავალი ნაშრომი ახლა საფუძვლად უდევს სტუდენტური და მეცნიერული ცხოვრების აკადემიურ სტრუქტურას და იმდენად დამახასიათებელია, რომ მათ "ბოლოტოვს" უწოდებენ. მის მიერ შემუშავებული აკადემიური ცხოვრების წესები გამოირჩევა იურიდიული სიზუსტითა და გამოხატვის შესანიშნავი სიზუსტით და მათში ჩამოყალიბებული საფუძვლები გამსჭვალულია მეცნიერების ჭეშმარიტი ინტერესების შენარჩუნების აუცილებლობისა და აკადემიის სტუდენტებისადმი გულწრფელი ზრუნვით. უფრო მეტიც, მისი ყველა ნამუშევარი, იქნება ეს ქულების გადამოწმებას ეხებოდა თუ სამეცნიერო კვლევას, ამშვენებს „დავიწყებულებს“, რომლებიც დიდხანს შეინარჩუნებენ ვასილი ვასილიევიჩის სახელს, როგორც აკადემიის ხელმძღვანელს, მის შემდგომ ცხოვრებაშიც კი წასვლის შემდეგ. ხუთი წლის განმავლობაში, როგორც ზემოთ ვთქვით, ვასილი ვასილიევიჩი იყო იმ კომისიაში, რომელიც ამოწმებდა სტუდენტთა მოხსენების ბარათებს. ეს სამუშაო შრომატევადი და რთულია: აქ თქვენ უნდა გაუმკლავდეთ რიცხვებს მეათასედში და მხოლოდ რიცხვებთან. მაგრამ განსაკუთრებით რთული იყო ვასილი ვასილიევიჩისთვის სასწავლო წლის ბოლოს, როდესაც მეცნიერების მუშაკები ჩქარობდნენ სწავლისგან შესვენებას და ვასილი ვასილიევიჩს, თითქოს მოსვენება არ იცოდა, საქმე ჰქონდა საგამოცდო ნომრებზე დამღლელ გამოთვლებს. არანაკლებ რთული იყო მისთვის სასწავლო წლის დასაწყისიც, როცა ქულების გამოთვლებით დასრულდა აკადემიაში მისაღები გამოცდები, რომელზედაც ათი წელი მსახურობდა თავის საგანში გამომცდელად, სხვა წლებში კი ასისტენტად. ამ ნაშრომში ვასილი ვასილიევიჩი არ კმაყოფილდებოდა მხოლოდ სამდივნო დასკვნების სიზუსტეზე და დადგენილ წესებთან შესაბამისობაზე დაკვირვებით; მაგრამ მას თავად აინტერესებდა დასკვნები, რომლებზეც, მიუხედავად იმისა, რომ მან გამოთქვა, რომ ისინი "საშუალო ფასეულობებია", ეს გამოთქმა ასახავდა ვასილი ვასილიევიჩის მოკრძალებას და სიმკაცრეს საკუთარი ნამუშევრების მიმართ. ფაქტობრივად, მის დასკვნებსა და დაკვირვებებს სტუდენტების ქულებზე დიდი მნიშვნელობა აქვს და საფუძვლად დაედო მიმდინარე აკადემიური ცხოვრების ზოგიერთ წესს. ეს დასკვნები ვასილი ვასილიევიჩმა გამოაქვეყნა ერთ-ერთ მოხსენებაში, როდესაც ის განმარტავდა საფუძვლებს, რომლითაც აკადემიებში სტიპენდიები უნდა განაწილებულიყო სტუდენტებს შორის ყოველწლიურად. ფაქტია, რომ 1895 წლამდე აკადემიაში სახელმწიფო სტიპენდიები სტუდენტებს შორის ერთხელ ნაწილდებოდა მთელი აკადემიური კურსის განმავლობაში და ნაწილდებოდა აკადემიაში მისაღებ გამოცდებში ჩაბარებულთა წარმატებების საფუძველზე. სტუდენტმა, რომელმაც პირველ კურსზე მიიღო სახელმწიფო სტიპენდია, შეინარჩუნა იგი მომდევნო წლებშიც, მაშინაც კი, თუ მისი წარმატებებიდან გამომდინარე, ის სიაში ბოლო იყო. იმავდროულად, აკადემიაში სამთავრობო სტიპენდიით სწავლა არის პრივილეგია, რომელსაც, რა თქმა უნდა, საუკეთესო სტუდენტები იმსახურებენ. აკადემიაში ახალი აბიტურიენტებისთვის მისაღები ტესტების ჩატარებით და გამოცდის ქულების გამოთვლაში მონაწილეობით, ვასილი ვასილიევიჩმა პირველმა გაამახვილა ყურადღება მისაღები გამოცდების ხარვეზებზე და კრიტერიუმის ცუდი სიზუსტით, რომელიც ხელმძღვანელობდა აკადემიას სამთავრობო სტიპენდიების განაწილებაში. მართლაც, მისაღებ გამოცდებზე პროფესორების გაცნობა გამოცდებზე ხანმოკლეა, ზოგჯერ აუცილებლად ატარებს პირველი შთაბეჭდილების ყველა მინუსს, ხოლო სემინარიის სერთიფიკატების მონაცემები აუცილებლად ცალმხრივია, რადგან სერტიფიცირების ორგანოებს არ აქვთ შესაძლებლობა შეადარონ თავიანთი სტუდენტები სხვა სემინარიის კონკურენტებს. აკადემია იძენს უფრო სრულ მონაცემებს სტუდენტების შესახებ მხოლოდ შემდგომში, ყოველი კურსის განმავლობაში და, შესაბამისად, შეუძლია უფრო სამართლიანად გაანაწილოს მათ შორის ვაკანსიები ყოველწლიური ტესტების შედეგებზე და არა გადამოწმებისა და სემინარის სერთიფიკატების საფუძველზე. ამის შესახებ ბრწყინვალე განმარტება თავად ვასილი ვასილიევიჩმა მისცა აკადემიის საბჭოსადმი მიწერილ ნოტაში. „საღვთისმეტყველო აკადემიების ამჟამინდელი წესდების თანახმად, ამბობს ვასილი ვასილიევიჩი, პასუხების მხრივ საუკეთესო სტუდენტებს აკადემიის საბჭო სახელმწიფო ანაზღაურებად სტუდენტებად იღებს. საბჭოს ეს გადაწყვეტილება ძალაში რჩება სტუდენტების აკადემიაში ყოფნის ოთხივე წლის განმავლობაში. მომავალი წელი შეუძლებელი ხდება - შეიძლება გამოიწვიოს მთავრობის მხარდაჭერის ჩამორთმევა. იმავდროულად, უნდა დავაკვირდეთ, რომ სტუდენტები, რომლებიც არ არიან სახელმწიფოს მიერ დაფინანსებულ სტუდენტებს შორის, გამოცდებზე უკეთ პასუხობენ და რანგის სიებში უფრო მაღლა იკავებენ, ვიდრე მათი თანამებრძოლები, რომლებმაც უფრო წარმატებით ჩააბარეს მისაღები ტესტები. აკადემიების საბჭოს კი, არ აქვს შესაძლებლობა შეცვალოს თავისი წინა გადაწყვეტილება და მთავრობის მიერ დაფინანსებული ვაკანსიების ნაწილი გადასცეს ამ სტუდენტებს, რომლებიც ყველაზე ღირსეული აღმოჩნდნენ. საბჭოთა წინასწარი გადაწყვეტილების ეს უცვლელობა ყურადღებას მით უფრო იპყრობს, რადგან საფუძვლები, რომლითაც საბჭო ხელმძღვანელობს გადაწყვეტილების მიღებისას, აუცილებლად არ არის მთლად მყარი. ა) აკადემია აკვირდება ახლად მიღებულ სტუდენტებს მისაღებ გამოცდებზე მხოლოდ რამდენიმე დღით. ამ უკანასკნელებს აქვთ თანდაყოლილი და, შესაბამისად, შეუქცევადი ნაკლოვანებები. ტესტები არის წერილობითი და ზეპირი. I. პირველებს აქვთ, გამომცდელის თვალსაზრისით, მათი დადებითი და უარყოფითი მხარეები ზეპირ ტესტებთან შედარებით. პირველები ძირითადად ემყარება იმ ფაქტს, რომ ა.ა.) რომ ესეებში გამოსაცდელები უფრო გააზრებულ პასუხს გასცემენ, ვიდრე ზეპირ გამოცდებზე და ბ.ბ) პროფესორს, რომელიც კითხულობს ესეებს (რაც არ უნდა შეზღუდული იყოს მისი წაკითხვისთვის დათმობილი დროის სიზუსტით) შეუძლია ხელახლა წაიკითხოს რამდენიმე ესე, რომელიც პირველ რიგში არ აფასებს. წერილობითი ტესტების შედარებითი მინუსი ზეპირ ტესტებთან შედარებით არის ის, რომ ესეები იწერება ყველას მიერ მოცემულ თემაზე და, შესაბამისად, აუცილებლად ყოველთვის სპეციალურად. მცოდნე და ეფექტური სტუდენტი, მაგრამ რომელსაც აქვს უბედურება, არ აქცევს ყურადღებას მეცნიერების იმ კუთხეს, საიდანაც თემაა აღებული, აუცილებლად რისკავს ყველაფრის დაკარგვას. მისი ინფორმაცია, ამ მეცნიერების სხვა განყოფილებებში, შეიძლება მისთვის სრულიად უსარგებლო აღმოჩნდეს. მოცემული თემა ყველაფერს ერთ დარტყმამდე ამცირებს. ეს არ ხდება ზეპირ ტესტებში, როდესაც გამომცდელი ამოწმებს რესპონდენტს ყველა მიმართულებით და აძლევს მას შესაძლებლობას დაფაროს მისი უცნობობა ერთ დეპარტამენტთან საგნის სხვა ნაწილებში საფუძვლიანი ცოდნის წარმოდგენით. გამოსაცდელთა თვალსაზრისით, წერილობითი ტესტების ორგანული ნაკლი ის არის, რომ მათ აუცილებლად უნდა დაწერონ ესე ექსპრომტად. ექსტემპორალია ფატალურად იქცევა ერთი ტიპის აზროვნების მქონე პირების სასარგებლოდ და სხვა გონებრივი ტიპის პირების საზიანოდ. ის, ვინც ლიტერატურულ ფორმას ებრძვის, კარგავს; იმარჯვებს პოლიგრაფისტის სწრაფი კალამი. ასეთ კონკურსში ჭეშმარიტად კლასიკურ მწერალს გაზეთის რეპორტიორის დამარცხება ემუქრება. კლასიკური წესი saepe stylum vertas აქ აშკარად საზიანოა. და თუ გავითვალისწინებთ მხოლოდ ასეთი ნაწარმოებების შინაარსს, მაშინ ექსტემპორალია სასარგებლოა მათთვის, ვინც სწრაფად აღიქვამს და გეგმავს ყველაფერს და არ არის სასარგებლო მათთვის, ვინც არ არის მიჩვეული ფურცელზე ფურცელზე გადატანას, სანამ არ დაუქვემდებაროს თავის აზრებს ყველაზე ყოვლისმომცველ კრიტიკულ გამოცდას, რომლებიც საკუთარ თავში ატარებენ სერიოზული მოაზროვნისა და მუშის ღვაწლს. - თუ ამას დავუმატებთ იმას, რომ მწერალი ხშირად არ არის დარწმუნებული კითხვის რომელ მხარეს ხსნის გამომცდელად, ამიტომ ცდილობს არ გამოტოვოს არცერთი შესაძლო თვალსაზრისი და ვერ გაუძლოს ცდუნებას, თუნდაც მრავალფეროვან თემაზე ისაუბროს, მაშინ ამ კონკურსში ზოგიერთი გონებრივი ტიპების უპირატესობა სხვებთან შედარებით ხილული გახდება მთლიანად. ერთი სიტყვით, ექსტემპორალია ისე, რომ არ აძლევს გამომცდელებს ერუდიციის გამოვლენის შესაძლებლობას, სუსტად იცავს მათ იმ საფრთხისგან, რომ მოსაწყენი ნიჭი შეუმჩნეველი დარჩეს, რომ rhinestones უპირატესობა მიენიჭოს დაუმუშავებელ ბრილიანტს. II. ორალურ ტესტებს ასევე აქვთ ფატალური ნაკლოვანებები. ა) გამოკვლევის ქვეშ მყოფი, უკვე სრულწლოვანი, ბავშვობისა და სიბერის ბედნიერი დაუდევრობა, რომელსაც ნათლად ესმის, რას კარგავს წარუმატებლობის შემთხვევაში და, შესაბამისად, ბუნებრივად შეშფოთებულია, აღელვებული ნერვებით, პირისპირ ხვდება გამომცდელს, რომელსაც პირველად ხედავს, რომელიც მისთვის თითქოს წმინდა უცნობია, თუმცა, ვისი შეხედულებები უნდა იყოს. ამ პირობებში პირველი გაცნობის სიმძიმე განსაკუთრებით წამგებიანი ხდება. რამდენიმე წლის განმავლობაში, გამოკვლევის ქვეშ მყოფი მიჩვეული იყო გამოცდას საკუთარი ხალხის წინაშე, რომელსაც იცნობდა და ასევე იცნობდა. ის გრძნობდა, რომ მის უკან ჰქონდა წარსული, რომ ყველაზე მკაცრი გამომცდელებისთვისაც კი არ იყო რაღაც x, რომ მათ იცოდნენ მისი მახასიათებლები და მათ გაითვალისწინებდნენ. ახლა ასეთი გარანტია არ არსებობს; ის სრულიად უცხოა. მას შეიძლება უხერხული ჰქონდეს გამომცდელების ტონი, მეტყველება და ძალიან სახის გამომეტყველება. როცა პასუხებში შეცდომებს უშვებს, უხერხულია განსაკუთრებით იმიტომ, რომ არ იცის, რამდენად მძიმედ დაადანაშაულებენ მას ეს ახალი ხალხი ამ შეცდომებში. ის ასევე არ არის დარწმუნებული, რომ მის კონკურენტებს (ასევე უცნობებს) შეუძლიათ იგივე შეცდომები. მოკლედ, გამოსაცდელთა უმეტესობის პირველი აღელვება ხელს უშლის მათ ცოდნის საუკეთესოდ გამოყენებაში. თითქმის ყველა, ვინც გადის გამოცდას, დგას მძიმე ცნობიერებით, რომ აქ ის რისკავს პასუხის გაცემას ისეთივე სუსტად, როგორც არასდროს უპასუხა და არ უპასუხა მშობლიურ სემინარიაში. ბ) გამომცდელმა ვერ გააცნობიეროს, რომ მას ევალება ტესტის ჩატარება რაც შეიძლება სწრაფად, როგორც მტკივნეული ქირურგიული ოპერაცია. გამოცდის გაჭიანურებით ის რისკავს საბჭოსთვის სრულიად ცრუ მონაცემების წარდგენას. არავითარ შემთხვევაში არ შეიძლება გამოვთვალოთ დაღლილობის ხარისხი იმათ, ვისაც მინუსი აქვს ბოლო პასუხის გაცემაში, რათა მათ, მართებულად, მივუთითოთ მათი ადგილი მათ კონკურენტებს შორის, რომლებმაც შუადღემდე უპასუხეს. ამ სტრიქონების ავტორს ახსოვს, როგორ გააოცა მისმა სიამ ყველა ერთ-ერთის საკმაოდ სუსტი ნოტით, ვინც ჩააბარა გადამოწმების ტესტი და მიიპყრო ყურადღება შესანიშნავი პასუხებით. თუმცა ეს პუნქტი გარკვეული ლმობიერებით იქნა მიცემული, იმის გათვალისწინებით, რომ სემინარიის მიერ რეკომენდირებული ამ სტუდენტმა ბოლოს უპასუხა. ერთი წლის შემდეგ ამ სტუდენტმა პირველი კურსის რეიტინგში პირველი ადგილი დაიკავა. ფიზიკური ძალით სავსე, ენერგიული, ალბათ დილიდან საღამომდე უსმენდა ვერიფიკაციის ტესტის მსმენელთა პასუხებს, ამჩნევდა მათ ნაკლოვანებებს და შეცდომებს, გონებრივ პასუხს სცემდა საგამოცდო დარბაზში მოსმენილ ყველა კითხვას, აწუხებდა თუ მისი მეხსიერება გარკვეულწილად მოღალატე იყო, ან კითხვა გაუგებარი ჩანდა მისთვის და ბოლოს, როცა უკვე ნერვიულობდა. პასუხები. თუ შეუძლებელია ერთ კითხვაზე პასუხით შეზღუდვა (შეიძლება იყოს წარმატებული ან წარუმატებელი შემთხვევით), გამომცდელმა უნდა მოითხოვოს პასუხები უხეში, მოკლე და ზუსტი და ამით შეზღუდოს გამოსაცდელთა თავისუფლება ან კომფორტი, რომლებიც ხშირად მიჩვეულნი არიან მრგვალად ლაპარაკს მჭევრმეტყველების ყვავილებით - და მათი მოთხოვნა რაღაც უჩვეულო შთაბეჭდილებას იწვევს. გ) ვერიფიკაციის ტესტების ამ ორგანულ ნაკლოვანებებს, როგორც ჩანს, ადეკვატურად აწონასწორებენ მოცემული სემინარის სერთიფიკატები, რომლებიც გაცემულია იმ პირების მიერ, რომლებიც აღიარებდნენ სტუდენტების მახასიათებლებსა და დამსახურებებს მთელი ექვსი წლის განმავლობაში. ეს მონაცემები მხედველობაში მიიღება და ხელშესახებად აისახება ვერიფიკაციის ტესტების შემდეგ შედგენილ რანგის სიაში. მაგრამ სემინარიის სერთიფიკატებს ასევე აქვს განსაკუთრებული ნაკლოვანებები, რაც ასუსტებს ამ დოკუმენტების, როგორც სრულიად სანდო წყაროების მნიშვნელობას. ა.ა) სერთიფიკატების თავად ფორმა არ აძლევს უფლებას სემინარიის ხელმძღვანელობას წარმოადგინოს სტუდენტების დაკვირვების სრული მოცულობა: 1. საერო საგანმანათლებლო დაწესებულებების მიერ გაცემული სერთიფიკატებისაგან განსხვავებით, სემინარიის სერტიფიკატები არ აჩვენებს საშუალო ქულას; 2. გაუგებარია რა ადგილი ეკავა ამ ცნობის მიმღებ პირს რანგში; 3. რამდენი მოსწავლისგან შედგებოდა ეს კლასი (ათი კონკურსანტსა და ოცდაათს შორის პირველი რომ იყო, განსხვავება მნიშვნელოვანია); 4. რა ქულა მიიღო ამ კლასის ბოლო მოსწავლემ (საშუალოდ); 5. რა ქულაა პირველი (მესამესთვის, რომელიც დაასრულებს კურსს, მაგალითად, ქულა არის 4, 5 არის ბრწყინვალე სერტიფიკატი, თუ პირველმა და მეორემ კურსი დაამთავრა საშუალო ქულით 4,625; მაგრამ სხვა არომატს იღებს, თუ პირველს და მეორეს აქვს 5 ქულა); 6. და რა არის საშუალო კურსის შეფასება; 7. არ არის მითითებული იმ ადგილების ჯამი, რომელიც სტუდენტმა დაიკავა მთელი სემინარიის კურსის განმავლობაში (სემინარის სტუდენტი, რომელმაც პირველად დაამთავრა კურსი და სულ მხოლოდ 6 ადგილი აქვს, აშკარად რეკომენდაციას უწევს საკუთარ თავს, როგორც სრულიად სტაბილურ ღირებულებას, ყოველ შემთხვევაში ამ კონკურსის ფარგლებში; 8. შემდეგ კი, კრესჩენდო, დომინუენდო ან განუსაზღვრელი რყევებით, მან ადგილი დაიკავა გამოსაშვებ სიაში [37-ის ჯამი სხვაგვარად ახასიათებს პირს, რომელმაც მესამე დაასრულა კურსი, თუ იგი ჩამოყალიბდა თარიღებიდან (კლასების თანმიმდევრობით უმცროსიდან დამთავრებამდე) არის 16 + 5 + 1 + 4 + 5 თუ 10 + 17 + 2 + 3]; 9 . და ბოლოს, არ არსებობს მითითება, ხშირად ძალიან მნიშვნელოვანი: ხედავს თუ არა სემინარიის ხელისუფლება სტუდენტის ძალას წერილობით ნაშრომებში თუ ერუდიციასა და ზეპირ პასუხებში? ერთი სიტყვით, სტუდენტების ქულებს მხოლოდ აბსოლუტური მნიშვნელობა აქვს და არ იძლევა დიფერენციალური გადაანგარიშების საშუალებას. აკადემიისთვის ასევე მნიშვნელოვანია მათი დიფერენციალური დამოკიდებულება. ბ.ბ) სემინარიის ხელმძღვანელობის კარგი ნებაყოფლობით, მათი მკაცრი მიუკერძოებლობა სტუდენტების შეფასებაში, არ ექვემდებარება ოდნავი ეჭვს. სემინარის სერთიფიკატების ორგანულ ნაკლებობას სულ სხვა წარმოშობა აქვს. უდავოდ არ არსებობს მათემატიკურად ზუსტი საზომი ადამიანის ცოდნის შესაფასებლად და არც არასდროს იქნება. თითოეული ადამიანი უნდა იქნას მიღებული თავის გარემოსთან ერთად. ყველა კარგი ადამიანი ძალიან კარგია, თუ უკეთესიც არ არსებობს. კონკურსის შემადგენლობა აუცილებლად მოქმედებს კონკურენტების შეფასებაზე. უნაკლოდ მკაცრი მასწავლებელი ჯერ მტკიცე ხელით წერს NN-ის სახელს, იცის, რომ ეს მოსწავლე ყოველთვის გულმოდგინეა; მას აქვს საკმარისი ცოდნა, მისი პასუხები ყოველთვის პრაქტიკულია, თუმცა ისინი მოცემულია ნელა, წინასწარი რეფლექსიისთვის პაუზებით. თუ MM-ს ჰქონდა იგივე დამსახურება, მაგრამ ამ დუნე კონცეფციის გარეშე, NN-ის შინაურ ცხოველს მეორე ადგილი უნდა დაეკავებინა. ყოველივე ამის გათვალისწინებით, სემინარიის ხელმძღვანელობა აფასებს სემინარიის სტუდენტს მხოლოდ ამ კურსების ნაწილად, ისე რომ ვერ შეადარებს მას სხვა სემინარიის იმ კონკურენტებთან, რომელთა გვერდით ის ჩნდება დამადასტურებელი ტესტების აკადემიური კომისიების წინაშე. ხოლო როდესაც საგამოცდო სიაში არის 3 ქულა იმ სტუდენტის სახელზე, რომლის ცოდნა ამ საგანში სემინარულ სერტიფიკატში შეფასებულია სრული 5-ით; მაშინ არის შეუვალი და გადაუჭრელი კითხვა, რომელი პუნქტია არასწორი? პირველია, პირველი გაცნობის მცდარი შთაბეჭდილების გამო? ან მეორე, მისი წარმოშობის გამო, რომ სემინარიას მოკლებული ჰქონდა შესაძლებლობა შეედარებინა თავისი მოსწავლე უფრო ძლიერ კონკურენტებთან? – პრაქტიკაში ეს სირთულის თავიდან აცილება ხდება, ვინაიდან მოხსენებითი ბარათისა და სიის შედგენისას ორივე ქულა შედის გაანგარიშებაში. მაგრამ ფაქტი ფაქტად რჩება, რომ არც სემინარიის სერტიფიკატი და არც დამადასტურებელი ტესტები არ აძლევს აკადემიურ საბჭოებს ისეთ მაჩვენებლებს, რომელთა შედეგები შეიძლება ჩაითვალოს ურყევ მყარ საფუძვლად საბოლოო გადაწყვეტილების შესახებ, ღირსია თუ არა მოცემული სტუდენტი სამთავრობო ვაკანსიაზე. აკადემიურ საბჭოს არ აქვს მორალური უფლება უარყოს მოსაზრება, რომ ყოველწლიურად უფრო და უფრო მეტი მონაცემი აქვს მის ხელთ სტუდენტების შესაფასებლად, რომ ყოველი კურსით სტუდენტები უკეთ იცნობენ უფროსებს. მაგრამ აკადემიის საბჭოს ახლა არ აქვს შესაძლებლობა გამოიყენოს ეს ახალი მონაცემები კარგი სტუდენტების სასარგებლოდ მათთვის ხშირად ძალიან სერიოზულ საკითხზე. თუ ვერიფიკაციის ტესტების შემდეგ შედგენილ სიაში მოხდა შეცდომა, მაშინ სუსტ სტუდენტებს აქვთ სრული შესაძლებლობა ოთხი წლის განმავლობაში დაუსჯელად ისარგებლონ შედეგებით. ინტელექტუალური, შრომისმოყვარე სტუდენტები ოთხი წლის განმავლობაში უნდა განიცდიან იგივე შედეგებს, იძულებულნი არიან ყოველწლიურად იფიქრონ კითხვაზე: საიდან მიიღებენ სახსრებს მათი შენარჩუნებისთვის. ამ ყველაფრის გათვალისწინებით მიზანშეწონილად ჩანს თუ პეტერბურგის საბჭო. სასულიერო აკადემია იზიარებს ზემოაღნიშნულ მოსაზრებებს, მიმართოს მის უწმინდესობას პეტერბურგის საბჭოსთვის ნებართვის მოთხოვნით მიმართოს წმინდა სინოდს. სასულიერო აკადემია (ყოველ შემთხვევაში, დროებითი გამოცდილების სახით) ყოველწლიურად გაანაწილოს მთავრობის მიერ დაფინანსებული ვაკანსიები იმ სტუდენტებს შორის, რომლებსაც საბჭო, ყოველწლიური ტესტების შედეგების საფუძველზე, ცნობს ამ განსხვავების უფრო ღირსებად. მართალია, სახელმწიფო ანაზღაურებადი სტუდენტები აძლევენ ვალდებულებას, გაიარონ გარკვეული წლები საეკლესიო განყოფილების საგანმანათლებლო დაწესებულებებში. მაგრამ ცხოვრება უკვე ისე განვითარდა, რომ ეს ვალდებულება ახლა შერჩეულთათვის დაცული პრივილეგიაა. ისინი სასულიერო სემინარიებსა და სასწავლებლებში მსახურების პატივს ეძებენ და ვინც ერთხელ დაინიშნა, არ ჩქარობენ თანამდებობიდან გადადგომას სავალდებულო ვადის გასვლის შემდეგ, მაგრამ აგრძელებენ მსახურებას, როგორც ადრე. შემოთავაზებული ღონისძიება სულიერ და საგანმანათლებლო განყოფილებაში მსახურების პატივის მსურველთა რიგებში ჩაანაცვლებს მხოლოდ ისეთ პირებს, რომელთა დამსახურებაშიც აკადემია ეჭვობს, ამ პატივის ღირსი პირებით. აკადემიის საბჭოს ვასილი ვასილიევიჩის ყველა ეს დაკვირვება და დებულება უდავო იყო გაგებული და მათზე დაყრდნობით შედგენილი და 1895 წლიდან აკადემიის ცხოვრებაში შემოვიდა წესები სახელმწიფო და კერძო სტიპენდიების განაწილება სტუდენტებს შორის მათი წარმატების მიხედვით ყოველი სასწავლო წლის ბოლოს. პრაქტიკაში, ამ წესებმა უკვე გამოიღო ნაყოფი. მაგრამ სამთავრობო ვაკანსიების განაწილების ჭეშმარიტი კრიტერიუმის პოვნის გარდა, ვასილი ვასილიევიჩის ამ დაკვირვებებს ასევე აქვს მნიშვნელობა, რომ ისინი გვიჩვენებენ გამომცდელისა და გამოსაცდელის ფსიქოლოგიას და განმარტავს აკადემიაში შემსვლელთა სემინარიის ატესტატის მნიშვნელობას. თითოეული სტუდენტი აკადემიაში მიიღება მხოლოდ დამადასტურებელი ტესტის გავლის შემდეგ. მაგრამ ამ ტესტის შედეგად ხანდახან ხდება, რომ სტუდენტი, რომელიც გაიგზავნა სახელმწიფო ანგარიშზე და აქვს მაღალი ქულები აკადემიაში, აღმოჩნდება, რომ არ არის აკადემიაში ჩაბარების ღირსი, ან, მიუხედავად იმისა, რომ წარმატებით ჩააბარა, არ დაიკავებს სიაში შედარებით მაღალ ადგილს, რაც მას სახელმწიფო სტიპენდიის უფლებას მისცემს. ასეთი ფენომენების აღმოფხვრა ძნელად თუ გავითვალისწინებთ იმ კონკურენციას, ვინც აკადემიაში მოვიდა ვერიფიკაციის ტესტებისთვის. შეუძლებელია ყველაზე მეტი მისაღები გამოცდების გაუქმება და სტუდენტების აკადემიაში მიღება სემინარის სერთიფიკატის საფუძველზე ამ სერტიფიკატის არასრულყოფილების გამო, რომელიც მითითებულია ვასილი ვასილიევიჩის მიერ. აკადემიის მხრიდან მისაღები გამოცდების მოთხოვნების შესუსტება გამოიწვევს აკადემიური განათლების შემცირებას. ვერიფიკაციის ტესტები უზრუნველყოფს, რომ აკადემია შეარჩევს შედარებით საუკეთესო სტუდენტებს, რომლებსაც ისინი შემდგომ ემზადებიან ეკლესიისა და სამშობლოსათვის სასარგებლო სამსახურისთვის. ერთადერთი გამოსავალი ამ სიტუაციიდან, როგორც ჩანს, ის არის, რომ სემინარიის ხელისუფლება აკადემიურ კურსებზე სტუდენტების არჩევისას ხელმძღვანელობს არა მხოლოდ ამის ზოგადი ფორმალური მოთხოვნებით, არამედ აქვს მორალური ნდობა უმაღლეს სასწავლებლად არჩეულთა შესაძლებლობებში; აკადემიების მხრიდან ეს მოითხოვს მისაღები ტესტების ფრთხილად ჩატარებას, რათა გამომცდელებმა მიიღონ მყარი საფუძველი გადამწყვეტი დასკვნისთვის აკადემიაში შესული პირის ცოდნის შესახებ. ამასთან დაკავშირებით, ვასილი ვასილიევიჩს შეუძლია აკადემიების მოდელის გამომცდელი იყოს. რამდენად ფრთხილად და კეთილსინდისიერად ამოწმებდა ის აკადემიაში შესულთა ცოდნას, განსაკუთრებით გამოსაცდელის წარუმატებელი პასუხის შემთხვევაში, ამას ნათლად მოწმობს მისი მოხსენებები ამ ტესტებზე 15. აქ ჩვენ მივცემთ ვასილი ვასილიევიჩის მხოლოდ ერთ გამოცდის აღწერას, რომელიც თავად გააკეთა მის მიერ ერთ-ერთ გამოუქვეყნებელ მოხსენებაში. ”სტუდენტი N-ს სთხოვეს საუბარი,” წერს ვასილი ვასილიევიჩი, ”რეფორმის საბჭოების შესახებ”. მან თავისი პასუხი დაიწყო სიტყვით „ლუთერის რეფორმაციის შესახებ“. როდესაც მას უთხრეს, რომ ის არ პასუხობდა კითხვას, მან ვერ შეძლო საკმარისად გამოჯანმრთელება და ჩამოთვალა საბჭოები, რომლებმაც დასვეს კითხვა რომის კათოლიკური ეკლესიის ხელმძღვანელობაში და წევრებში ტრანსფორმაციის შესახებ. შემდეგ ის დარჩა ლუთერის რეფორმაზე საუბარი. მაგრამ პირადი კითხვებიდან გაირკვა, რომ ეს განყოფილებაც დეტალურად უცნობი იყო გამოსაცდელისთვის. მან, სხვათა შორის, ვერ უპასუხა კითხვაზე: სად გამოცხადდა ლუთერი სახელმწიფო ხელისუფლების წინაშე გასამართლებლად და როგორ მოექცა მას იმპერატორი? შემდეგ მას VII საეკლესიო კრებაზე საუბარი სთხოვეს. გ.ნ.-მ ვერ შეძლო ამ საბჭოს მთავარი ფიგურების დასახელება და მისი მოქმედებების მიმდინარეობის დასახვა. იმის გათვალისწინებით, რომ ადრე გამოსაცდელმა, ლუთერის შესახებ კითხვებზე პასუხის გაცემისას, თქვა, რომ ამ რეფორმატორის საქმე განიხილებოდა კონსტანციაში, ახლა მას სთხოვეს ეთქვა ყველაფერი კონსტანციის კრებაზე, იმ იმედით, რომ ეკლესიის ისტორიის ამ გვერდს სხვებზე ოდნავ უფრო ნათლად დაიმახსოვრებდა. მაგრამ მისტერ ნ-ს შეეძლო დაესახელებინა იმ პიროვნების სახელიც კი, ვინც გაასამართლეს და დაწვეს კონსტანციაში. შემდეგ მას დაუსვეს კითხვა: რომელი არამართლმადიდებლური აღმოსავლური საეკლესიო საზოგადოებები იცნობს? რადგან გაუჭირდა მათი დასახელება, სთხოვეს ეძია ისინი კავკასიის მიღმა და დაეწყო კავკასიის ქედის მიღმა მცხოვრები ხალხების ჩამოთვლა. უყოყმანოდ დაუძახა ქართველებს და მართლმადიდებლებად აღიარა: მაგრამ, როგორც აღმოჩნდა, საქართველოს სახელთან ეთნოგრაფიული წარმოდგენა არ ჰქონია: ქართულ ენას რუსულთან ახლოს თვლიდა. ბატონმა ნმ ვერ თქვა, ვინ ცხოვრობს ქართველებიდან უფრო სამხრეთით. სახელი „ეჯმიაძინიც“ კი არაფერს ახსენებდა. პირდაპირ დასმულ კითხვაზე: რა რელიგიის წარმომადგენლები არიან სომხები? ბატონმა ნმ ბოლოს უპასუხა, რომ ისინი ნესტორის ერესისკენ იყვნენ მიდრეკილნი“. ვასილი ვასილიევიჩი ამ მხრივ უცვლელი იყო სტუდენტების მიმართ და მათი აკადემიური კურსის განმავლობაში. მისი გამორჩეული თვისება იყო თითოეული მოსწავლის დამსახურებით შეფასების და ამ საკითხში სრულიად მიუკერძოებლობის სურვილი. რამდენად მიუკერძოებელი იყო ის, მოწმობს ისიც, რომ სტუდენტური სემესტრული ნარკვევების შეფასებისას, როგორც ქულების გამოთვლის შემმოწმებელი კომისიის წევრი, შესაძლებლად არ ჩათვალა ხელთ ხელთ ჰქონოდა სტუდენტის ზეპირი ქულებისა და მათი რანგის ანგარიშები. 1897 წლის აკადემიურ არქივში დაცული იყო ვასილი ვასილიევიჩის წერილი აკადემიის საბჭოს მდივნისადმი, რაც ამას მოწმობს მიუკერძოებლობისგან. ამ წერილში ვასილი ვასილიევიჩი, სხვა საკითხებთან ერთად, წერდა: "აგვისტოს ბოლოს და სექტემბრის დასაწყისში მომიწია ძველ კათოლიკეებთან დაკავშირებულ ნაშრომებზე აურზაური. ეს გადაუდებელი საქმეა. პირველი წლის ნარკვევების უმეტესობა ჯერ არ არის წაკითხული. ამიტომ არ არის საუბარი შემდეგ კურსზე გადატანაზე. რამდენადაც მახსოვს, მათზე საბჭოს დადგენილება ადგენს მათ შესახებ სექტემბრის დასრულებას. მე ვაბრუნებ მოხსენების ბარათებს თქვენი მოხსენების ბარათის ნახვის შესაძლებლობა ხელს შეუშლის სამუშაოს სიმკაცრეს და დამოუკიდებლობას. ვასილი ვასილიევიჩის გამოცდილმა ხელმა მტკიცედ მიიყვანა სტუდენტები ჭეშმარიტი ცოდნისა და სინათლისკენ. არასოდეს აძლევდა სტუდენტს უფლებას დაეკარგა ღირებული დრო მისთვის შეუფერებელ საქმიანობებზე და აუცილებელ შემთხვევებში ყოველთვის აფრთხილებდა მათ ამის შესახებ. თემები, რომლებსაც ის აძლევს სემესტრულ და სამაგისტრო თხზულებებზე, სავსეა სტუდენტისთვის აუცილებელი ინსტრუქციებითა და გაფრთხილებებით, თუ რას უნდა ერიდოს ცნობილი საკითხის კვლევისას. მაგალითად, 1897 წლის ნოემბერში, როდესაც პირველკურსელებს მეორე სემესტრში გადაეცათ ორი თემა: 1) რუსეთის მართლმადიდებლური ეკლესიის წევრებისთვის ეკლესიის ისტორიის პერიოდების შედარებითი მნიშვნელობა და 2) ადგილობრივი ეკლესიების მისიონერული საქმიანობა, ვასილი ვასილიევიჩმა, ამ თემების შესაბამისი ახსნა-განმარტების მიცემის შემდეგ, მისწერა მათ შემდეგი თემების გაცემისას: „ვთხოვ სტუდენტებს არ დაკარგონ დრო რაიმე წიგნის ან სტატიის კითხვაზე, ვითომდა „გიდს“ თემებში დასმული საკითხების განსახილველად. ჯანსაღ ადამიანებს ყავარჯნები არ სჭირდებათ და არ არის საჭირო საკუთარი თავისთვის testimonium paupertatis. მოსალოდნელია გააზრებული და ლიტერატურული პასუხი მხოლოდ სემინარის სახელმძღვანელოში მოცემულ მასალაზე. ვასილი ვასილიევიჩის ეს შეშფოთება სტუდენტების მიმართ გამოვლინდა მათ მიმართ არა მხოლოდ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო სწავლის დროს, არამედ აკადემიური კურსის დასრულების შემდეგაც, როდესაც ყველას უნდა მოეწყო საკუთარი ბედი. ვასილი ვასილიევიჩის კეთილი და მზრუნველი სულის დასახასიათებლად, ჩვენ გვაქვს შესაძლებლობა, ერთ-ერთი კანდიდატის სიკეთის წყალობით, რომელმაც დაასრულა აკადემიის კურსი, მკითხველს გავუზიაროთ ამ კანდიდატისადმი ვასილი ვასილიევიჩის წერილის შინაარსი. აი რას მისწერა მას ვასილი ვასილიევიჩი: ერთი შემთხვევითი გაცნობა კოლეგასთან - რაიონულ სასამართლოში მიმდინარე სხდომაზე ნაფიც მსაჯულთან - სასიამოვნო შესაძლებლობას მაძლევს შემოგთავაზოთ - რა თქმა უნდა, თქვენთვის მოულოდნელი: გსურთ თუ არა ფინანსთა მინისტრის კაბინეტში თანამდებობის პირის (თუ არ ვცდები) კვალიფიკაცია? საჭიროა ცნობილი მორალური და მეცნიერული თვითკონტროლის მქონე ადამიანი, რომელსაც კარგად ფლობს კალამი, შეუძლია წაიკითხოს ინგლისური და ფრანგული (სხვა ენების გაცნობა, რა თქმა უნდა, არ წარმოადგენს დაბრკოლებას). მორალურ და მეცნიერულ თავშეკავებას ვგულისხმობ, უპირველეს ყოვლისა, ἐν πρωτοις, განვითარებული მოვალეობის გრძნობა, რომელიც არ აძლევს ადამიანს უფლებას, რომელმაც ამოწურა ცნობილი წყარო მხოლოდ ერთი მესამედით, მაგალითად, წარმოადგინოს მისი შინაარსი ისე, თითქოს ის უკვე მთლიანად შესწავლილია. და ა.შ. – რა თქმა უნდა, ცხადია, ლექსიკის დახმარებით წაიკითხავთ ინგლისურსაც და ფრანგულსაც. მათ ასევე არაფერი აქვთ საწინააღმდეგო, თუ თქვენმა ფრანგულმა გამოთქმამ შეიძლება გამოიწვიოს პარიზელი დაღლილობა. ცხადია, რომ თქვენ მაინც გასწავლით თქვენს მოვალეობებს და ჩემი რეკომენდაცია, რომ თქვენ არ ხართ დოქტორი, არამედ დოქტორი, და რომ თქვენი ესსე მაძლევს გარანტიას, რომ იცით, როგორ ამოიღოთ საჭირო ფაქტები ლიტერატურული წყაროებიდან, საკმარისად ჩაითვლება თქვენი კანდიდატურის მისაღებად. ყველაფერი, რაც ითქვა, უკვე გეუბნებათ, რომ ეს არის ოფიციალური თანამდებობის პირის sui generis საკითხი, რომ თქვენ არ მოგიწევთ საქმე მხოლოდ ოფიციალურ პასუხებთან და ბრძანებებთან. თუ შემოთავაზებულ პოზიციას დაიკავებთ, თქვენ გახდებით S-ის გრანდიოზული იდეის განხორციელების მონაწილე. იუ. Witte - შექმნას სამეცნიერო საცნობარო ბიურო იმ საკითხებზე, რომლებიც შეიძლება იყოს ფინანსთა სამინისტროსთვის საინტერესო. საკითხი არის როგორც ცოცხალი (მისი ამჟამინდელი ინტერესის გაგებით) ასევე ახალი (სიახლის გაგებით). თქვენი მთავარი მოვალეობა იქნება გაზეთებისა და ჟურნალების კითხვა, საიდანაც ამოიღებ ყველა ცნობას აღმოსავლეთის იმ კუთხის შესახებ, რომელიც თქვენს ყურადღებას დაეკისრება. თქვენ თვითონ გესმით, რომ თქვენს ესეებში წამყვანი როლი უნდა შეასრულოს ეკონომიკურმა საკითხებმა. თუ შენმა შრომამ დაიმსახურა უფროსების ნდობა, სავარაუდოდ, ცალკეული ქვედანაყოფის მეთაურის წესით რამდენიმე აღმოსავლეთის ქვეყანას ანდობ და გაგიხსნის შესაძლებლობა - რამდენიმე წელიწადში გახდი ამ განყოფილების სპეციალისტი, ანუ ღირებული და დაფასებული ადამიანი. რა თქმა უნდა, დაახლოებით სამი თვის განმავლობაში მოგიწევთ ჩამონათვალში მივლინებულად, ანუ ანაზღაურების გარეშე მომსახურება. მაგრამ რადგან ყველაზე დაბალი რეგულარული ხელფასი, რომელიც არსებობს უმცროსი თანამდებობის პირებისთვის, არის 1800 რუბლი. წელიწადში - ეს არის აკადემიის ერთნახევარი ასოცირებული პროფესორი - მაშინ აშკარაა, რომ ეს სამთვიანი დაგვიანებები ზარალი არ არის. ვინაიდან - სამსახურის დროსაც კი - მოგეცემათ ad libitum - შეისწავლოთ თემატური ჟურნალები და გაზეთები ოფისში თუ თქვენს ბინაში (მხოლოდ ეფექტური და კეთილსინდისიერი მუშაობაა საჭირო), თქვენი უშუალო უფროსი სპეციალობით ისეთი კეთილია, რომ გთავაზობთ საცდელ ნაშრომს გამოგიგზავნოთ თუნდაც ია პროვინციაში. მაგრამ მეშინია, რომ Dievoy Gorodishche-ში თქვენ ღარიბი ხართ ყველანაირი ლექსიკური (ან გრამატიკული) დამხმარე საშუალებებით, როგორც რობინსონი უდაბნო კუნძულზე. ამიტომ უკეთესი იქნებოდა ჰაბილიტაცია პეტერბურგში ჩაეტარებინათ. ჩემდა გასაბრაზებლად, ჩემი მეხსიერებიდან გაქრა თქვენი პასუხი ჩემს შემთხვევით კითხვაზე სამხედრო სამსახურში მყოფი სტატუსის შესახებ. თუ ეს პუნქტი ხელს არ შეგიშლის გახდე ოფიციალური პირი, მაშინ ალბათ სხვა არაფერი. საგანმანათლებლო კომიტეტის ახალი თავმჯდომარის, პ.ა. სმირნოვისგან, შეგიძლიათ მოელოდეთ ისეთ ქველმოქმედებას, რომ მათ არ სურთ ზიანი მოგაყენონ არც ერთში, იქნება ეს ბუგურუსლანის გეოგრაფიისა და არითმეტიკის სკოლა. იქნებ სამწუხარო იქნება ინტერესთა წრეზე განშორება, რომელიც მხოლოდ თეოლოგიური და სამეცნიეროა? მაგრამ რა უნდა გააკეთოს? და უფრო მეტიც, იქ ნახავთ უფრო მეცნიერულ ინტერესებს, ვიდრე სასულიერო პირებს. – ან იქნებ ფინანსთა სამინისტრო ძალიან დიდი ნახტომი ჩანს უცნობისკენ? დასამშვიდებლად გეტყვით, რომ სწორედ ჩვენს ძმას, სემინარიელს სთხოვენ იქ წასვლას, ანუ ისტორიულად დადასტურებული სიძლიერის ტიპი როგორც ეფექტურობაში, ასევე კეთილსინდისიერად მუშაობის უნარში. და თქვენი უახლოესი უფროსი არის ადგილობრივი უნივერსიტეტის აღმოსავლეთმცოდნეობის ფაკულტეტის ასოცირებული პროფესორი, თავად ყოფილი სემინარიელი და (კიევის) სულისკვეთების სტუდენტი. აკადემია. გთხოვთ, ნუ მოგერიდებათ პასუხის გაცემა. თუ - რაც (ვიმედოვნებ) არ მოხდება - რაიმე გარემოება გიბიძგებთ უარყოთ ეს შეთავაზება, შეგიძლიათ უპასუხოთ (თუ თქვენი მდებარეობა არ წარმოადგენს ზედმეტ სირთულეებს) თუნდაც მოკლე დეპეშით: „არა“. საუკეთესო სურვილებით ვ.ბოლოტოვი“. ვასილი ვასილიევიჩის წერილები მდიდარ მასალას იძლევა მისი პიროვნების დასახასიათებლად. პირად წერილებში, რომელთაგანაც საკმაოდ ბევრი იყო, ის პრინციპულად საუბრობდა მეცნიერებისა და ცხოვრების საკითხებზე. მისმა ზოგიერთმა წერილმა, განსაკუთრებით სამეცნიერო საკითხებზე, მიაღწია კოლოსალურ ზომებს (50 ფურცელამდე). ძალიან სასურველია ამ მასალის შეგროვება და დაბეჭდვა. აკადემია, რომელმაც მიზნად დაისახა, ვასილი ვასილიევიჩის ძეგლის აღმართვის შემდეგ, მისი სახელი სხვა ღირსეული გზით შეენარჩუნებინა, იქნებოდა საუკეთესო ცენტრი, სადაც ყველა ეს წერილი შეიძლება გაიგზავნოს დასაბეჭდად. ახლა რომ ყველა მათგანი არ გამოქვეყნდეს, მაშინ ისინი აკადემიური მოღვაწეების ისტორიისთვის უკვალოდ არ დარჩებოდნენ. ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობა აკადემიაში საგანმანათლებლო საქმის ორგანიზებაში გაჟღენთილი იყო სტუდენტებისადმი მისი გულწრფელი ემოციური სიყვარულით და მათში სწავლისადმი მეცნიერული ინტერესის გაღვივების სურვილით. სრულად დაეუფლა თავის მეცნიერებას და მუდმივად ცდილობდა აკადემიაში აეყვანა იგი თანამედროვე სახელმწიფოს სიმაღლეებამდე, მან არ დაკარგა სტუდენტური ცხოვრების რეალური მხარე და, გამოცდილების მითითებით, ეძებდა ზომებს მისი დაუყოვნებელი მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად. შეშფოთება საგანმანათლებლო საქმის გაუმჯობესების შესახებ, როგორც აკადემიური, ასევე სემინარიული, რომლის მიზანი იყო სტუდენტებს მიეცეთ მეცნიერების დაუფლების სრულყოფილი გზები, არ ტოვებდა მას მთელი ცხოვრების განმავლობაში). ვასილი ვასილიევიჩმა მოაწყო რეალური ლექციები ისე, რომ სტუდენტებს შეეძლოთ არა მხოლოდ მოსმენა, არამედ ჩაწერონ ის, რაც მოისმინეს. მაშასადამე, მისი ლექციები, რომლებიც არსებითად სრულყოფილების მწვერვალს წარმოადგენდა, სამაგალითო იყო პრეზენტაციის გარეგანი ფორმითაც და ადვილად მისაღები იყო როგორც მოსმენისთვის, ასევე ჩაწერისთვის სტუდენტებისთვის - და არა სტენოგრაფებისთვის. 1897 წელს ვასილი ვასილიევიჩმა აღნიშნა მისი შეშფოთება - მისცეს სტუდენტებს - და არა სტენოგრაფებს - შესაძლებლობა ჩაწერონ უხეში შენიშვნა ლექციების მთავარი იდეების შესახებ - თავის ოფიციალურ მოხსენებაში, როგორც ერთ-ერთ მიზეზად, რის გამოც ზოგადი ეკლესიის ისტორიაში აკადემიური პროგრამა არ შეიძლება დასრულდეს ერთ წელიწადში 16. ამ მოხსენებაში მან დაწერა კითხვა: „პროგრამის დასრულება დროის უქონლობის გამო ვერ მოხერხდა. ამ მიზეზის ასახსნელად, მე მაქვს პატივი მივაპყრო მისი უწმინდესობის რექტორისა და აკადემიის საბჭოს ყურადღება შემდეგ ორ საკითხზე: 1) მე, როგორც თითქმის ყველა მასწავლებელს, ჩემს განკარგულებაშია (თითოეული აკადემიური კურსისთვის) მხოლოდ 4 კვირაში გაკვეთილი. ამასობაში 1876 - 78 წლებში. ისტორიის განყოფილებაში ზოგადი ეკლესიის ისტორია ჩემს მიერ შედგენილი პროგრამის ფარგლებში ასწავლიდა (ორი პროფესორი) ყოველკვირეულ 7 გაკვეთილზე და ეს თანხაც ძლივს საკმარისი იყო. 2) ოთხი ყოველკვირეული გაკვეთილი შეადგენს დაახლოებით 104 ლექციას კურსზე, ანუ 95 1/3 საათამდე. ლექციების კითხვაში, რომელიც შექმნილია სტუდენტებისთვის (არა სტენოგრაფებისთვის) ძირითადი იდეების გამოთქმის შესაძლებლობის მისაცემად, მე ვაწარმოებ დაახლოებით 43,280 ასო საათში; ანუ ჩემი კურსი შეადგენს დაახლოებით 4,125,000 ასოს. ე. სმირნოვის სემინარის სახელმძღვანელო (III და IV კლასების კურსი, მეხუთე გამოცემა, პეტერბურგი, 1889, 484 გვერდი; V კლასის კურსი, მეოთხე გამოცემა, პეტერბურგი, 1886, 189 გვერდი) შეიცავს 1 274 000-მდე ასოს. ამრიგად, ჩემი კურსი 3-ჯერ მეტია მოცულობით, ვიდრე ე. სმირნოვის სახელმძღვანელო. მაგრამ მეცნიერულად შეუძლებლად მიმაჩნია ჩემი მთელი პროგრამის 3-ჯერ მეტი ტომის წარდგენა ე. სმირნოვის სახელმძღვანელოების პრეზენტაციაზე (მხოლოდ უნდა გვახსოვდეს, რომ სახელმძღვანელო თავის საქმეს აკეთებს მიზეზების გარეშე; იმავდროულად, ეს მიზეზები, ანუ პირველადი წყაროების შინაარსი, თუ ისინი არ არის წარმოდგენილი განყოფილებიდან, პრაქტიკულად მიუწვდომელი დარჩება სტუდენტებისთვის). სწორედ ამიტომ, არსებული შესაძლებლობების გათვალისწინებით, ანუ 95 1/3 საათით, მიზანშეწონილად მიმაჩნია ჩემს მსმენელს შევთავაზო ჩემი პროგრამიდან მხოლოდ capita selecta. ამასთან, შეძლებისდაგვარად ვცდილობ შეავსო ის ხარვეზები, რომლებიც წარმოიქმნება“. სტუდენტებისთვის ლექციების დაუფლების გაადვილების მიზნით, ვფიქრობ, რომ ვასილი ვასილიევიჩისთვის ყველაზე ბუნებრივი იქნებოდა სტუდენტების გათავისუფლება ჩანაწერების დამღლელი სამუშაოსგან და მათთვის ლექციების წაკითხვა ლითოგრაფიული ფორმით 17 . და ეს მით უფრო შესაძლებელი იყო, რადგან ვასილი ვასილიევიჩის ლექციები ყველა ასპექტში იყო სრულყოფილი, ყველა ნაწილში ისინი იმყოფებოდნენ მეცნიერების თანამედროვე მდგომარეობის სიმაღლეზე, რომელსაც ის ასწავლიდა აკადემიაში და მათი სრული კურსი ნათელ წარმოდგენას აძლევდა მთელ მეცნიერებას "უძველესი ზოგადი ეკლესიის ისტორიის" შესახებ. მაგრამ ვასილი ვასილიევიჩს განსხვავებული შეხედულებები ჰქონდა ამ თემაზე. ის ლითოგრაფიულ ლექციებს უყურებდა, როგორც კომფორტს, რომელიც განებივრებდა ხალხს და რომელსაც თავად ვასილი ვასილიევიჩი არ იყენებდა ცხოვრებაში. ის აკადემიაში სწავლობდა იმ დროს, როდესაც „რამდენიმე გამონაკლისის გარდა, არ იყო პრაქტიკაში თავად პროფესორები მზა ლექციების გაცემა“ 18 . მისი ერთ-ერთი ამხანაგის ჩვენებით, „ის რეგულარულად ესწრებოდა ყველა პროფესორის ლექციას, ყურადღებით უსმენდა და, გარდა ამისა, თავისთვის იწერდა ლექციებს, ოფიციალური ჩანაწერების დამატების გარეშე“ 19 . როგორც პროფესორი, ვასილი ვასილიევიჩი ძალიან დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდა ამ სტუდენტურ ჩანაწერებს, როგორც ნაშრომს, რამაც ხელი შეუწყო მათ დამოუკიდებელ შესწავლას. მან თავისი ეს შეხედულება გამოაქვეყნა პროექტში ლითოგრაფიის ლექციებისა და ნოტების შესახებ. აქ ვასილი ვასილიევიჩი დეტალურად განიხილავს და აწონ-დაწონის განსახილველი საკითხის ყველა საფუძველს და თავისი დამახასიათებელი დამაჯერებლობით ადასტურებს სტუდენტური ჩანაწერების მნიშვნელობას ლექციებზე. აი რას წერდა მან ამ პროექტში: „ლექციების ლითოგრაფირება, ანუ მეტ-ნაკლებად ზუსტი ჩანაწერები, რაც ისმოდა აუდიტორიაში, შედარებით ახალი მოვლენაა პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის ცხოვრებაში, მაგრამ ბოლო ოთხი წლის განმავლობაშიც კი ამ ახალ პრაქტიკაში საკმაოდ სტაბილური მახასიათებელი გაჩნდა, რაც დარეგულირებას საჭიროებს. 1. ლითოგრაფები - თუ ამ ფენომენს მარტივად და პირდაპირ შეხედავთ, სხვა არაფერია, თუ არა მიზნის მიღწევის საშუალება. და ეს მიზანია, რომ გამოცდისთვის მომზადებისას, თითოეულ სტუდენტს ხელთ ჰქონდეს შესწავლილის ასლი და, შესაბამისად, შეუძლია მოამზადოს როდის, სად და როგორ სურს. შესაბამისად, ეს არის კომფორტი, რომელიც ხელს უწყობს შესწავლილის საუკეთესო დამახსოვრებას, მაგრამ კომფორტი არ არის გათვალისწინებული არცერთი მოქმედი ქარტიით, როგორც ის, რაც უნდა იყოს. 2. ისტორიულად, ახალმა პრაქტიკამ ჩაანაცვლა ის, როდესაც სტუდენტები უსმენდნენ ლექციებს და შემდეგ უწევდათ გამოცდებზე პასუხის გაცემა, მათთვის მზადება ნებისმიერ თემაზე. სტუდენტებმა ეს წმინდა საყოფაცხოვრებო საზრუნავი მოაგვარეს იმით, რომ მოამზადეს ლექციის ერთი ხელნაწერი ასლი 12-15 ადამიანისთვის და წაიკითხეს გამოცდამდე, შექმნეს სპეციალური ჯგუფები ამ მიზნით. მაშასადამე, კომფორტის ნაცვლად იდგა მცირედით დაკმაყოფილების უნარი. 3. ლექციების ამ წმინდა საშინაო მომზადებას ერთი მხარე ისეთი პატივსაცემი ჰქონდა, რომ ვფიქრობ, სამწუხარო იქნება აკადემიური განათლების ამ ფაქტორის დაკარგვა. უნდა გვახსოვდეს, რომ უმეტეს შემთხვევაში ეს შენიშვნები არ იყო გასწორებული მასწავლებლების მიერ - გარემოება, რომელიც ამ საშინაო დავალებას არ აძლევს უმნიშვნელო მნიშვნელობას. აკადემიური კითხვა არის უმაღლესი საგანმანათლებლო საშუალება, როდესაც ის მხოლოდ ასტიმულირებს სტუდენტს დამოუკიდებლად შეისწავლოს საგანი, წარმართავს მას ამაში და არ ანაცვლებს მას თავად მეცნიერების თვალში. ყოველი სტუდენტის მოსთხოვა, რომ დამოუკიდებელი სწავლის ფუნტი შეიტანოს თითოეულ მეცნიერებაში მთლიანობაში, რა თქმა უნდა, შეუძლებელი იქნება, მაგრამ სავსებით შესაძლებელია, რომ თითოეულმა სტუდენტმა სცადო თავისი ძალები თითოეული მეცნიერების რომელიმე განყოფილების ასეთ ოსტატობაში. ასეთი შესწავლის მიზეზი იყო „ლექციების შედგენის“ აუცილებლობა: წაკითხულის არაზუსტი უხეში ჩანაწერები, გაუგებარია, ხანდახან „შემდგენს“ შესაბამისი წიგნების წაკითხვით უნდა დაემატებინა. და ამხანაგობის კეთილშობილური გრძნობა, მძიმე მორალური პასუხისმგებლობა, რომელიც ეკისრებოდა „შემდგენელს“, რომელიც ცუდად ემსახურებოდა თავის რიგს იმ შემთხვევაში, როდესაც „მისი მადლით“ მეორე „ჩავარდა“ გამოცდაზე - ეს იყო სტიმული, სერიოზულად და კეთილსინდისიერად მოეპყრო ლექციების „შედგენას“. მართალია, შემდგენლებს მხოლოდ ხანდახან უწევდათ ბიზნესის წარმართვა ამ გზით, ანუ წაკითხვით, რათა შეესაბამნათ მათი მონახაზის ნაკლოვანებები. მაგრამ არ არსებობს საფუძველი იმისა, რომ თავი შეიკავოს სურვილისგან, რომ ეს ყოველთვის ასე იყოს. 4. გამოცდის შედეგების მნიშვნელობა ახლა და ადრე სულ სხვა იყო. ადრე სტუდენტები გამოცდაზე მიდიოდნენ - გარკვეულწილად - მათი კოლექტიური სულიერი მემკვიდრეობით, და გამოცდის შესანიშნავი შედეგები მთლიანად უნდა მიეკუთვნებოდეს კურსის საქმიანობას. ახლა იგივე შედეგები საუბრობს მხოლოდ გამოკვლევის - თითოეული ინდივიდუალურად - შესაძლებლობებზე, მაგრამ არ იძლევა რაიმე დასკვნის საშუალებას კურსის გონებრივი ცხოვრების შესახებ ყველა სასწავლო თვეში. 5. საქმის ყველაზე ცუდი მხარე თავს იგრძნობს ზოგიერთი ჩანაწერის ხარისხის დონის დაწევაში. თუმცა, ლექციების ამ „კომპლექტში“ აშკარაა რწმენა, რომ რაც აკლია, სხვა უფრო კომპეტენტური მუშაკი დაემატება. 6. არსებული პრაქტიკა, როგორიც არ უნდა იყოს მისი ნაკლოვანებები, შეიძლება გამართლდეს იმით, რომ 1884 წლის ქარტიამ გაზარდა სავალდებულო საგნების რაოდენობა და ამჟამინდელი სტუდენტებისთვის ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე წინამორბედებისთვის სწავლის კურსის სათანადო დონეზე შენარჩუნება. თუმცა, არ უნდა ავურიოთ ორი განსხვავებული ფაქტი: რომ ახლა გართულდა სტუდენტებისთვის გამოცდებისთვის მომზადება (უფრო მეტი საგანი და, შესაბამისად, გამოცდებია), ეს ჯერჯერობით სადავო არ არის; მაგრამ არ შეიძლება დაშვებული - და მხოლოდ ამაზეა საუბარი - რომ ახლა სტუდენტებისთვის გაცილებით რთული გახდა მთელი წლის განმავლობაში სწავლა. პლუს მხოლოდ ქადაგებაა. ყველა სხვა მოვალეობასთან დაკავშირებით, ყველაფერი იგივე რჩება და სავარაუდო სირთულე არის ილუზია, რომელიც არ უძლებს შემდეგ ფიგურებთან შეჯახებას: სასწავლო წელი შედგება 160 დღისგან, ანუ 640 ლექციისგან 20. პირველ კურსზე კვირაში 24 ლექციადან 4 ენებზეა, 12 მეორე კურსთან ერთად და მხოლოდ 8 (მაქსიმუმ) მხოლოდ პირველ წელს უნდა „შედგეს“. წელიწადში ეს 107 ლექციას ატარებს ენებზე, 213 ლექციას პირველ წელს ცალკე და 320-ს მეორე წელს. შესაბამისად, წინა პრაქტიკა პირველ წელს დააკისრებდა 373 ლექციის „შედგენის“ შრომას, რომელიც - 40 კაციანი კურსის შემადგენლობით - თითოეულ სტუდენტზე 242 დღეში ატარებს 9,33 ლექციას, ან პირველ ლექციას 25,93 დღეში. თუ გავითვალისწინებთ, რომ ყოველ სტუდენტს არ აქვს ფიზიკური შესაძლებლობა ყოველდღიურად ისწავლოს სემესტრული თხზულება (ამისთვის ბიბლიოთეკაში არსებული წიგნები არ არის საკმარისი); მაშინ სკოლის თვეებში კლასებისთვის განსაკუთრებული სირთულეების იდეა გაჩნდება მის ნამდვილ შუქზე 21. 7. არსებული პრაქტიკა არის ბუნებრივი გადასახდელების ფულად გადაცემა და ნაწილობრივ პირველის სხვა პირებზე გადაცემა. 8. თავს უფლებას ვაძლევ, სერიოზულად არ გავჩერდე ა) რომ ნამდვილად ლითოგრაფიული ლექციები შეიძლება ბოროტად იქნას გამოყენებული, ბ) რომ სრული კურსის ლითოგრაფიული მასწავლებელი აღმოჩნდეს მკითხველის დელიკატურ მდგომარეობაში - წიგნიერების წინაშე წერა-კითხვის მცოდნეთა წინაშე. ეს უკანასკნელი დელიკატესი უფრო ფსიქოლოგიურია, ვიდრე ლოგიკური; და პლაგიატი, ნებისმიერ შემთხვევაში, იშვიათია. 9 . ლითოგრაფიის წინააღმდეგ არგუმენტების ჯამური შეჯამება ისაა, რომ ყველა მეცნიერს აქვს უფლებაც და მოვალეობაც, იზრუნოს თავისუფალ დროს და არ დახარჯოს არაპროდუქტიულად. კურსის ლითოგრაფიული გამოცემა კი - საშუალოდ 55 ლექციაზე - ყველასგან 200 საათამდე დასჭირდება ხელნაწერის გასასწორებლად და ლითოგრაფიული ფურცლის ცენზურის წასაკითხად. 10. და ეს ღირებულება პერიოდული ხასიათისაა. ლექციები განიხილება იმ სტუდენტების საკუთრებად, რომლებიც ლითოგრაფიას ასრულებდნენ და მათ ართმევენ. ლითოგრაფია (და, შესაბამისად, კითხვა ცენზურის ტერმინებით) უნდა განახლდეს ყოველ ჯერზე, როცა ადამიანი უნდა დაუბრუნდეს კურსის მოცემულ მონაკვეთს. 11. ეს უკანასკნელი უხერხულობა მთლიანად აღმოიფხვრა, თუ საბჭოს სურდა გადაეწყვიტა: ლითოგრაფიული ასლები სრული ასლებით უნდა გახდეს აკადემიური ბიბლიოთეკის საკუთრება. 12. ასეთ ღონისძიებას ექნება შემდეგი შედეგი: პირველ რიგში, რომ შემდგომი კურსები დაზოგავს არასაჭირო ხარჯებს; მეორეც, რომ გამოცდებისთვის მომზადება შეიძლებოდა სწორად განხორციელებულიყო: ლექციების ასლი, რომელიც ახლა უკვე ხელმისაწვდომია სტუდენტებისთვის გამოცდამდე რამდენიმე დღით ადრე, მათ სამსახურში იქნებოდა სასწავლო წლის დასაწყისიდან; შემდეგ მათ შეეძლოთ მზადება დაეწყოთ იმდენ თვეში, რამდენიც მოეწონათ; მაშინ შეიძლება დაისვას კითხვა ნებისმიერი პალიატივის გადამწყვეტი აღმოფხვრის შესახებ, როგორიცაა ჩანაწერები გამოცდაზე. 13. ზემოაღნიშნული სრული კურსის გამოქვეყნების უხერხულობა შეიძლება აღმოიფხვრას ლითოგრაფიის დაშვებით, ლექციების სრული ჩანაწერების ნაცვლად, მხოლოდ მათი შემოკლებული წარმოდგენით, რაც შეიძლება დაედო საფუძვლად ნებისმიერ კურსს, მეტ-ნაკლებად გაფართოებულს. 14. თუმცა, ვერ დავმალავ, რომ ამ უკანასკნელი ღონისძიების შემოღება მოითხოვს, რომ საბჭომ ჯერ გადაწყვიტოს, თუ როგორ უნდა შეხედოს ამ შემოკლებულ ჩანაწერებს: ა) საბჭო ან ცნობს ამ კომპენდიას როგორც examinatoria, ანუ ავალდებულებს გამომცდელებს აღიარონ ნებისმიერი პასუხი, ამ შემოკლებული ჩანაწერების ფარგლებში, უზადო, ანუ ნებისმიერი პასუხი, რომელიც გულისხმობს ამ კომპენდიების შესანიშნავ ცოდნას, თუმცა არ ავლენს იცნობს მოცემულ წელს წაკითხულ დეტალურ კურსს; ბ) ან შესანიშნავი შეფასება მაინც მოითხოვს ყველაფრის საფუძვლიან ცოდნას, რაც კლასში წაიკითხეს. ამ ბოლო გადაწყვეტილების შემთხვევაში, ეს კომპენდიები სტუდენტებს არაფრისგან არ გაათავისუფლებს და არ გაუადვილებს მათ მუშაობას. თითოეული თავისთვის თუ ყველა ერთად, მათ მოუწევთ დამატებითი ხელნაწერის შენახვა. და რადგან კურსი ბუნებრივია შეიცავს მთლიანი შინაარსის გამჟღავნებას შემოკლებულ ამონაწერში და არა მხოლოდ შეავსებს მას ახალი სექციებით; შემდეგ ეს შენიშვნები მიიღებს - როგორც ადრე - კურსების ფორმას და საუკეთესო სტუდენტები გამოიყენებენ ამ ხელნაწერ შენიშვნებს და - როგორც ადრე - მოემზადებიან გამოცდებისთვის. ერთი სიტყვით, ამ უკანასკნელი გაგებით გადაწყვეტილება ნამდვილად ვერაფერს მოაგვარებს 22. პროექტის დასასრულს, ვასილი ვასილიევიჩმა წამოაყენა შემდეგი კითხვები საბჭოს გადასაწყვეტად: 1) „არ უნდა შეწყდეს საერთოდ ლექციების ლითოგრაფია და არ აღდგეს წინა რიგი - სტუდენტების მიერ შედგენილი ხელნაწერი ჩანაწერები და არავის მიერ გასწორებული - სრული მნიშვნელობით? 2) თუ არა, მაშინ არ უნდა მოხდეს მე-11 პუნქტში ასახული რეზოლუცია? 3) თუ ასეა, არ უნდა იყოს მიღებული დადგენილება მე-13 და მე-14 პუნქტების მნიშვნელობით, ხო? " სასულიერო აკადემიების ერთ-ერთი უპირატესობა განათლებაში სხვა უმაღლეს სასწავლებლებთან შედარებით არის სტუდენტების წერილობითი მუშაობა. სასულიერო აკადემიის თითოეულმა სტუდენტმა უნდა დაწეროს ცხრა სემესტრული ნარკვევი აკადემიური კურსის განმავლობაში და ერთი კურსის ბოლოს ღვთისმეტყველების კანდიდატის ხარისხისთვის. სტუდენტების მიერ აკადემიური პროფესორ-მასწავლებლების ხელმძღვანელობით შესრულებულ ამ სამუშაოებს მცირე მნიშვნელობა აქვს თითოეული სტუდენტის საერთო განვითარებაში და მათი სამეცნიერო და ლიტერატურული შესაძლებლობების განვითარებაში. თუ ეს არ შეიძლება ითქვას მთელი ძალით სემესტრულ თხზულებებთან დაკავშირებით, რადგან ისინი იწერება მოკლე დროში (თითოეულ თხზულებაზე არაუმეტეს 2 თვის დროა), არ აძლევს სტუდენტებს შესაძლებლობას, შეისწავლონ საკითხი აკადემიურად და სავალდებულო სამსახურის ხასიათს ატარებენ, მაშინ კანდიდატის ესეები უდავოდ ტოვებს სამახსოვრო კვალს აკადემიის კურსის თითოეულ კურსდამთავრებულზე. და ზოგიერთი კანდიდატის ნამუშევრები იმდენად წარმატებული აღმოჩნდება მათი სამეცნიერო დასკვნებით და ნიჭიერი ხასიათით, რომ ისინი დაუყოვნებლივ იმსახურებენ გამოქვეყნებას. მაგრამ სასულიერო აკადემიებს, სამწუხაროდ, ამის ფინანსური საშუალება არ აქვთ და ეს პატივცემული თხზულებები რჩება მკვდარ კაპიტალად, მხოლოდ სამომავლოდ გამოსადეგი, როგორც ხელნაწერი მასალა ჩვენი სულიერი განმანათლებლობის ისტორიისთვის. აკადემიური განათლების ამ ნაწილის სწორი ფორმულირების უზრუნველყოფა იყო და არის აკადემიის ერთ-ერთი მუდმივი საზრუნავი. და ვასილი ვასილიევიჩი საკმაოდ ბევრს მუშაობდა აკადემიური ცხოვრების ამ მხარეზე, ჯერ ერთი, 1894 წელს იყო კომისიის წევრი სემესტრული ნარკვევების საკითხზე და, მეორეც, 1896 წელს, აკადემიური ცხოვრების სტრუქტურაში იმ ცვლილებების საკითხზე, რაც, გამოცდილების მიხედვით, სასურველი ჩანდა. ყველა არ შედის უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მოწოდების გამო და მეცნიერული ინტერესებიდან გამომდინარე: ზოგს ერთადერთი მიზანი აქვს მოიძიოს გარე სარგებელი, რასაც უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება უზრუნველყოფს. ამრიგად, აკადემიური მოვალეობებისადმი უყურადღებობა და მეთვალყურეობისთვის თავის არიდება გარდაუვალი მოვლენა ხდება სტუდენტების ცხოვრებაში. გარდა ამისა, ახალგაზრდობას ახასიათებს იმპულსები, თუმცა ისინი პერიოდული ხასიათისაა და არ შეიცავს რაიმე ტენდენციურს, რამაც შეიძლება დააზიანოს მოსწავლეთა ზოგადი მიმართულება. მიუხედავად ამისა, ეს ფენომენები მნიშვნელოვან აფერხებს აკადემიური სწავლებისთვის. რა თქმა უნდა, ჩვენი სასულიერო აკადემიები ამ დაბრკოლებების გარეშე არ არიან. მათ აღმოსაფხვრელად აკადემიებს არ შეუძლიათ კომპრომისზე წასვლა თავიანთ მიზნებზე და ბუნებრივია ეძებენ პედაგოგიურ და დისციპლინურ ზომებს მათ თავიდან ასაცილებლად. ერთ-ერთი ასეთი დაბრკოლება გასული საუკუნის 90-იან წლებში პეტერბურგის აკადემიაში იყო სტუდენტების მიერ სემესტრული თხზულების დროულად წარდგენა. 1892 - მე-3 სასწავლო წელი, მაგალითად, სტუდენტების მიერ სემესტრული ესეების წარდგენის მონიტორინგის მთელი სიმკაცრით, ერთმა მესამეკურსელმა მოახერხა მესამე სემესტრის წარდგენა საერთოდ და არ გადავიდა IY კურსზე მომდევნო სასწავლო წლის 25 დეკემბრამდე. დაბოლოს, როდესაც ეს ფენომენი იმდენად შესამჩნევი გახდა, რომ საჭირო გახდა მის აღმოფხვრაზე ფიქრი, აკადემიის საბჭომ 1894 წელს ჩამოაყალიბა კომისია სტუდენტების მიერ სემესტრული თხზულების დროულად წარდგენის საკითხზე, რომელშიც აქტიური მონაწილეობა მიიღო ვასილი ვასილიევიჩმა და იყო, ასე ვთქვათ, შემქმნელი. ვასილი ვასილიევიჩის პირადი შეხედულება სტუდენტური ცხოვრების ყველა ამ ფენომენის აღმოფხვრის გზების შესახებ, რამდენადაც ჩვენ ვიცით, იყო, რომ „დღევანდელ სტუდენტებს სჭირდებათ არა მხოლოდ პედაგოგიური სადავეები, არამედ სტიმულებიც“, როგორც თავად ვასილი ვასილიევიჩი ამბობდა ხანდახან, და რომ ყველაზე რადიკალური ღონისძიება იქნებოდა ინსპექტორის ხელმძღვანელობის გაძლიერება სტუდენტთა დაწესებულების ინსპექტორის და, თუ შესაძლებელია, მესამე. მაგრამ ვასილი ვასილიევიჩმა არავის დააკისრა თავისი შეხედულებები და, მისი ზემდგომების სახელით, გულმოდგინედ მუშაობდა ზემოხსენებულ კომისიაში და შეადგინა წმინდა პედაგოგიური ხასიათის წესები. ეს წესები ადგენს სასჯელის დიფერენციალურ ხასიათს და ეფუძნება პოზიციას: „Si duo idem faciunt, non est idem“, ანუ „მხოლოდ გარეგნულად ჩანს ორი იდენტური დანაშაული სრულიად თანაბარი; შინაგანი მოტივების მიხედვით, ისინი შეიძლება განსხვავდებოდეს საპირისპირო მნიშვნელობით“. გარდა ამისა, ისინი „მიზნად ისახავს დაიცვან საუკეთესო სტუდენტები თავიანთი თანამემამულეების ნახირის ინსტინქტზე ზეწოლისგან“. ამ წესების ძირითადი დებულებები მოკლედ არის ასახული თავად ვასილი ვასილიევიჩის მიერ ერთ შენიშვნაში შემდეგი ფორმით: 1. „სტუდენტების ერთი ნაწილი, კოლორიტი აკადემიის ქუჩებს შორის, უნდა განთავისუფლდეს ყოველგვარი ანგარიშსწორებისგან. ა) ესენი არიან ადამიანები, ჩვეულებრივ საკმაოდ განვითარებული გონებრივი გრძნობებით. მათ აშკარად ესმით ნაჩქარევი სამუშაოს არადამაკმაყოფილებელი ხასიათი და სურთ ამაზე დიდხანს ისაუბრონ. მათში ასეთი გრძნობების შესუსტება ან დათრგუნვა მეცნიერული თვალსაზრისით რაიმე მავნე საქმის კეთებას ნიშნავს. ბ) ამ სტუდენტების წინაშე აკადემიის საბჭო არ არის მორალურად უპასუხისმგებლო: ის ხშირად აორმაგებს კურსის შემადგენლობას ნორმასთან შედარებით და ამით ანახევრებს წიგნების გამოყენების პერიოდს ყველა სტუდენტისთვის ესეების დამუშავებისას. იმავდროულად, დებულების ინსტრუქციის შესაბამისად, I და II კურსები ივსება „ისტორიებით“, ანუ საგნებით, რომლებსაც თეორიული თემების შეთავაზება არ შეუძლიათ. ყოველ შემთხვევაში საპატიებელია, თუ საუკეთესო სტუდენტმა გადადოს ესეს წარდგენა იმ დრომდე, როდესაც წიგნები - როგორც სხვა ამხანაგებისთვის არასაჭირო - იქნება მის სრულ განკარგულებაში. 2. პირიქით, აკადემიის საბჭოს აქვს სრული მორალური უფლება მოითხოვოს სტუდენტების უმრავლესობას, რომლებიც დიდწილად უმადლიან მასას, რომელსაც არ ჰქონდა აკადემიაში შესვლის უფლება და დასრულდა აქ მხოლოდ მისი უწმინდესობის წყალობითა და საბჭოს დათმობით, გამოაცხადონ თავიანთი შესაძლებლობების ფარგლებში. საუკეთესო შემთხვევაში, ის ჩვეულებრივ ბევრს არ გვპირდება; დაე, დაამტკიცოს, რომ ის აბსოლუტურად სწორია, შედგება მკაცრი დისციპლინის ადამიანებისგან და მკაცრად ემორჩილება კანონის მოთხოვნებს და ამიტომ ყოველთვის ზუსტია. თავისუფლებები ხელოვანებისთვისაა; დაე ხელოსანმა მტკიცედ დაიმახსოვროს თავისი მოედანი და შეკვეთის ვადა. 3. აუცილებელია ინტელექტუალური არისტოკრატიის განთავისუფლება ოკლოკრატიული ტირანიისგან, რომელიც ჩაგრავს პირველს ამხანაგობის ყალბი დროშის ქვეშ. 4. აუცილებელია მასობრივი მაგალითის გადამდებიობის შესუსტება და შეგნებული კოლექტიური მოქმედების დათრგუნვა. ამიტომ პრინციპი ასეთია: „Divide et Impera“. ამ დებულებიდან გამომდინარე, ვასილი ვასილიევიჩის მიერ შედგენილი წესები მიზნად ისახავს გაიგოს სტუდენტების დაგვიანების რეალური მიზეზები სემესტრული ესეების წარდგენისას და თუ ეს მიზეზები უპატივცემულო აღმოჩნდება, ისინი შეიცავს ჯარიმებს მარტივი და რთული ფორმით. ჯარიმა მარტივი ფორმით, როგორც ეს წესები (§ 4) არის მითითებული, შედგება იმაში, რომ სასწავლო წლის ბოლოს რანგის სიების შედგენისას ვადაგადაცილებული კვირების ჯამს აკლდება სვეტი, რომელიც შეიცავს ქულების ორმაგ რაოდენობას ყველა სემესტრული თხზულებისთვის, ან მსგავსი რამ - ვადაგადაცილებული თხზულების ქულა გამოტოვებულია ყოველ კვირას 5-ით ქვედა რიგით. ჯარიმა რთული ფორმით არის ის, რომ სასწავლო წლის ბოლოს რანჟირების სიის შედგენისას, ჯარიმების სვეტში შეყვანილი სპეციალური ფიგურა აკლდება სვეტს, რომელიც შეიცავს ქულების ორმაგ რაოდენობას ყველა სემესტრული თხზულებისთვის. ეს მაჩვენებელი შედგება ორი მნიშვნელობის გამრავლებით: გამრავლებული კოეფიციენტი მიიღება ვადაგადაცილებული კვირების რაოდენობის შედგენილ რიცხვებად დაშლით, საიდანაც დგება ბოლო ვადაგადაცილებული კვირა“ 27. ვასილი ვასილიევიჩმა შეადგინა ამ წესების დეტალური ახსნა, რომელიც ძალიან დამახასიათებელი, სასწავლო და საინტერესოა. ვასილი ვასილიევიჩი განმარტავს, თუ როგორ უნდა გამოიყენოს ჯარიმები პრაქტიკაში მარტივი ფორმით შემდეგი სავარაუდო ცხრილით: I. მოხსენებითი ბარათის ნაწილის ტიპი (ჯარიმა მარტივი ფორმით) II. თანდართული ნიმუშიდან ჩანს, რომ ვადაგადაცილებული დღეების ჯამი (14, 0, 16, 4, 14) იყოფა 7-ზე და შეიტანება საჯარიმო გრაფაში; ამ სვეტის ფიგურა გამოკლებულია წინა სვეტის ფიგურას; განსხვავება საბოლოო დასკვნას წარმოადგენს. III. პირველი სვეტის ანალიზი აჩვენებს, რომ ტუტემ ყველა ესსე დაწერა 5-ზე, მაგრამ ერთი მათგანი ორი კვირით დააგვიანა. ჯარიმა: „მინუს 0,5 ყოველ კვირას“ ვადაგადაცილებული ესსეზე 5 გადააქცია 4-ად და ამით ტუტე გაუტოლდა რუანს, რომელსაც 5,5,4 ქულა აქვს. – ტისოს აქვს ქულები 5.5, 4.25; მაგრამ მან მხოლოდ 4 დღით დააგვიანა და ამ გარემოებამ მოსამსახურე რუანს უპირატესობა მისცა ტისოსთან შედარებით, თუმცა ამ უკანასკნელის ნამუშევარი 0,25-ზე სუსტი იყო. IV. 37-ე 41-თან შედარება გვიჩვენებს, რომ სასჯელთა ამ სისტემის საფუძველია იდეა: „პიროვნების მიუხედავად, თანაბარი დანაშაულისთვის არის თანაბარი სასჯელი“. ბრწყინვალე ტუტე (5,5,5) ჯარიმდება ისევე, როგორც უღიმღამო რამიერი (5, 3,5, 3). რთული ფორმით აღდგენის წესს თან ახლავს არა მხოლოდ ამ შემთხვევაში საჭირო კოეფიციენტის პოვნის მეთოდის მითითება და სავარაუდო ცხრილი, არამედ ვასილი ვასილიევიჩის საინტერესო მოსაზრებები: "I. კოეფიციენტი", - წერდა ვასილი ვასილიევიჩი, მიღებულია შემდეგნაირად: 1 კვირა შედგება I კვირისგან... . . . . . . . . . . 1 2 კვირა შედგება I+II კვირებისგან... . . . . ... . . 3 3 „„„I+II+III კვირა... ....... 6 4 „„I+IIIIIIV კვირა ....... 10 5 კვირა შედგება I+II+III+IV+V კვირებისგან. . . .... . . 15 II. კვირის წილადი ნაწილების კოეფიციენტი მიიღება მარტივი ინტერპოლაციით. მაგალითად, 0.571 ვადაგადაცილებულია. განსხვავება 0 და 1 კვირას შორის 1. 0.571*1 კოეფიციენტი 0.571. – ვადაგადაცილებული 1.286. სხვაობა 1 და 2 კვირის შანსებს შორის 2. 2*0 2860.572+1000 (1 კვირის განმავლობაში) კოეფიციენტი 1.572. – ვადაგადაცილებული 3.286. 3 კვირა. . . . . . . .6000. განსხვავება 10–64. 4*0.2861.144. კოეფიციენტი 3.286-ისთვის. . . . . . . . 7.144. III. ვინც ჯარიმების გრაფაში ვადაგადაცილებულ თხზულებაზე 5 ქულა მიიღო, იგივე უარყოფით რიცხვს იღებს, ვინც ვადაგადაცილებულ თხზულებაში 4,75 ქულა მიიღო. V. მოხსენებითი ბარათის ანალიზი აჩვენებს, რომ ეს სისტემა ეფუძნება საპირისპირო აზრს: პიროვნებების განსხვავებულობიდან გამომდინარე, ერთი და იგივე (როგორც ჩანს) დანაშაულისთვის სხვადასხვა სასჯელია. რამიერს, ტუტეს და ტენეს თანაბრად ვადაგადაცილებული ჰქონდათ 2 კვირით; მაგრამ ტუტემ დაწერა ესე 5-ზე და დაისაჯა მხოლოდ -0.75-ით, რამიერმა მიიღო ესეზე 3.5 ქულა და უკვე -4.5-ით დაისაჯა, ხოლო ათი, რომელმაც მიიღო მხოლოდ 3.0 ქულა, დაისაჯა 6.00-ით. თავის მხრივ, რამიერმა და იურბენმა ერთნაირი 3,5-ით მიიღეს, ტუტემ და ტუილმა - 5-ით. მაგრამ ტუტე და რამიერი დეფექტურები იყვნენ 2 კვირის განმავლობაში, ტუილი და იურბენი გაგრძელდნენ 4 კვირამდე. პირველი წყვილი ჯარიმდება –0,75 და –4,50, ბოლოები 2,50 და –15,00, ანუ არა ორში, არამედ 3 1/3-ში. -ტისო მხოლოდ 4 დღით დააგვიანდა, სენ-ევრომ 16 დღით; პირველმა მიიღო 4,25 ქულა, მეორემ -4,75 და ამიტომ პირველი დაისაჯა უფრო მკაცრად (-0,428), ვიდრე მეორე (-0,393). VI. ამ მაგალითებიდან ნათელია ამ სისტემის ტენდენცია. Si duo idem faciunt, non est idem. მხოლოდ გარეგნულად ჩანს ორი იდენტური დანაშაული სრულიად თანაბარი; შინაგანი მიზეზების გამო ისინი შეიძლება განსხვავდებოდეს საპირისპირო წერტილამდე. ათი არ წარადგენს თავის თხზულებას დროულად იმ მიზეზების გამო, რომლებიც მისი აზრით არ იმსახურებს ლმობიერებას („ამ თხზულებისთვის დათმობილი 30 დღიდან 27 ზარმაცი ვიყავი და დარჩენილ 3 დღეში ვერ ავანაზღაურებ გამოტოვებულს“), ტუტე - წაკითხული მიზეზების გამო („ვმუშაობდი რამდენიმე, უპირველეს ყოვლისა, ხელახლა გამორჩეული წყაროებით. აზრები ჩემს თავში, როგორც ჩანს, არ არის მთლად ვულგარული, სამწუხაროდ, არ მაძლევენ წარდგენილ ფორმას, მაგრამ მსურს ნარკვევი სწორად დავასრულო“), ყოველ შემთხვევაში, მის თვალში („ამხანაგები ითხოვენ დროულად არ დამორჩილდნენ; შესაძლოა, ისინიც იფიქრონ, რომ ხელისუფლების თვალში მადლიერი ვარ“). ამ უკანასკნელ შემთხვევაშიც კი, ტუტეს და მისი სხვა ამხანაგების დანაშაული შორს არის იგივე. თუ ვინმე დააგვიანებდა მხოლოდ იმ მიზეზების გამო, რომლითაც ხელმძღვანელობენ თუილი და თუტეტი, არ იქნებოდა მასობრივი დაგვიანება. სამწუხაროდ, ასეთ შემთხვევებში ზოგჯერ ჩნდება ეჭვი ურთიერთშეთანხმებაზე, როდესაც სტუდენტების ყველაზე უარესი ნაწილი თრგუნავს საუკეთესოთა ნებას, აიძულონ ისინი შეუერთდნენ ცოდვილთა რიგებს, იმ იმედით, რომ ამით აიძულებენ ხელისუფლებას დაუსჯელი დატოვონ მასიური დანაშაული, ან, სულისჩამდგმელი, დაისაჯონ ის სტუდენტები, ვისი კარგი თვისებებიც არიან. - დასჯის დიფერენციალური ბუნება მიზნად ისახავს საუკეთესო მოსწავლეების დაცვას მათზე ნახირის ინსტინქტური ზეწოლისგან მათი „ამხანაგების“ მხრიდან. VII. ეს სისტემა მიზნად ისახავს აჩვენოს სტუდენტებს, რომ ყველა სახის ქმედება მათზე უბრალოდ არ არის მომგებიანი. ჯული ურბენსისთვის მცირე სარგებელი მოაქვს იმ ფაქტს, რომ მათ აიძულეს ტუილები შეერთებოდნენ მათ და გაბედულად გაუძლეს გაფიცვას 4 კვირამდე: ტუილები დაჯარიმდნენ მხოლოდ 2,5-ით; მათი ესეების საშუალო ქულა და სრული 5 ქულა 4,583-ად გადაიქცა, რაც მათ საშუალებას აძლევს დარჩნენ რანგის სიის სათავეში, როგორც ადრე. ჯარიმა არის -15.00. ჯურბანოვის გამხდარი, საშუალო ქულა (3,833) ხდება 1. zzz და ისინი იძულებულნი არიან დატოვონ დაწესებულება. ამაში, თუილი, თავის მხრივ, ხედავს ყველაზე სერიოზულ მოტივაციას გამოიყენოს მთელი თავისი მორალური გავლენა თანამებრძოლებზე, რათა გადაუხვიოს მათ მოქმედების ისეთი კურსიდან, რომელიც შეიძლება შეცდომით მივიჩნიოთ ოსპრედ, რამაც შეიძლება გამოიწვიოს სასჯელის ამ ფორმის შერიგება, რომლის შედეგები ასე ძლიერ იმოქმედებს ზუსტად ყველაზე სუსტებზე. მათ თავადაც ესმით, რომ თუ აღმოჩნდება, რომ შეუძლებელია მთელი ესეს დროულად წარდგენა სრულად, მათ, როგორც უფრო ძლიერებს, ევალებათ იყვნენ მართებულები თავგანწირვამდე, სხვის ინტერესებიდან გამომდინარე, რათა სხვები დაისაჯონ პირველი სისტემით და არა მეორის მიხედვით. VIII. კოეფიციენტი ამ სისტემაში ისე სწრაფად იზრდება (პირველ კვირაში 1-დან მეოთხეში 10-ად იქცევა), რომ მათ, ვისაც უხერხულობა შეექმნა ესეს დაგვიანებით წარდგენა, მიხვდება, რომ თავად შეიძლება - გარკვეულ შემთხვევებში - პირდაპირ მნიშვნელოვანი იყოს, რომ მათი ესე წარადგინონ არა ხვალ, არამედ დღეს. ბოლოს და ბოლოს, ვერცერთი მათგანი ვერ იქნება დარწმუნებული, რომ მათი ესსე, მოსალოდნელი მინიმალური 4 3/4-ის ნაცვლად, არ მოუტანს მათ მე-3 რაუნდს. იმავდროულად, თუ დაგვიანებულია 4 კვირა, ეს იქნება განსხვავება -2,5-დან 2000-მდე. ვადის დასრულებიდან 20-30 დღის შემდეგ, კულმინაციას მიაღწევს, გამორიცხავს ყოველგვარი სპეკულაციის შესაძლებლობას დაგვიანებაზე იმ იმედით, რომ შევძლებთ უმაღლესი ქულის მოპოვებას უკეთესად დამუშავებული თხზულებისთვის: სპეკულანტები რისკის ქვეშ დაჯარიმდებიან მეორე სისტემის მიხედვით, რომელიც ესეს 5 რაუნდსაც კი აძლევს. 4 კვირის დაგვიანებით ის 3.75-ად იქცევა. და რადგან პირველი სისტემის მიხედვით ეს 5 იქცევა მრგვალ 3.00-ად; მაშინ სპეკულანტები ხვდებიან, რომ საუკეთესო და ყველაზე საიმედო სპეკულაციაა პენალტების სვეტში ყოველთვის იყოს 0 რაუნდი. არანაკლებ საინტერესო და ინსტრუქციულია ვასილი ვასილიევიჩის მიერ 1896 წელს შემუშავებული დებულებები აკადემიის სტუდენტებისთვის სასწავლო სესიების სასურველი ორგანიზების და, კერძოდ, კანდიდატის ესეების შესახებ. 1896 წელს უმაღლესი ხელისუფლების 28 სახელით აკადემიაში შეიქმნა პროფესორთა კომისია აკადემიური ცხოვრების სტრუქტურაში სასურველი ცვლილებების გასარკვევად. ამ კომისიის თითოეული წევრი გულმოდგინედ მუშაობდა აკადემიისთვის ასეთ სასიცოცხლო მნიშვნელობის საკითხზე და შეადგინა საკუთარი პროექტები. ვასილი ვასილიევიჩი, რომელიც ყოველთვის მგრძნობიარე იყო აკადემიის გადაუდებელ საჭიროებებზე, აქტიურ მონაწილეობას იღებდა ამ სამუშაოებში, როგორც მისი გარდაცვალების შემდეგ დატოვებული ჩანაწერები მეტყველებს. იმ დროს წმინდა სინოდს არ აპირებდა მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეეტანა სასულიერო აკადემიებში სასწავლო გეგმის ორგანიზებაში. და ამიტომ, აკადემიური კომისია თავის მუშაობაში შემოიფარგლა მხოლოდ საგანმანათლებლო ნაწილში მცირე ცვლილებების გამოთქმით და, უფრო მეტიც, დისციპლინურ მხარესთან დაკავშირებით. ამიტომ მან ყურადღება გაამახვილა აკადემიურ ცხოვრებაში შემდეგ უხერხულობაზე. 1. "გარდამავალი ტესტები აკადემიაში არა მთლად მიზანშეწონილად არის დაყენებული. სტუდენტების პასუხები ძირითადად დამაკმაყოფილებელია. მაგრამ სტუდენტები ამ შედეგს აღწევენ არაბუნებრივი ძალისხმევით, ემზადებიან გამოცდისთვის წინა ორ-სამ დღეში და ამ მოკლე დროში ცდილობენ დაიმახსოვრონ ყველაფერი, რაც წაიკითხეს ამ თემაზე წლის განმავლობაში. ამავდროულად, არა მხოლოდ წმინდა მეცნიერული თვალსაზრისით, არამედ სტუდენტებში მორალური თანმიმდევრულობის განსავითარებლად, მნიშვნელოვანია, რომ ისინი მოემზადონ ტესტებისთვის თანამედროვე გზით და დაეუფლონ ნასწავლ საგნებს ეტაპობრივად მთელი აკადემიური კურსის განმავლობაში. 2. რჩევებს სტუდენტებისთვის, გაიმეორონ საღამოს გაკვეთილების დროს მოსმენილი ლექციები, როგორც წესი, ეწინააღმდეგება, რომ სტუდენტებს ამისთვის თავისუფალი დრო არ აქვთ, რადგან ისინი საღამოს საათებს იყენებენ სემესტრული თხზულების შედგენისთვის. ეჭვგარეშეა, რომ ეს თხზულებები იმდენად გამორჩეულ ადგილს იკავებს სტუდენტების ცხოვრებაში, რომ მათ არ ეყოფათ მორალური გამბედაობა, სერიოზულად ჩაერთონ თავიანთი სხვა მოვალეობების შესრულებაში, სანამ მათ მიერ დავალებული ესე არ დაიწერება. ესეების ქულების უბრალო ზრდამ გამოცდებზე მიღებულ ქულებთან შედარებით შეიძლება გაამართლოს სტუდენტები იმ ფაქტისგან, რომ ესეები ექსკლუზიურად იპყრობს მათ ყურადღებას. 3. იმავდროულად, წმინდა გარე პირობების გამო, სემესტრული თხზულება ვერ მოუტანს სტუდენტთა გონებრივ განვითარებას ყველა იმ სარგებელს, რაც მოსალოდნელია სტუდენტების მიერ ესეების ინტენსიური შესწავლის გათვალისწინებით. პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის პირველ და მეორე კურსებზე მეცნიერებები ძირითადად ისტორიაში ისწავლება. ამავე საგნებში ენიჭება თემები სემესტრული ესეებისთვისაც. მაგრამ არ არსებობს რაიმე ისტორიული საკითხის სერიოზული განხილვის საშუალება ისტორიული წყაროების გარეშე. ისტორიის საგნების თემებისთვის სტუდენტებს სჭირდებათ წიგნები. იმავდროულად, აკადემიური ბიბლიოთეკა იშვიათად ახერხებს მთელი კურსისთვის საჭირო წიგნის მხოლოდ 2 ეგზემპლარის მიწოდებას - 50-60 ადამიანი. მაგალითად, თუ ესეს ბუნება მოითხოვს სტუდენტებს წაიკითხონ პატრისტული ნაშრომი ორიგინალში, მაშინ ბიბლიოთეკა იძულებულია გამოსცეს მათ მხოლოდ ბენედიქტური გამოცემები ფოლიოში. მინის პატრულოლოგიას ჩვეულებრივ იყენებენ მხოლოდ აკადემიური მასწავლებლები და ეს ძალიან მიზანშეწონილია; რადგან პატროლოგია ისეთი უხარისხო ქაღალდზე გამოიცა, რომ 20-30 სტუდენტის მიერ ნაჩქარევად წაკითხული ტომი აუცილებლად დაბრუნდებოდა ბიბლიოთეკაში გარკვეულწილად დაზიანებული. ტაძრების (ლაბე, ჰარდუინი, მანსი) შემოწირულობების გამოყენება ან ბალანდისტების Acta Sanctorum-ის გამოცემა იგივე სირთულეებს წარმოადგენს. ამ უხერხულობის გათვალისწინებით, აუცილებელია ისტორიული მეცნიერებისთვის მეტ-ნაკლებად აპრიორი თემების მოფიქრება. რაზეც შეგიძლიათ დაწეროთ წიგნების კითხვის გარეშე. მაგრამ გონებრივი განვითარების სარგებელი ამ ტიპის ნამუშევრებიდან შორს არის უდავო. 4. სტუდენტები ამჟამად წერენ ესეებს კანდიდატის ხარისხისთვის მეოთხე კურსზე. ეს გარემოება აკადემიას ართმევს შესაძლებლობას სრულად წარმოაჩინოს თავისი მეცნიერული გავლენა სტუდენტებზე, როგორც მომავალ მეცნიერებზე ან თუნდაც ლიტერატურულ მოღვაწეებზე. ყველაზე დეტალურ მიმოხილვას შეუძლია მხოლოდ მიუთითოს დისერტაციაში არსებული ხარვეზები, მაგრამ ვერ ასწავლის ახალბედა მეცნიერს მომავალში თავიდან აიცილოს ისინი. როდესაც ეს მიმოხილვები გამოჩნდება ბეჭდვით, თეოლოგიის კანდიდატები უკვე აკადემიის მიღმა არიან. აკადემიის პროფესორებს არ აქვთ საშუალება მისცენ მათ წმინდა პრაქტიკული დავალებები დისერტაციებში დაფიქსირებულ სისუსტეებთან დაკავშირებით და თავად ავტორებს მოკლებული აქვთ შესაძლებლობა მიიღონ რეალური სარგებელი ასეთი ინსტრუქციებით, რადგან ისინი აკადემიური ბიბლიოთეკებისგან შორს ცხოვრობენ. 29 ამ უხერხულობის აღმოსაფხვრელად, ვასილი ვასილიევიჩმა, როგორც კომისიის წევრმა, შეიმუშავა ცვლილებები, რომლებიც მთლიანად საფუძვლად დაედო კომისიის მოხსენებას და ახლა ისტორიულ ინტერესს წარმოადგენს. აკადემიაში სწავლის კურსის დასარეგულირებლად მას სასურველი იყო შემდეგი ცვლილებები: 1. „სემესტრული ნარკვევები მიეცით პირველ და მეორე კურსის სტუდენტებს არა უმეტეს ერთი თვის ვადით (კერძოდ, პირველი თხზულება სექტემბრის თვის, მეორე ოქტომბრის თვის და მესამე 10 იანვრიდან 10 თებერვლის ჩათვლით), რათა სტუდენტებმა გამოიყენონ ესეების წერისგან თავისუფალი დრო მათთვის ნასწავლი საგნების დასაუფლებლად. 2. დეკემბრის თვეში შეამოწმეთ სტუდენტების სწავლის დროულობა და წარმატება აკადემიურ საგნებში. ამ მიზნით თითოეული საგნის მასწავლებელმა ასისტენტის თანდასწრებით უნდა სთხოვოს თითოეულ მოსწავლეს. 3. იმ სტუდენტებისთვის, რომლებიც ამ დამადასტურებელ ტესტს დამაკმაყოფილებლად პასუხობენ, საბჭო გამოცდაზე ზეპირ პასუხად მიღებულ ქულას აფასებს. სასწავლო წლის ბოლოს სატრანსფერო ტესტებზე ეს სტუდენტები პასუხებს მხოლოდ იმ კურსის ნახევრიდან აძლევენ, რომელიც წაკითხული იყო წლის მეორე ნახევარში (იანვრიდან აპრილამდე). 4. პირიქით, სტუდენტები, რომლებიც დამაკმაყოფილებლად არ პასუხობენ დამადასტურებელ ტესტს, სასწავლო წლის ბოლოს აბარებენ გამოცდას სასწავლო წლის ორივე ნახევარში. 5. მოსწავლეები წერენ ნარკვევებს თეოლოგიის კანდიდატის ხარისხისთვის მესამე სასწავლო წლის განმავლობაში. და 6. მეოთხე კურსზე სტუდენტებს, გარდა ლექციების მოსმენისა იმ საგნებზე, რომელთა წაკითხვაც აუცილებელია ამ კურსში, მასწავლებლის ხელმძღვანელობით უტარდებათ სპეციალური გაკვეთილები იმ საგანში, რომელშიც დაწერეს ესსე მესამე კურსზე თეოლოგიის კანდიდატის ხარისხისთვის, ან საბჭოს ნებართვით - სხვა საგანში. ამ დებულებების განმარტებით ჩანაწერში ვასილი ვასილიევიჩი წერდა: „მეხუთე პუნქტი მჭიდრო კავშირშია მეექვსე პუნქტთან. თეოლოგიის მხოლოდ რამდენიმე კანდიდატი წერს ესეებს თეოლოგიის მაგისტრის ხარისხისთვის. იგივეს ვერ ვიტყვით ამ ტიპის ლიტერატურულ საქმიანობაზე, როგორიცაა თანამშრომლობა ჟურნალებში და ა.შ. ამა თუ იმ ტომის სტატიები, ამა თუ იმ ხარისხით სამეცნიერო, აკადემიის მრავალი სტუდენტის მიერ არის დაწერილი. სტატიების რაოდენობრივი უპირატესობა წიგნებზე ხელს უწყობს იმ ფაქტს, რომ სწორედ ჟურნალებია მოცემულ ეპოქაში თეოლოგიური პროდუქტიულობის ჩვენი მაჩვენებელი. აკადემიას არ შეუძლია გულგრილად ჩათვალოს საკუთარი თავის მიმართ, თუ მისი მოსწავლეები, დისერტაციების განსასჯელად წარდგენის გარეშე, პერიოდულ პუბლიკაციებში თანამშრომლობით ხელს უწყობენ მკითხველთა მეცნიერული გემოვნების გაუმჯობესებას ან, პირიქით. იმავდროულად, არსებული წესრიგის პირობებში, აკადემიას მოკლებულია შესაძლებლობა სრულად წარმოაჩინოს თავისი გავლენა სტუდენტებზე სწორედ როგორც მომავალ ლიტერატურულ მოღვაწეებზე. ამ მხრივ, ისინი თითქმის ყოველთვის საკუთარ თავს ტოვებენ. სემესტრული თხზულება არ მიგვიყვანს - ამ მხრივ - მიზნამდე. მათი სიმრავლის გათვალისწინებით, მათ კითხულ მასწავლებელს არ აქვს შესაძლებლობა გამოხატოს საკუთარი აზრი მათ შესახებ, გარდა მათზე ქულის მინიჭებისა და რამდენიმე ლაკონური შენიშვნისა. საკანდიდატო დისერტაციებზე იწერება დეტალური მიმოხილვები. მაგრამ ამ ნაწარმოებების ავტორები ამ მიმოხილვებს მაშინაც კი ეცნობიან, როცა თავად მოკლებული აქვთ შესაძლებლობა გამოიყენონ ისინი თვითგანვითარებისთვის. ამ დროს ისინი უკვე შორს არიან აკადემიისგან და აკადემიური ბიბლიოთეკა ხშირად მათთვის სრულიად მიუწვდომელია. მიმოხილვებიდან ისინი იგებენ, თუ რომელი ასპექტები მათი პირველი სამეცნიერო კვლევის გამოცდილებიდან არ იყო მთლად დამაკმაყოფილებელი. მაგრამ ისინი არავისგან არ იღებენ პრაქტიკულ მითითებებს, თუ როგორ უნდა აღმოიფხვრას (ან შეამსუბუქოს) ნაკლოვანებები მათ მუშაობაში. თუ კანდიდატის კვლევა დაიწერება მესამე წელს, მაშინ თითოეულ მასწავლებელს ექნება შესაძლებლობა: ა) დაეხმარება დისერტაციის შემთხვევითი ნაკლოვანებების აღმოფხვრაში მის ავტორს შესაბამისი სავარჯიშოების მინიჭებით; და ბ) იმის გარკვევა, რაც გაუგებარი დარჩა დისერტაციის ავტორისთვის, საკითხის ერთწლიანი შესწავლის მიუხედავად, შესთავაზეს მას ან უშუალოდ ამ ასპექტთან დაკავშირებული კვლევა, ან მათი არარსებობის შემთხვევაში, საკუთარი საზედამხედველო საკითხავი. დღევანდელი აკადემიური სტატუს კვოს ხელშეუხებლობის იდეიდან გამომდინარე, უნდა ვაღიაროთ, რომ ვასილი ვასილიევიჩის მიერ შემუშავებული ღონისძიებები კარგად დააკმაყოფილებდა აკადემიური ცხოვრების დაუყოვნებელ მოთხოვნილებებს და კომისიას ამის მეტი არაფერი შეეძლო. თუ ეს ღონისძიებები განხორციელდებოდა, განსაკუთრებით საკანდიდატო ესეებთან დაკავშირებით, მაშინ აკადემიები იქნებოდა საუკეთესო სამეცნიერო სკოლა. სტუდენტები, რომლებიც წერენ კანდიდატის ესეებს, აუცილებლად შევიდნენ უფრო მჭიდრო ურთიერთობაში იმ პროფესორთან, რომელმაც მათ მიერ არჩეული თემა დაასახელა. ვასილი ვასილიევიჩი თავის პროექტში იმედოვნებდა, რომ „ეს მორალური სიახლოვე სტუდენტსა და პროფესორს შორის კიდევ უფრო გაძლიერდება მეოთხე კურსზე სპეციალური ცოდნის დროს და გამოიწვევს პროფესორების სასარგებლო მორალურ გავლენას სტუდენტებზე, რის გამოვლინებაც აკადემიური ცხოვრების ჩვეულ მსვლელობას რამდენიმე მიზეზს იძლევა, რადგან ურთიერთობა შედგება მხოლოდ იმით, რომ ადამიანი ჩნდება კლასში. ფორმალურ, ოფიციალურ ხასიათზე და ეს არ შეიძლება გარკვეულწილად არ აისახოს სტუდენტების ცხოვრების ზოგად ტონზე. მეოთხე კურსის სტუდენტებისთვის ამ სპეციალურ კლასებს, რომლებიც ორიენტირებულია საგნების გარკვეულ ჯგუფებზე მესამე წელს დაწერილი კანდიდატის ესეს მიმართ და შედგება მათი პროფესორის ხელმძღვანელობით. ყველა საგანმანათლებლო დაწესებულებაში საგანმანათლებლო და სამეცნიერო საქმიანობის წარმატებისთვის დიდი მნიშვნელობა აქვს ბიბლიოთეკის მდგომარეობას. სასულიერო აკადემიებისთვის ბიბლიოთეკა ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საშუალებაა მისი სამეცნიერო საქმიანობის გასაძლიერებლად. ეს, ასე ვთქვათ, აკადემიების კუჭია: მდგომარეობა კარგია, თავი კარგად მუშაობს; და პირიქით: მისი სიღარიბე და სიცარიელე პარალიზებს ყველაზე ნიჭიერი ძალების აქტიურობასაც კი. ამიტომ, აკადემიური ბიბლიოთეკების შევსებისა და გაუმჯობესებისადმი ზრუნვა იყო და რჩება ჩვენი აკადემიების მთელი ცხოვრების მანძილზე აკადემიური საბჭოების საქმიანობის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ფუნქცია 30. აკადემიის შიდა ცხოვრების საკითხებზე თავის ნაშრომებში ვასილი ვასილიევიჩმა არაერთხელ გაამახვილა ყურადღება ბიბლიოთეკის საკითხების მნიშვნელობაზე. დავალებების შესრულებისას არ უშვებს შესაძლებლობას გამოეთქვა ამის შესახებ, ზოგჯერ დამოუკიდებლად შედიოდა აკადემიურ საბჭოში ამ საკითხებზე მემორანდუმებით. ასე რომ, 1898 წელს, როდესაც აკადემიის სტუდენტებს შორის იყო რამდენიმე ბუნებრივი აღმოსავლელი სირიელი ურმის ნაპირებიდან და აკადემიური ბიბლიოთეკა, რომელიც სულაც არ იყო მდიდარი სირიულ ენაზე ნაწარმოებებით, აღმოჩნდა სრულიად მოუმზადებელი ამ სტუდენტების თხოვნებისთვის, ვასილი ვასილიევიჩმა არამარტო დაისვა სპეციალური შეკითხვა აღმოსავლეთის ნაწარმოებებისთვის დაბეჭდილი სესხის პოვნაზე. ბიბლიოთეკის სკრიპტი, მაგრამ ასევე შეადგინა მათთვის სამეცნიერო ლიტერატურის სია და მიუთითა მისი შეძენის ყველაზე პრაქტიკული და ეკონომიკური გზები. ამის სტიმული იყო შემდეგი მოსაზრება, როგორც ის თავად წერს აკადემიის საბჭოსადმი მიძღვნილ ჩანაწერში: „მართლმადიდებლურ ეკლესიასთან გაერთიანებულ სირიელებს შორის შესამჩნევია სურვილი, მართლმადიდებლური რუსული რიტუალის მიხედვით ჩაატარონ ღვთისმსახურება ნოვოსირსკის ენაზე. ცხადია, ჩვენი მსმენელების პირადად, საქმე გვაქვს ჩვენი ლიტურგიული რიტუალების მომავალ მთარგმნელებთან ნოვოსირსკის ენაზე. არც ისე ადვილია, როგორც მათი ასაკობრივი თვალსაზრისით, ასევე მათი წინა წვრთნა არ აძლევს მათ რაიმე დამაკმაყოფილებელ მცოდნეს გახდნენ ბერძნული ენა. ეს ხსნის იმ მნიშვნელობას, რაც ძველ სირიულ ენას აქვს ამ საკითხში. ბიზანტიური ბერძნული termini technici და საეკლესიო ენის დამახასიათებელი გამონათქვამები ძველ სირიულ დამწერლობაში - რამდენადაც ეს ზოგადად შესაძლებელია - ძალიან დამაკმაყოფილებლად არის გადმოცემული შესაბამისი სირიული გაგებით, და ამ ჩანაცვლების უზუსტობებიც კი მნიშვნელოვანია იმ გაგებით, რომ ისინი აჩვენებენ ამ ენის უძლურებას, რაც აშკარაა და ახლა მეორდება. და ძველი სირიული ლექსიკიდან ნოვოსირსკზე გადასვლა, რა თქმა უნდა, ნაკლებად რთულია, ვიდრე სლავურიდან ნოვოსირსკში. ამიტომ, ძალიან სასურველია, რომ აკადემიის კედლებში მყოფ ჩვენს სტუდენტებს ჰქონდეთ შესაძლებლობა, გააძლიერონ და გააუმჯობესონ ძველი სირიული ენის ცოდნა 31 . სამწუხაროდ, აკადემიური საბჭოების საქმიანობა მათ ბიბლიოთეკებთან მიმართებაში ხშირად ართულებს პერსონალის საბიბლიოთეკო სახსრების ნაკლებობას. ამ თანხებით არ არის აუცილებელი აკადემიის საჭიროებისთვის საჭირო ყველა წიგნის შეძენა. ზომების მოძიება მაქსიმალურად შემცირების მიზნით ამ საჭიროებების დაკმაყოფილების დროს აკადემიური სამუშაოს კომპრომისის გარეშე არის ერთ-ერთი შემაშფოთებელი საზრუნავი. 1879 წელს, როდესაც ვასილი ვასილიევიჩი ჯერ კიდევ მეოთხე კურსის სტუდენტი იყო, გამოცდილებამ გამოავლინა აკადემიაში არსებული სახსრების არასაკმარისობა ინდივიდუალური მენტორებისთვის სასურველი ყველა წიგნის შესაძენად, აიძულა აკადემიის საბჭომ მოეწვია ყველა განყოფილება ბიბლიოთეკისთვის ყველაზე საჭირო წიგნების შერჩევაში 32 . 1898 წელს ბიბლიოთეკის საკითხი იმდენად გართულდა, რომ აკადემიის საბჭომ 1899 წლამდე შეაჩერა წიგნების შეგროვება აკადემიურ ბიბლიოთეკაში და ვასილი ვასილიევიჩს, რომელიც იმ დროს ბიბლიოთეკის აუდიტორულ კომისიაში იყო, საბჭოს სახელით უნდა ემუშავა წიგნების აკადემიური შეკვეთის რეგულირების საკითხზე. ვასილი ვასილიევიჩის ამ ერთობლივი სამუშაოების შედეგები კომისიის სხვა წევრთან ახლა უკვე გამოქვეყნებულია აკადემიის საბჭოს 34-ე ჟურნალებში. ამიტომ, აქ წარმოგიდგენთ მხოლოდ რამდენიმე მათგანს, რომლებშიც ვასილი ვასილიევიჩის ფუნდამენტური შეხედულება აკადემიური ბიბლიოთეკის საკითხებზეა გამოხატული: „სწავლების ანგარიშების მონიტორინგისას საბჭო დგება შემდეგი პოზიციიდან: აკადემია ვალდებულია აღჭურვა მასწავლებლებს შესაბამისი საგნების წყაროების საუკეთესო მიმოხილვით, შესაბამისი წიგნებით ad instar fontium, მაგრამ შემწეობებით, ანუ ყავარჯნები ინვალიდებისთვის, მასწავლებლებმა უნდა შეიძინონ საკუთარი ხარჯებით. ბიბლიოთეკა, გამოსცა მეცნიერების ავტორიტეტების კალამი და მასში გარკვეული პროგრესული მოძრაობის აღნიშვნა, განსაკუთრებით ნაწარმოებები, რომლებსაც ჩვეულებრივ უწოდებენ "Epochenmachend", "Era makeing", ამ ტიპის წიგნები, თუნდაც ძვირი, ნებადართულია ხელახლა შეძენა, შესწორებული და დამატებული გამოცემებით, თუ მხოლოდ მასწავლებელი დარწმუნებულია, რომ ეს შესწორებები და დამატებები მნიშვნელოვანია ან მნიშვნელოვანია. მაგრამ საბჭო უკიდურესად ეკონომიურად ხარჯავს აკადემიურ სახსრებს მეორადი და იაფფასიანი პუბლიკაციების შესაძენად, თუ არ დამტკიცდება, რომ ამ უმნიშვნელო მოღვაწეების ნაშრომებში ახალი თეზისებია გამოხატული, რომ ეს უმნიშვნელო ფიგურები წარმოადგენს განსაკუთრებულ სამეცნიერო მიმართულებას და ა.შ. „საბჭომ არ უნდა წაახალისოს ლიტერატურის სისრულის ძიება რომელიმე კონკრეტულ საკითხზე. „ყველაფერი დაწერილის“ ასეთი შერჩევა ითვლება კერძო ბიბლიოთეკების დეკორაციად, რადგან სახლში ბიბლიოთეკის მფლობელს აქვს სრული უფლება იყოს მოყვარული. მაგრამ აკადემიურ ბიბლიოთეკაში ასეთი სისრულე უნდა ჩაითვალოს მინუსად. ახალი, მთავრდება ბიბლიოთეკებში, გადაცემები, ბროშურები და სქელი წიგნები, მაგრამ ყოველგვარი მეცნიერული მნიშვნელობის გარეშე და დიდი ხანია მხოლოდ დავიწყების ღირსია ცარიელი, ან გარკვეული სამეცნიერო ფიზიონომია ან სავალდებულო უპირატესობები (მატერიალური სისრულისა და ზოგადი ჰაბიტუსის სამეცნიერო ხასიათის თვალსაზრისით), ბიბლიოთეკებში უკვე შეძენილ ნამუშევრებთან შედარებით. ეს ვეტო განსაკუთრებით ენერგიულად უნდა გადანაწილდეს იმ შემთხვევებში, როდესაც ასეთი შეკრება მიმართულია მხოლოდ აკადემიაში ასწავლილ საგნებთან დაკავშირებული საკითხისკენ“ 36. „აკადემიურ ბიბლიოთეკას არასოდეს არ უნდა შეეგუოს ხელოვნების მფარველის როლი. ეს როლი სრულიად სცილდება ჩვენს ბიუჯეტს. ამიტომ, ამა თუ იმ წიგნის მრავალ ეგზემპლარად განაცხადები და შესყიდვები ნემსის ყუნწში უნდა გაიაროს საბჭოს ნებართვის მიღებამდე. ცხადია, რომ ეს დებულება არ გამოიყენება იქ, სადაც საქმე ეხება უშუალოდ სახელმძღვანელოებს“ 37. "ჟურნალების გამოცემაზე თანხების შემცირება შეუძლებელია. ამ ეტაპზე ჩვენ გვაქვს ფუფუნება არა, მაგრამ, ალბათ, სუფთა სიღარიბე, ძლივს თავსებადი წესიერებასთან, რომელიც პირდაპირ მოითხოვს უმაღლესი სასწავლებლისგან. ჩვენ უკვე ბევრ რამეს უარვყოფთ საკუთარ თავს. საკმარისია აღინიშნოს, რომ პუბლიკაციები არ არის ცნობილი ბერლინის მეცნიერებათა აკადემიის ბიბლიოთეკაში. ასევე არ არსებობს ფილოლოგიის Hermes და Philologus ისეთი ორგანოები, როგორიც არის Leukocyte Zeitschrift der Deutschen Morgenlandischen Geselschaft, ისევე როგორც Parisian Journal Asiatique. შესაძლოა, უკვე ძალიან ახლოა დრო, როდესაც ძველი აღთქმის შესწავლაში ჩართული აკადემიური განყოფილებები აღარ აღიარებენ, რომ ეს შესაძლებელი იქნება Zeitschrift for Assyriologie und verwandte Gebiete-დან? "ჩვენ ვცხოვრობთ ეპოქაში, როდესაც წიგნი შეჩერებულია დროული პუბლიკაციების ზეწოლის გამო. ღრმად სამწუხარო ფაქტი; მაგრამ ჩვენ არ გვაქვს მისი აღმოფხვრის ძალა. ძნელად შეიძლება ვიკამათოთ იმ ფაქტზე, რომ მეცნიერებაში ყველაზე ძვირფასი ახლა ნაკლებად ჩნდება წიგნებში, უფრო ხშირად ჟურნალებში - და ეს იმიტომ ხდება, რომ ჟურნალი Verleger არის ორმაგი მეცნიერული სტრატეგიული მცდელობა. სტატიის მეცნიერული ავტორის მეცნიერული მოვალეობის გრძნობა და სამეცნიერო ჟურნალის რედაქტორის მეცნიერული მოვალეობის გრძნობა ასეთ დროს ძნელად დასაშვებია ჟურნალების ბიუჯეტის დაზოგვა. 38 "სანქტ-პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის ყველა სტუდენტის ნორმალური რაოდენობაა 120 ადამიანი, რეალური რიცხვი 240. როდესაც აკადემიური ბიბლიოთეკის თვალსაზრისით შევხედავთ, შეუძლებელი იქნება ამის დიდი ისტორიული გაუფრთხილებლობა არ ამოვიცნოთ ჩვენი აკადემიური მეცნიერების ნორმალური ზრდის მიღმა. აკადემიები არ არის უნივერსიტეტები. აბსოლუტურად ყველა სტუდენტს მოეთხოვება დისკუსიის დაწერა მასწავლებლისთვის. მოიგონეთ თემები ესეებისთვის, მათი სამეცნიერო დამუშავების რეალურ საჭიროებასაც კი: ბიბლიოთეკა უნდა მიეწოდებინა წიგნებით და სწორედ ბიბლიოთეკა არ იღებდა რაიმე „კომპენსაციას“ იმის გამო, რომ აკადემიაში სტუდენტების რაოდენობა უკვე გაორმაგდა. თავად აკადემია იყო ან იმდენად შორსმჭვრეტელი, ან ისეთი ჰუმანური, რომ არ ეყო გამბედაობა გაეტარებინა ზომები, რათა ყოველი ახლად დაარსებული სტიპენდიიდან ყოველწლიურად სულ მცირე 10 მანეთი მოხმარებოდა ჩვენი ბიბლიოთეკის ბიუჯეტის გაძლიერებას. ამასობაში, პრინციპში, შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ თითოეული სტუდენტი, რომელიც წერს დოქტორანტს. დისერტაცია ბიბლიოთეკას საშუალოდ მინიმუმ 10 მანეთი უჯდება. ამრიგად, ყოველწლიურად 600 რუბლამდე უნდა გამოიყოს ამ სპეციალური ხარჯის პუნქტისთვის. და ჩვენ უნდა შევხედოთ ამ ხარჯის ნაწილს, როგორც სპეციალურ პუნქტს, რადგან შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ მას შეუძლია გაამდიდროს ჩვენი აკადემიური ბიბლიოთეკა საკმაოდ პრობლემური ღირებულების ნაწარმოებებით - წიგნებით, რომლებსაც პროფესორი თავისთვის არ იყიდის, რადგან მათი მეცნიერული დამსახურება საკმაოდ უღიმღამოა. ზოგჯერ ასეთ შემთხვევებში საჭიროა მცირე ზომის ბროშურებისა და იაფფასიანი პუბლიკაციების შეძენა, რადგან ისინი აუცილებელია დისერტაციის სისრულისთვის ან სტუდენტისთვის ძვირფასი დროის დაზოგვისთვის“. 39 ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობა აკადემიის შინაგანი ცხოვრების საკითხებზე ასევე ეხებოდა სასულიერო სემინარიებს, რომლებსაც არსებობის მიზნიდან გამომდინარე, ყველაზე მჭიდრო კავშირი აქვთ სასულიერო აკადემიებთან. სასულიერო აკადემიებში მხოლოდ სასულიერო სემინარიებიდან შედიან სტუდენტები; ხოლო თავად აკადემიებს, ყოფილი სტუდენტების მეშვეობით, მოუწოდებენ, უზრუნველყონ თავიანთი მომავალი სტუდენტების ზოგადი განათლება. მაშასადამე, სასულიერო პირების განათლებაში აკადემიური სწავლის წარმატება უდავოდ დამოკიდებულია სემინარის კურსის პროგრამების აკადემიურ რეგლამენტთან კოორდინაციის ხარისხზე. რაც უფრო მაღალია აკადემიაში ჩაბარებულთა საერთო განვითარება, მით უფრო წარმატებულია აკადემიებში სამეცნიერო სპეციალური სასულიერო განათლება. რაც უფრო მაღალია აკადემიაში ჩაბარებულთა საერთო განვითარება, მით უფრო წარმატებულია აკადემიებში სამეცნიერო სპეციალური სასულიერო განათლება. აქედან გამომდინარე, ვერც ერთი საგანმანათლებლო რეფორმა ვერ მოუწოდებს აკადემიკოსებს სემინარის პროგრამების გადასინჯვაში მონაწილეობის მისაღებად და ვერ იგნორირებას უკეთებს მათ აკადემიური სწავლების ფორმულირებასთან შესაბამისობაში მოყვანას. 1884 წელს, როდესაც რელიგიურ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში ახალი წესდება შემოიღეს, აკადემიურ მოღვაწეებს, მართლაც, მოუწოდეს გადაეხედათ პროგრამები სემინარიის საგნებში, ზოგისთვის კი ახლის შემუშავება და მათი შესაბამისობაში მოყვანა 1884 წლის დებულებით შემოღებულ ცვლილებებთან. ამის ერთ-ერთი მამოძრავებელი მიზეზი იყო აკადემიებსა და სემინარიებს შორის ურთიერთკავშირი, სასულიერო სემინარიებში საგანმანათლებლო ნაწილის მიმართულებისა და პროგრესის მონიტორინგი (საღვთისმეტყველო აკადემიების წესდება § 81, ნაწილი 6, პუნქტი 8 და წესდების განმარტებითი ჩანაწერი, გვ. 42–45). მაგრამ პრაქტიკაში, ეს კავშირი არ გამოვლინდა 1884 წელს რელიგიური საგანმანათლებლო დაწესებულებების წესდების მთელი არსებობის განმავლობაში და შემოიფარგლებოდა მხოლოდ პროგრამების გადახედვით და მხარს უჭერს აკადემიურ დაკვირვებებს სემინარიის სწავლების წარმატების შესახებ, რომელიც აღმოაჩინეს აკადემიაში მისაღებ გამოცდებზე. გავიხსენოთ ეს კავშირი, რომელიც გამოიხატა 1884 წელს აკადემიური მოღვაწეების მიერ სემინარიის პროგრამების გადასინჯვაში, მიგვაჩნია, რომ ზედმეტი არ არის, განსაკუთრებით ამ პროგრამების ახალი გადასინჯვის უკვე აქტუალური საკითხის გათვალისწინებით, აქ მოვიყვანოთ ვასილი ვასილიევიჩის ნაშრომები სასულიერო სემინარიებისთვის ზოგადი ეკლესიის ისტორიის პროგრამის გადასინჯვის შესახებ. 1884 წელს ჯერ კიდევ ასისტენტ-პროფესორის თანამდებობაზე ვასილი ვასილიევიჩმა გააკეთა შემდეგი კომენტარები სასულიერო სემინარიების ზოგადი ეკლესიის ისტორიის პროგრამაზე 40: 1. „1867 წლის დებულებით, სასულიერო სემინარიებში 6 ყოველკვირეული გაკვეთილი იყო დანიშნული ზოგადი ეკლესიის ისტორიის სწავლებისთვის. ეკლესიის ისტორიის მეცნიერებათა სწავლებისთვის სასულიერო სემინარიების ახალი დებულება ითვალისწინებს 12 კვირაში გაკვეთილს. არც გაშვების მიზანია ზოგადი საეკლესიო ისტორიის გაკვეთილების შემცირება, მაშინ შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ ის იგივე რჩება, ანუ 5 გაკვეთილამდე (III და IV კლასებში), V კლასში მინიჭებული სამი გაკვეთილიდან კიდევ ერთი დაემატება ზოგადი ეკლესიის ისტორიის სწავლებას. 2. ფაქტობრივად, სემინარიებში ამ საგნის წარდგენა განისაზღვრება არა მხოლოდ მისი პროგრამით, არამედ მისი განხორციელებითაც. 1881 წელს სანქტ-პეტერბურგის სასულიერო აკადემიაში მისაღები ტესტებმა აჩვენა, რომ სემინარიების თითქმის ნახევარმა განახორციელა პროგრამა ბოლომდე, შემდეგ კი მნიშვნელოვანი თვითნებური შემცირებით. ეს აშკარად მიუთითებს იმაზე, რომ პროგრამა ე. სმირნოვის სახელმძღვანელოში დაიწერა ისეთი ფართო ფორმატით 41, რომ მასში შემოკლებები სასურველი ხდება. 3. შეიძლება გათვალისწინებული იყოს, რომ ახალი წესდებით ამ შემცირების საჭიროება გაძლიერდება. ა.ა) ადრე ეკლესიის ისტორიას დოგმატურ თეოლოგიასთან ერთად სწავლობდნენ და პირველის მასწავლებელს, გარკვეულწილად, შეეძლო დაეყრდნო დოგმატიკის მასწავლებლის პარალელურ განმარტებებს. მაგალითად, სტუდენტები, რომლებიც გაეცნენ მართლმადიდებლური დოგმატის ზუსტ გამოთქმას მის დეტალებში, რომლებმაც შეისწავლეს წმინდა სამების და განსახიერების დოგმატის ტექსტურად სანიმუშო ექსპოზიციები, დიდი სირთულის გარეშე აითვისეს მათთვის უკვე გასაგები ეკლესიის ისტორიის დეტალები. ყველა ეს განმარტება ახლა მთლიანად ეკისრება ეკლესიის ისტორიის მასწავლებელს. ბ.ბ) ადრე ზოგად საეკლესიო ისტორიას სწავლობდნენ მეხუთე კლასის მოსწავლეები, რომლებმაც უკვე დაასრულეს ფილოსოფიური მეცნიერებების კურსი, რომელიც საკმაოდ სერიოზული იყო საშუალო სკოლისთვის. ახლა სტუდენტები დაიწყებენ ეკლესიის ისტორიის უძველესი პერიოდის შესწავლას იმავდროულად, როდესაც დაიწყებენ ლოგიკის შესწავლას და დაასრულებენ მას, სანამ დაიწყებენ ფსიქოლოგიის და საწყისი საფუძვლების სწავლებას და ფილოსოფიის მოკლე ისტორიას. არ უნდა გადაჭარბებული იყოს ფილოსოფიის შესწავლის მნიშვნელობა მატერიალურ მხრივ, თუმცა ამასაც თავისი ფასი აქვს. მაგალითად, სახელმძღვანელოს მე-10 გვერდი (რედ. 1880) დაიწერა უდავო ვარაუდით, რომ სტუდენტები უკვე იცნობენ ფილოსოფიის მოკლე ისტორიას. ისეთი ფენომენები, როგორიცაა გნოსისი, როგორც უძველესი ალექსანდრიული მეცნიერული თეოლოგიური მიმართულება, უფრო ადვილად გასაგები და უფრო მკაფიოდ ათვისებულია ნეოპლატონიზმთან გაცნობისას. არიანიზმის მსგავსი ერეტიკული სისტემების გასაგებად, ნომინალისტებსა და რეალისტებს შორის შუა საუკუნეების კამათის გასაგებად, ფილოსოფია შეიძლება იყოს კარგი პროპედევტიკა. ნებისმიერ შემთხვევაში, მასწავლებელს შეეძლო ფილოსოფიური მასალის გამოყენება საეკლესიო-ისტორიული ფენომენების მხოლოდ მოკრძალებულად ასახსნელად. მაგრამ ფილოსოფიური მეცნიერებების ფორმალური მნიშვნელობა განვითარების საშუალების მნიშვნელობით რჩება მთელი ძალით. მეხუთე კლასის მოსწავლე არ შეიძლება არ ჩაითვალოს გონებრივად უფრო მომწიფებულად, ვიდრე მესამე კლასის მოსწავლე: არ იქნება სამართლიანი ამ უკანასკნელისთვის იგივე მოთხოვნების წარდგენა, რაც სამართლიანად წარედგინა პირველს. საეკლესიო ისტორიის სახელმძღვანელო მეხუთე კლასელი მოსწავლისთვის არ წარმოადგენდა იმავე სირთულეებს დაუფლებისთვის, რაც შეიძლება შეექმნას მესამე კლასის მოსწავლეს. აქედან დასკვნა ის არის, რომ ახლა მასწავლებელი უფრო მეტ დროს დაუთმობს ყველაზე ჩვეულებრივ ახსნა-განმარტებებს, ვიდრე ადრე; რომ, შესაბამისად, სახელმძღვანელოში შემოკლებები სასურველია ან გამარტივების სახით (როდესაც რთული დეტალები გამოტოვებულია), ან უბრალოდ დროის დაზოგვის მიზნით. 4. შედარებითი თეოლოგიის მეცნიერება, რომელიც ახლად შემოვიდა სემინარიის კურსში, არ შეიძლება გავლენა იქონიოს ზოგადი ეკლესიის ისტორიის ფორმულირებაზე. კვირაში ერთი გაკვეთილით, ამ მეცნიერებამ შეიძლება არ აიღოს თავისი ისტორიული არგუმენტაციის სრულად შეთავაზება და სურვილის გამოხატვა, რომ ეკლესიის ისტორიაში განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს იმ საკითხებს, რომლებიც საინტერესოა ჰეტეროდოქსული სარწმუნოების შეფასებისთვის. ასეთი სურვილი მით უფრო სამართლიანად გამოიყურება, რადგან თავად ეკლესიის ისტორიის ინტერესებიდან გამომდინარე, მნიშვნელოვანია ისეთი ფენომენის სრულად გაგება, როგორიცაა რომაული საკუჭნაო. იმავდროულად, ეს კითხვა საკმაოდ ცუდად არის დასმული სახელმძღვანელოში. მე-2 და მე-3 საუკუნეებში საკუჭნაოების პრეცედენტები არა მხოლოდ ერთ აბზაცშია შეჯამებული, არამედ მათ ადგილზე ფასდება და ხაზგასმულია. მაგრამ მეორე პერიოდში, თავი: „პანიში აცხადებს უზენაესობას ეკლესიაში“ (32) აშკარად უფერო აღმოჩნდება, თუ შევადარებთ იმ არსებით აბზაცებს, რომლებიც ამ საკითხზე იკითხება ეკლესიის ისტორიის უცხოურ კურსებში (Kurtz, Schaff). აქედან გამომდინარე, ამ ეტაპზე სასურველია არა შემოკლებები სახელმძღვანელოში, არამედ მნიშვნელოვანი დამატებები. 5. ახალი წესდება შემოაქვს ბიბლიის ისტორიის მეცნიერებას. მისი გამოჩენა სემინარიის კურსზე გვპირდება დროის მნიშვნელოვან დანაზოგს ზოგადი ეკლესიის ისტორიისთვის. სმირნოვის სახელმძღვანელოში ახალი აღთქმის ისტორია 84 გვერდს იკავებს (4–89, §§5–40). ამ განყოფილების ბიბლიურ ისტორიას მიკუთვნებით, რომელსაც იგი ეკუთვნის მისი წყაროს მიხედვით და შეტანილია ავტორიტეტულ „ეკლესიის ბიბლიური ისტორიის მონახაზში“, ეს 80 გვერდი შეიძლება შემცირდეს 8-ჯერ და, მართლაც ლაკონური ესეს სახით, 42 შერწყმული მომდევნო მონაკვეთთან - პირველი პერიოდის მეორე ნახევრით. და ეს გამოადგება მიზეზს: სამოციქულო ეპოქის ისტორიაში სახელმძღვანელოს შემდგენელი ხანდახან ვრცელია მხოლოდ იმიტომ, რომ მას ცოტაოდენი ინფორმაცია აქვს შემდგომი დროიდან. 6. ზოგადსაეკლესიო ისტორიასა და ლიტურგიას შორის შეხების წერტილებიც განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს. თუ ამ უკანასკნელ მეცნიერებაში მიზნად ისახავს ფართო ადგილის მინიჭებას არქეოლოგიურ ელემენტს, მაშინ სასურველია, რომ ამგვარი დეტალები (§§ 68-71 პირველი გამოცემის და §§ 33-36 მეორე), რადგან ისინი შემოთავაზებულია განმეორდეს ლიტურგიის ფურცლებზე, მინიმუმამდე დაიყვანონ ეკლესიის ისტორიის სახელმძღვანელოში. 7. ასევე სასურველია სახელმძღვანელოში დამატებითი შემოკლებები. მაგრამ თავად პროგრამაში შეუძლებელია იმ პუნქტების იდენტიფიცირება, რომლებიც უნდა აღმოიფხვრას. ამოცანაა სახელმძღვანელოსთვის უფრო ლაკონური ტექსტის მიწოდება პროგრამის შეწყვეტის გარეშე. ამასთან დაკავშირებით ყურადღება გავამახვილოთ შემდეგ ადგილებზე: ა) ავტორი ძალიან დაწვრილებით საუბრობს დასავლეთ ევროპის ხალხებში ქრისტიანობის გავრცელებაზე (მეორე ნომრის § 5 § 45 მეორე ნახევარი)? ბ) იმსახურებენ თუ არა 883-1046 წლების სამარცხვინო პერიოდის პაპები სახელმძღვანელოში ორ გვერდს? გ) არ იქნება უფრო მიზანშეწონილი მესამე გამოცემის § 21 ძლიერ შემცირებაზე? ზოგადად, სასურველია, რომ აბრევიატურების გაკეთებისას გამოტოვებული იყოს არა ფაქტობრივი დეტალები - მათ დამახსოვრებასაც კი გაუადვილებენ, არამედ ფრაზები, ზოგჯერ საკმაოდ სიტყვიერი. მაგრამ, ფაქტების პატივისცემით, აუცილებელია მათი მკაცრი გადამოწმება: ყველაფერი, რაც მცდარი, დაუსაბუთებელი, მაგრამ როგორც ფაქტია წარმოდგენილი, სახელმძღვანელოდან უნდა გამოირიცხოს. და ეს მისცემს გარკვეულ დაზოგვას ადგილსა და დროს. 8. ჩვენ გამოვდივართ იმ წინადადებიდან, რომ ახალი წესდება ითვალისწინებს კვირაში მხოლოდ 6 გაკვეთილს ზოგადი ეკლესიის ისტორიის სწავლებისთვის. მაგრამ შესაძლებელია სხვა განაწილებაც: შესაძლოა, ეკლესიის ისტორიის სხვა დარგების პროგრამების შედარებისას მათ 5 გაკვეთილზე მეტი არ დასჭირდეთ. ზოგადი ეკლესიის ისტორიის მეშვიდე გაკვეთილი სასურველია იმ აბრევიატურებითაც კი, რომლებიც ზემოთ არის დართული. დროის მნიშვნელოვანი დაზოგვის შემთხვევაში, ეს ჭარბი შეიძლება გამოყენებულ იქნას სახელმძღვანელოს პატრიოტული განყოფილების შესავსებად. დღევანდელი სახით იგი არაფერს ამბობს, მაგალითად, წმინდა ეპიფანე კვიპროსელზე, თუმცა სხვა ადგილებში (გვ. 161, 342) ცნობებია. ეკლესიის ისტორიკოსები სოკრატე, სოზომენი და ევაგრიუსი სახელებით არ არიან მოხსენიებულნი, რომ აღარაფერი ვთქვათ მემატიანე მწერლებზე და ლათინურ საეკლესიო ისტორიოგრაფიაზე. 9 . ზემოთ შემოთავაზებული ცვლილებები, რამდენადაც ისინი გავლენას ახდენენ პროგრამაზე, ჩამოყალიბებულია შემდეგზე: ა) შესავალი მეცნიერებაში: (§§ 1 – 4) ცვლილებების გარეშე. პირველი პერიოდი: ეკლესიის პირველი გავრცელებიდან მოციქულთა დროს მის გამარჯვებამდე წარმართობაზე კონსტანტინეს დროს. (34 – 313); ამ პერიოდის ბუნება (§ 13). თავი I. ეკლესიის გავრცელება. 1) წარმართებისა და იუდეველთა პოლიტიკური და მორალური მდგომარეობა, როგორც ხელსაყრელი პირობა მათი ქრისტესადმი მოქცევისთვის. 2) ქრისტიანობის გავრცელება მოციქულთა ქვეშ (გავრცელების მეთოდი - სამოციქულო მოგზაურობები; პავლე მოციქულის და სხვა მოციქულების ღვაწლი; გავრცელების მოცულობა, წარმატების მიზეზები) (§§ 14 - 19, 23). 3) ქრისტიანობის გავრცელება მოციქულთა შემდეგ (გავრცელების მეთოდი) აზია-აფრიკა-ევროპაში (§ 41). 4) ებრაელების მიერ ეკლესიის დევნა. მათი დასასრული: ებრაელთა დაშლა (§ 20). 5) ეკლესიის დევნა წარმართების მიერ (დევნის მიზეზები) იმპერატორების: ნერონის, დომიციანეს, ტროას და სხვ. (§§ 21, 22, 42 – 47). 6) თავდასხმები ქრისტიანებზე წარმართული ფილოსოფიით (§§ 48, 49). 7) აპოლოგეტები (§ 50). თავი III. საეკლესიო სწავლება. 1) ახალი აღთქმის ეკლესიის მოძღვრების წყაროა კანონი და ტრადიცია (§§ 24, 57). 2) ეკლესიის მიერ გამოვლენილი კერძო დოგმები. სიმბოლო (§§ 25, 57 დასასრული, 58). თავი IV. ერესები და ცრუ სწავლებები. 1) მათი წარმოშობა (§ 38). 2) ერეტიკოსთა იუდაიზმი (§ 39). 3) გნოსტიციზმი. მისი წარმოშობა და მთავარი გმირი (§§ 40, 51). სამოციქულო ხანის გნოსტიკოსები (§ 40), ალექსანდრიელი და სირიელი (§ 52). 4) მანიქეიზმი (§ 53). 5) მონტანიზმი (§ 55). 6) მონარქები (§ 54). 7) ჩილიაზმი (§ 56). თავი V. სასულიერო მწერლობა და მეცნიერება. 1) სამოციქულო კაცები, მათი შემოქმედება (§ 26). 2) თეოლოგიური მეცნიერება პოსტმოციქულთა ხანისა; მისი წარმომადგენლები (§ 59). თავი VI. ეკლესიის სტრუქტურა და მართვა. 1) საერო პირები და სასულიერო პირები (§ 27). 2) საგანგებო ძღვენი და მსახურება მოციქულთა ხანაში (§ 28). 3) მუდმივი იერარქიის ხარისხები: ეპისკოპოსები, პრესვიტერები და დიაკონები (§§ 29, 60). 4) არაიერარქიული საეკლესიო თანამდებობები: დიაკვნები, ქვედიაკონები, მკითხველები, მგალობლები, აკოლუთები, ეგზორცისტი, სოტიარიები (§§ 29, 61). 5) სასულიერო პირთა არჩევა და ხელდასხმა; მათი ოჯახური მდგომარეობა და შენარჩუნების მეთოდები (§ 62). 6) ეკლესიის დაყოფა ეპარქიებად და სამრევლოებად. ეკლესიებს შორის ურთიერთთანამშრომლობა. საკათედრო ტაძრები; მათი პროტოტიპია სამოციქულო კრება (§§ 64, 65, 31, 30). 7) მიტროპოლიტების ძალაუფლება. რომაელი ეპისკოპოსები; მათი პრეტენზია უზენაესობის შესახებ (§ 66). თავი VII. ღვთისმსახურება, დეკანოზობა (დისციპლინა) და ქრისტიანული ცხოვრება. 1) ახალი აღთქმის თაყვანისცემის ბუნება; მისი შემადგენელი ნაწილები (§§ 33, 69). 2) წმინდა ადგილები (§§ 34, 68). 3) წმინდა დრო. კამათი აღდგომის დღესასწაულთან დაკავშირებით. მარხვა იწყება შაბათს დასავლეთში (§§ 36, 71, 72). 4) ზიარების აღსრულება. დავა ერეტიკოსთა ნათლობის შესახებ (§§ 35, 70). 5) საეკლესიო დისციპლინა დაცემულთა მიღებასთან დაკავშირებით. სქიზმები საეკლესიო დისციპლინის წინააღმდეგ: იპოლიტა რომში, Novata felicissima კართაგენში, ნოვატიანი რომში, მელიცია ეგვიპტეში (§§ 37, 73). 6) ქრისტიანთა ცხოვრება (§§ 34, 74, 75). მეორე პერიოდის სახელმძღვანელოს § 32: „მცდელობა პაპის პრეტენზიაზე უზენაესობის შესახებ“ უნდა მოიცავდეს შემდეგ სათაურებს: 1) რომის ეპისკოპოსი. მისი მაღალი თანამდებობის ისტორიული საფუძვლები (დამოკიდებულება საერო ძალაუფლებისადმი). ორელატას საკათედრო ტაძარი 314 სარდიკის საკათედრო ტაძარი 343 მოციქულის პირველობის შესახებ ლეო V-ის ხედები. პეტრე და რომის ეპისკოპოსები. 2) დასავლეთის კერძო ეკლესიების რომაული საყდრისადმი დამოკიდებულება. ავტოკეფალური ეკლესიები. გალიის ეკლესიის ბრძოლა რომაული პრეტენზიების წინააღმდეგ (კალიდონიუსის საქმე). აფრიკული ეკლესიის ბრძოლა რომაული პრეტენზიების წინააღმდეგ (აპიარიუსის საქმე). 502 კითხვა „სამი თავის“ შესახებ. 3) კავშირი აღმოსავლეთის ეკლესიების რომის საყდართან. იულიუსი და ანტიოქიის კრება 341 დამაზ და ბასილი V. 381 წლის საეკლესიო კრება კონსტანტინოპოლში და რომის დამოკიდებულება მისი დადგენილებებისადმი. აღმოსავლეთთან ურთიერთობით სელესტინე I და ლეო V. აკაკიოს კონსტანტინეპოლის საქმე; გელასიუსის შეხედულება რომაული საქ. ვიგილიუსი. „ეკუმენისტის“ ტიტული და გრიგოლ V. ჰონორიუსი და მისი მემკვიდრეები. ხატმებრძოლთა ეპოქა. 4) პაპების დროებითი ძალაუფლების დასაწყისი. ბოლო პერიოდის მეორე ეპოქის მე-2 თავში B (პროგრამის გვერდი 18) საჭიროა შემდეგი დამატება: „4) ვატიკანის კრება. 5) ძველი კათოლიკეები; მათი ურთიერთობა მართლმადიდებლურ და საეპისკოპოსო ეკლესიასთან. 6) ინფორმაცია ლათინური მისიონერების ქმედებების შესახებ. ჩვენს რელიგიურ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში მთელი სასულიერო განათლება ეფუძნება კლასიკური ენების შესწავლას. გარდა პედაგოგიური მნიშვნელობისა, ეს უმდიდრესი ენები მსოფლიოში არის მთელი ქრისტიანული ეკლესიის ყველაზე წმინდა ენები. „ორივე კლასიკურ ენას, განსაკუთრებით ბერძნულს, განზრახული ჰქონდა გამხდარიყო ქრისტიანობის გავრცელების, დამკვიდრებისა და ყოვლისმომცველი შინაგანი განვითარების ინსტრუმენტი, ასე რომ ამ ენების გარეშე შეუძლებელი იყო უშუალო წვდომა ქრისტიანული მოძღვრების, სწავლებისა და ღვთისმსახურების წყაროებზე“ 43. ამ ენებზე არ ლაპარაკი ნიშნავს საკუთარი თავის ამოღებას მამების, ლოცვებისა და წმინდა ეკლესიის ღვაწლის მდიდარი საგანძურიდან. ბიზანტიის ისტორიის წყაროები, რომელთა გაცნობა ორიგინალებში აუცილებლობაა როგორც სწავლული მკვლევარებისთვის, ასევე წმინდა მწყემსებისთვის. ხოლო ზოგადი განათლების საკითხში, ენების ცოდნის გარეშე, ძნელად შესაძლებელია ჩვენი მშობლიური ენების - რუსული და სლავური - შესწავლაც კი, რომელიც ბერძნული ენის გავლენის ქვეშ განვითარდა. ამიტომ, სულიერი ინიციაციის ინტერესებიდან გამომდინარე, ამ ენების შესწავლა სასულიერო სემინარიებსა და აკადემიებში, როგორც ჩანს, გადაუდებელი აუცილებლობაა. კლასიკური ენების ამ მნიშვნელობის გათვალისწინებით, 1848 წლიდან აკადემიკოსებს მოუწიათ მუშაობა ნახევარ საუკუნეზე მეტი ამ ენების შესწავლის გასაძლიერებლად და აკადემიებსა და სემინარიებში მათი სწავლების მეთოდების გასაუმჯობესებლად44. აკადემიები ამ ენებს მხოლოდ სასულიერო მეცნიერებებისთვის ვერ განიხილავენ, როგორც დამხმარე საშუალებას, რადგან აკადემიებს უნდა ჰქონდეთ მიზანი არა მხოლოდ გაეცნონ თავიანთ სტუდენტებს სასულიერო საგნების პირველადი წყაროები, არამედ მოამზადონ მასწავლებლები კლასიკურ ენებზე სასულიერო სემინარიებისთვის. პირველი მიზნის მისაღწევად აუცილებელია მოსწავლეთა ენების გაცნობა, რომლებიც მათ მიიღეს სემინარიებში, ხოლო მეორესთვის აუცილებელია საფუძვლიანი სპეციალური ფილოლოგიური განათლების მიცემა - მასწავლებლების - ფილოლოგების მომზადება. მაგრამ სასულიერო აკადემიები, როგორც უპირატესად სასულიერო ინსტიტუტები, აერთიანებენ ამ ორ ამოცანას და შეუძლებელია მათი პრაქტიკაში გადაჭრა ამ საკითხში სათანადო რეფორმის გარეშე. შეიძლება იმედი ვიქონიოთ, რომ შედარებითი ლინგვისტიკა, რომელიც ახლა იგრძნობოდა თავისი ნაყოფიერი შედეგებით, ასევე შეცვლის კლასიკური ენების სწავლების მოძველებულ მეთოდებს სასულიერო სემინარიებში და უდავოდ ხელს შეუწყობს ზოგადი განათლების წინსვლას სასულიერო აკადემიებში. ამჟამად, როდესაც სახალხო განათლების სამინისტროს ზოგადსაგანმანათლებლო დაწესებულებებში რეფორმა განხორციელდა კლასიკური ენების შესწავლის გაუქმების კუთხით და როდესაც საეკლესიო განყოფილებაში ჟღერს ხმები რელიგიურ საგანმანათლებლო დაწესებულებებში ამ ენების შესწავლის და თუნდაც გაუქმების შესახებ, საინტერესოა ვასილი ვასილიევიჩის შეხედულება ამ თემაზე. მისი ეს შეხედულება უპირველეს ყოვლისა ჩანს საეკლესიო ისტორიის აკადემიაში მისაღები გამოცდების შესახებ მისი მოხსენებებიდან, რომლებშიც მას ზოგჯერ მიზნად ისახავდა მეცნიერული თეოლოგიური კვლევებისთვის საგნების აუცილებელი იურიდიული შესაძლებლობების გარკვევას. ამისათვის ის სახელმძღვანელოდან კითხვაზე ზეპირი პასუხის შემდეგ სთავაზობდა გამომცდელებს პატარა ბარათებს ბერძნულ და ლათინურ ენებზე დამახასიათებელი საღვთისმეტყველო გამონათქვამების ამონაწერებით, რომლითაც ისინი ადგენდნენ წარმოდგენილი სწავლება იყო მართლმადიდებლური თუ არამართლმადიდებლური და ვის წინააღმდეგ იყო მიმართული. ერთ-ერთ ამ მოხსენებაში ვასილი ვასილიევიჩი წერს: წერილობითი პასაჟები (ანუ რელიგიის განმარტებები ბერძნულ და ლათინურ ენებზე) არ იყო თანაბრად მარტივი, მაგრამ ზოგადად ბარათები აჩვენებდა, რომ გამოსაცდელები შორს იყვნენ თავიანთი ინფორმაციის ოსტატებისგან და არ ფიქრობდნენ ყველაფერს, რაც ახსოვდათ. მართალია, 20-მდე გამოსაცდელმა (69-დან) საკმაოდ სწორი პასუხი გასცა. "სავარაუდოა, რომ ამ წარუმატებელი პასუხების ნაწილი ბერძნული და ლათინური ენების არადამაკმაყოფილებელ ცოდნას უნდა მივაწეროთ. მაგრამ თუ რაიმე დასკვნის გაკეთება შესაძლებელია შეზღუდული რაოდენობის დაკვირვებით, სემინარიელები უკეთ არიან მომზადებულნი ქრისტიანული ლიტერატურის ლათინური და ბერძნული ძეგლების წასაკითხად, ვიდრე საშუალო სკოლის მოსწავლეები." 45. 1894 წლის სხვა მოხსენებაში ვასილი ვასილიევიჩი ასევე აღნიშნავს საგნების ენობრივი ცოდნის სიღარიბეს: ”იყო გრძელვადიანი პასუხები, წერს ვასილი ვასილიევიჩი, მაგრამ წარუმატებლებმა გაიმარჯვეს. უპრობლემოდ, თუნდაც ზეპირი პასუხის შემდეგ, რომელიც შორს იყო ბრწყინვალედ, გამოიცნეს ზედმეტად გულწრფელი ციტატები (მათ ესმოდათ, მაგალითად, რომ პასაჟი გადაწერილი იყო ვატიკანის ბრძანებულებიდან ან პალატის სწავლებებიდან უფრო მეტი ფერის სწავლებით). 5 რესპონდენტიდან მხოლოდ 2-მა შეძლო იმის დადგენა, რომ გამოთქმული შეხედულება (ქრისტიანი - არიანელებს ეკუთვნის და არა აპოლიანარისს. 4 რესპონდენტიდან არცერთმა არ ესმოდა, რომ სიტყვები (ჩვილის ნათლობის შესახებ) არ იყო მიმართული პელაგიელების წინააღმდეგ, არამედ ეკუთვნოდათ ქვემორეულებს. მორიდებით). მაგრამ იყო შეცდომები და ძალიან უხეში. დამახინჯებული სწავლება (ხატმცოდნეობა) მიაწერეს VII მსოფლიო კრების მამებს. ევტიქეს ჭეშმარიტი სიტყვები მის წინააღმდეგ ბრალდებად მიიღეს. ამ ნაკლოვანებების მთავარი ბრალი თანაბრად არის არა საგნების დოგმატური გაგების სისუსტე, არამედ მათი ენობრივი ცოდნის მწირი. ცხადია, წიგნი ბერძნულ ან ლათინურ ენაზე მხოლოდ ძალიან ცოტა მათგანისთვის შეიძლება იყოს წაკითხვის საგანი. უმრავლესობას აწყდება მისგან რამდენიმე სტრიქონის - ძლივს გვერდის - მთელი საათის განმავლობაში თარგმნის რთული, ძლივს შესასრულებელი სამუშაო. და ლექსიკონები ასეთი სამუშაოსთვის საჭირო იქნება ისეთი რაოდენობით, რომ უმდიდრესი ბიბლიოთეკაც კი ვერ დააკმაყოფილებს მოთხოვნას. ამ მხრივ, ისინი, ვინც გამოიყენება, ცუდად არიან მომზადებულნი თეოლოგიის სამეცნიერო კვლევებისთვის. ეს შეიძლება ნათლად აისახოს ერთი მაგალითით. ჩანდა, რომ ციტატაში, რომელიც იწყება სიტყვებით: ყველა გამოიცნობს ირმოსის ნაცნობ ტექსტს: „შენ გამოხვედი ღვთისმშობლისგან“. თუმცა, რამდენიმე გამომცდელმა ვერ დაადგინა ამ ირმოსის პოლემიკური ტენდენცია - რადგან არ იცოდნენ სიტყვების თარგმნა (პირველი ითარგმნა: "მიღებული", მეორე "უხუცესი") და მაშინაც კი, როდესაც მათ ირმოსის სლავური დასაწყისი შესთავაზეს, მათ არ იცოდნენ როგორ გააგრძელონ ეს (ყველაფერი რთულის გამო). ბერძენი („ადამიანის მთელი სახელი“) იმდენად ცოტას ლაპარაკობდა მათ გონებაში, რომ მათში ვერაფერი დაინახეს, გარდა იმისა, რომ იესო ქრისტეს სურს ყველა ადამიანის გადარჩენა“. მაგრამ ვასილი ვასილიევიჩმა უფრო დეტალურად გამოავლინა კლასიკური ენების რეალური მნიშვნელობა რელიგიური საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის და სწავლების ფაქტიური უშედეგობის მიზეზების შესახებ სპეციალურ შენიშვნაში შემდეგი შინაარსით: 1. „საღვთისმეტყველო სკოლა შეიძლება დაექვემდებაროს კრიტიკას, სხვათა შორის, ისეთ ნაკლოვანებებზე, რომლებზეც პასუხისმგებლობა არ შეიძლება მის ხელმძღვანელებს დაეკისროს“ და წარსულში იყო და არის - მიზეზის საზიანოდ - ისეთი მიზეზები, რომელთა აღმოფხვრა მხოლოდ რექტორებსა და პროფესორებზე შეუდარებლად მაღლა დგას ხელისუფლების მიერ. 2. „სასულიერო აკადემიების წარმატებები ყველაზე მჭიდრო კავშირშია იმ წარმატებებთან, რომლებსაც რეალურად აღწევენ სემინარიები. აკადემიებს არ შეუძლიათ არ მოითხოვონ, რომ აკადემიებში „სტუდენტური“ სერთიფიკატებით შევიდნენ პიროვნებები, რომლებსაც შეუძლიათ მეცნიერებებით თავიანთი უმაღლესი ფორმით რეალური ინტერესი. 3. „სემინარებში ერთხელ იყო „ეკლესიის მამათა კითხვა ბერძნულად“. მე მას უფრო ფართოდ ჩამოვაყალიბებდი: „ბერძნული ეკლესიის მამების კითხვა ბერძნულად და ლათინური მამების ლათინურად“. ეს საგანი - აკადემიური თვალსაზრისით - არის კვინტი - სემინარიის კურსის არსი, ღვთისმეტყველების სტუდენტის ჭეშმარიტი testimonium maturitatis“. „არამოწიფული“ არ წაიკითხავს ეკლესიის მამას ორიგინალში, ან იმიტომ, რომ მამათა თხზულების შინაარსი გაუგებარი იქნება ცუდად მომზადებული „თეოლოგისთვის“, ან იმიტომ, რომ თავად მამათა ენა „ჩვენს ხელში არ არის დაწერილი“. 4. „მართლმადიდებლობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დოგმატური ძეგლი იწყება სიტყვებით: „შემდეგ ღმრთიური მამის მიერ“. მხოლოდ ეს გადმოსცემს „ეკლესიის მამათა ბერძნულად კითხვას“ თვით მართლმადიდებლობის განუყოფელი ნაწილის მნიშვნელობას. რამდენი „სპილენძის მონეტის“ მიცემა შეიძლება ისეთი ოჯახის მორალური სიმტკიცისთვის, სადაც ბავშვებს არ ესმით მშობლების ენა? ხოლო მართლმადიდებელ „თეოლოგს“ უნდა ესმოდეს ეკლესიის მამების ენა, რათა ჰქონდეს რეალური შესაძლებლობა, მიჰყვეს მათ ავთენტურ სწავლებას“. რუსეთის საეკლესიო ცხოვრებამ სასტიკი გაკვეთილები გვასწავლა. უბრალოდ დაიმახსოვრე: „თუ ვინმეს სახლში არ ზეიმობენ სპარსელები, ასეა ქრისტეც: დაწყევლილია, წმიდაო მამებო, რეკოშა“. უცოდინარი, რომელიც წარმოიდგენს, რომ ღვთაებრივ მამებს მიჰყვება, შეიძლება სრულიად საშინელი იყოს. 5. „აკადემიური ინტერესებიდან გამომდინარე, მიზანშეწონილად მივიჩნევ, რომ „წმინდა მამათა კითხვა ორიგინალში a livre ouvert“ იყოს აკადემიური მისაღები ტესტების წინა ხაზზე. 6. "უცნაური იქნებოდა იმის უგულებელყოფა, რომ ბერძნული და ლათინური ენების წინსვლასთან ერთად სემინარიებში მდგომარეობა შორს არის კარგი. სემინარიები არ არიან ამაში დამნაშავე. სასულიერო სკოლის ძალისხმევის საპასუხოდ ცხოვრებამ თავისი გარყვნილების ტალახიანი ტალღები გადაიტანა. შესაძლებელია თუ არა სემინარიელების, 20 წლის ახალგაზრდების შენახვა, რომ ისინი ასეთ ბედნიერ უბანში დარჩნენ თავიანთი უბანში. არსებობენ მწყემსები, რომლებმაც დაივიწყეს ბერძნული ენა თითქმის ანბანამდე, მაგრამ ეს არ უშლის ხელს მათ, თუნდაც უფლის ცხოვრების ღირსეულ ფიგურებს, არ ჩააქროთ ეს სული, რომ მოკრძალებულმა სემინარიულმა განათლებამ მათში ჩადო ლათინური ენა არაფრისთვის გამოიყენება?” 7. "მაგრამ ეს არ არის მწარე დასასრული. დავუშვათ, რომ სემინარიელებმა ორივე კლასიკური ენა სავსებით დამაკმაყოფილებლად შეისწავლეს. ჩნდება კითხვა: რას წაიკითხავენ ისინი ბერძნულ და ლათინურ ენებზე, როცა სკოლას მიატოვებენ? Biblioteca Teubneriana-ს კლასიკური ავტორები შედარებით იაფები არიან (თუმცა ისინი ძალიან ძვირი ღირს ყველაზე მწირი საფულესთვის, თუ ყველაზე მწირი სოფლის საფულე არ შეიძლება იყოს). დომოსენეს და ციცერონს, არც ომირესს და ვირგილიუსს არ აინტერესებს და მას სურს წაიკითხოს წმიდა მამები, მაგრამ ეს არის მისთვის მიუწვდომელი, როგორც „ზეციური სიმაღლეები“. ძველი ბენედიქტური "Opera omnia" საშინლად ძვირია. ცალკეული წმინდანების ახალი გამოცემები. საზღვარგარეთ საერთოდ არ არსებობს მამობრივი შემოქმედება. და რა თქმა უნდა, ეს არ არიან რუსი მღვდლები, თავიანთი მოკრძალებული შემოსავლებით, რომლებიც შეადგენენ პატრისტული ნაწარმოებების მყიდველთა ისეთ ზოგად კონტიგენტს, რომ ტეიბნერებმა და ტაუხნიტებმა აღიარონ ეს კომერციულად საკმარისად მომგებიანი, რათა დაიწყონ წმინდა მამების ცალკეული ნაწარმოებების ხელახალი ბეჭდვა. გასაკვირია, თუ სასულიერო სკოლა უძლური აღმოჩნდება ისეთ „საქმეების“ წინააღმდეგ ბრძოლაში, რომლის გამძლეობასაც დასასრული არ აქვს. . . . . . . .... . . . ... . . ... . შეავსეთ კონსერვატორია პროფესორებით, რომ ყველა ნიჭიერი და - რაც მთავარია - რუბინშტეინების დიდებით შეარჩიოთ, მაგრამ გამოაცხადეთ სტუდენტებს, რომ სკოლის დატოვების შემდეგ, მევიოლინე ვერ ნახავს არც მშვილდს და არც ვიოლინოს, პიანისტი კლავიშებს თითებს არასოდეს შეეხება - კონსერვატორია კი ფიასკოს განიცდის. დაამკვიდრეთ მევენახეობის ხელოვნების ყველაზე სამაგალითო სწავლება შპიცბერგენში - სოლოვკში ვენახები მაინც არ გაიზრდება. 8. „ამავდროულად, რუსეთში წიგნების „მომარაგების“ მუდმივი ნაკლებობა, რაც კლავს მასზე მოთხოვნის შესაძლებლობას, განა სამარცხვინო არ არის რუსეთისთვის? იქნება თუ არა ყველა მღვდელი თავისი მოწოდების სიმაღლეზე, თუ მრევლი დაუსვამს მას ასეთი კითხვების სერიას, მაგალითად: ა) რას ნიშნავს: „ურემი ღვთაებრივ წყალობას გადმოგვცემს? ჩვენ დიდებას ვუგზავნით ღმერთს და ღმერთი აგზავნის მას და აქ ნათქვამია: "ის ურემს ჩამოაგდებს". ბ) რას ნიშნავს ასეთი ფენომენი: საკვირაო კანონის ირმოსის 4 სიმღერაში 2 ხმა მღერის: „თუ ქალწულისაგან ხარ, შუამავალი არა, ანგელოზი“ და რამდენიმე წუთის შემდეგ ირმოსში იმავე კანონის 5 სიმღერა გვესმის: „შენ ხარ ღმერთისა და კაცის შუამავალი, ქრისტე ღმერთო? საქმე ძალზე აღმზრდელია მათთვის, ვინც ფიქრობს, რომ ამგვარი კონფლიქტების აღმოფხვრა შესაძლებელია არსებული სლავური თარგმანის გასწორებით. აქ ჩვენ უნდა დავიწყოთ სასულიერო ენის ყველაზე ხშირად გამოყენებული ტერმინების რღვევით. გ) რას ნიშნავს სიტყვები: „დავაშალოთ ჯიუტი საჭირო ცვლილებები“ (სტიკერში: „მარხვა, ძმებო, სხეულებრივად“ და ა.შ. და ა.შ. დავუშვათ, რომ ამ კითხვებზე პასუხს მრევლის მოძღვარი იძლევა; მაგრამ იქნება ეს მისი პრესვიტერიის მთლიანობის ღირსი? ბოლოს და ბოლოს, თუ ის უპასუხებს თუნდაც სწორად, მაგრამ ბნელი ფრაგმენტების ბერძნული ტექსტის წაკითხვის გარეშე, ის უპასუხებს მხოლოდ შემთხვევით, ე.ი. ეგრეთ ipso, ის გადაიქცევა იმ იეზუიტური ზნეობის მიმდევართა კატეგორიაში, რომელმაც ზუსტი სიმართლის ნაცვლად იცის, როგორ დაკმაყოფილდეს მიახლოებითი ჭეშმარიტებით. 9 . საგანთა არსებული წესრიგი, ვფიქრობ, მხოლოდ უწესრიგობაა, რომელიც უნდა აღმოიფხვრას. ყველა სამრევლო ეკლესიაში, თუნდაც ღარიბ ეკლესიაში, კარადაში „დიაკონიუმში“ უნდა იყოს ბერძნული ლიტურგიკული წიგნები, რათა პრესვიტერმა, რომელიც თავის პოზიციას სერიოზულად ეკიდება, როცა ასეთ გაუგებარ გამოთქმებს შეხვდება, იმავე დღეს გაიგოს, რაშია საქმე. 10. საეკლესიო წიგნების გარდა, ამ საეკლესიო ბიბლიოთეკებში შეიძლებოდა წმინდა მამათა ცალკეული თხზულების ორიგინალური ტომებიც შეიცავდეს... ეგრეთ წოდებულმა კეთილგანწყობამ არაერთხელ გამოიწვია ყვირილი და ტირილი დაწყებითი საჯარო სკოლის ზოგიერთ ყოფილ მოსწავლეში დაფიქსირებული გაუნათლებლობის რეციდივის გამო. ხალხისთვის საეკლესიო ბიბლიოთეკაზეა საუბარი. ნუთუ უფრო ადვილია გაუნათლებლობის განმეორება, რასაც ჩვენი ცხოვრების წესი გმობს თავად მღვდელს? და სად არის ღირსეული საეკლესიო ბიბლიოთეკები თავად მღვდლებისთვის? 11. მე ვსვამ საკითხს რუსეთში ორიგინალური პატრისტული ნაწარმოებების განზრახ ფართოდ გადაბეჭდვის შესახებ. შესაძლოა, ეს საწარმო, თუ გრანდიოზულად დაიდგმება, დაჯდება "ნაყარი უფრო იაფი" და სასარგებლო იყოს არა აკადემიური ცხოვრების ვიწრო საზღვრებისთვის. ახლა მას მივმართავ. 12. ადვილია ვივარაუდოთ, რომ სემინარიის სტუდენტები, რომლებმაც მინიმუმ საფუძველი ჩაუყარეს უმაღლესი სასულიერო მეცნიერებების დასაუფლებლად მომზადების საფუძველს, შედიან სასულიერო აკადემიებში და ეს უკანასკნელნი ვალდებულნი არიან უპასუხონ მის სამეცნიერო საჭიროებებს და უხვად გაჯერებულიყვნენ პატრისტული თხზულების საკვებით. ჩივილები იმის შესახებ, რომ აკადემიებში ყველაფერი არასწორად მიდიოდა, ისმოდა თითქმის გაზეთების სვეტებში, რომლებიც სულაც არ იყვნენ დამნაშავენი თეოლოგიაში. ცხადია, ამ ტიპის მწერლებს ეჭვიც კი არ ეპარებათ, რომ აკადემიას აქვს არა მხოლოდ უფლება, არამედ მოვალეობაც უპასუხოს მათ ძვირფას რჩევებს სიტყვებით: ultra-posse nemo obligatur. აკადემიებს მოკლებულია შესაძლებლობა, სისტემატიურად მოაწყონ სტუდენტების პატრისტული ნაწარმოებების წაკითხვის ამოცანა. მიზეზი უკვე ითქვა ზემოთ. მსოფლიოში არსად არის პატრისტული თხზულების ცალკეული გამოცემების კვალი ორიგინალში, 2-3 დაბეჭდილი გვერდის პატარა წიგნებში. ანუ, ჯერ არავის უფრთხილდება უმაღლესი სულიერი განმანათლებლობის ერთ-ერთი არსებითი მოთხოვნილების დაკმაყოფილება. უდავოდ უფრო ადვილია მაღალ პრინციპებზე საუბარი, ვიდრე საკითხის პრაქტიკული მხარის გაგება. წმ. მამები თავის დროზე გამოსცემდნენ ბენედიქტინელებს, მაგრამ ისინი გამოსცემდნენ როგორც Opera omnia-ს, ისე მოუხერხებელი ტომების სახით. ეს Opera omnias ძალიან ძვირია და ამიტომ უმდიდრეს ბიბლიოთეკას აქვს ერთი ან ორი ეგზემპლარი. ამასობაში აკადემიის ნორმალური განლაგება 30 სტუდენტზეა გათვლილი. და სხვადასხვა ყოველდღიურმა გარემოებებმა განაპირობა ის, რომ აკადემია ყოველწლიურად იღებს 50 ან მეტ სტუდენტს 30-ის ნაცვლად. Historia arianorum ad solitarios-ით, ვინაიდან წმინდა მამის ყველა ეს ნამუშევარი მოთავსებულია იმავე I ტომში. შემდეგ კი მაგიდაზე გახსნილი ტომი უფრო მეტ ადგილს იკავებს, ვიდრე დასაშვებია ერთი სტუდენტისთვის. მართალია, ეს ტომები უკვე დაიბეჭდა მინ. მაგრამ, სამწუხაროდ, პატივცემული აბატი, რომელიც ყველანაირ დაბრკოლებას ებრძოდა, გამოიყენა თავისი პუბლიკაციისთვის, იმაზე უარესი, რაც, როგორც ჩანს, მთელ პარიზში შეუძლებელი იყო 1857 წელს. ამიტომ, აკადემიურ ბიბლიოთეკას უფლება აქვს გასცეს პატროლოგიის ტომები არა ვინმეს. შემდეგ კი, სრულიად ბუნებრივია, რომ პატროლოგია ძირითადად აკადემიური მასწავლებლების ხელშია. რაც არ უნდა მკაცრად მოეპყრო პროფესორებს, რომლებსაც არ აქვთ საკუთარი აკადემიური ბიბლიოთეკა, Patrologie Cursus Completus-ის გამო ვერანაირი საყვედური ვერ იქნება მათზე მხოლოდ იმიტომ, რომ 1875 წელს, როდესაც მინი გარდაიცვალა, მათი უმეტესობა აკადემიურ ან სასკოლო სკამებზე იმყოფებოდა. და Patrologia, თუნდაც გამომცემლის სიცოცხლეში, გახდა უდიდესი ბიბლიოგრაფიული იშვიათობა. ” პრაქტიკული თვალსაზრისით, ბევრი რამის გაკეთება შეიძლება და მართლაც კეთდება, რელიგიური საგანმანათლებლო დაწესებულებებში კლასიკური ენების შესწავლის წინააღმდეგობის გასაპროტესტებლად. - მაგალითად, ერთმა მღვდელმა A.S.-მ 1901 წლის "კვირაში" თავის სტატიაში: "რა ჯდება რუსეთს კლასიკური ენების შესწავლა?", სხვა საკითხებთან ერთად, წერდა, რომ "ძველი ენები, გულწრფელად რომ ვთქვათ, არაფრისთვის არ არის საჭირო ცხოვრებაში. მხოლოდ ექიმებს შეიძლება სჭირდებოდეს ლათინური რეცეპტების დასაწერად; მაგრამ იმისთვის, რომ ლათინური წამლების სახელების დაწერა შეგეძლოს, ლათინურ ენაზე ცოტა წამლის დაწერა საკმარისი იქნება. მედიცინა, და არ ატანჯოს ყველა საშუალო სკოლის მოსწავლე 10 წლის განმავლობაში” 46. ან იგივე ავტორი აპროტესტებს ენების შესწავლას: “Has ვინმეს გაუგია ეპარქიის ეპისკოპოსები, სასკოლო საბჭოები და მათი დეპარტამენტები, ეპარქიის და რაიონის დამკვირვებლები, მისიონერები და სხვა ავტორიტეტები, რომლებიც კითხულობენ მათი იურისდიქციის ქვეშ მყოფ სასულიერო პირებს, რატომ თვლიან ეს ლათინური ან ბერძნული შემდეგ შეისწავლეთ ისინი? ბევრ ეპარქიაში (მაგალითად, X. და N.) მღვდლები, რომლებსაც რატომღაც არ ამძიმებენ კლასიკური (და სხვა ცოდნები) კიდევ უფრო უკეთეს ადგილებს იღებენ და დეკანოზებად ასრულებენ. ეპისკოპოსს ხომ შეუძლია თავისი შეხედულებისამებრ წარუდგინოს ეპარქიაში ნებისმიერი ადგილი და დანიშნოს უბრალო მღვდელი, სულ მცირე, სასულიერო სასწავლებლის მესამე კლასიდან, და დაემორჩილოს მას ქალაქის მღვდლები და დეკანოზები - კანდიდატები და ღვთისმეტყველების ოსტატები. და ეს, ამბობენ, ახლახან მოხდა საუნივერსიტეტო ქალაქში." 47 მაგრამ თუ ეს ყველაფერი, როგორც მღვდელი მოწმობს, ხდება ცხოვრებაში, ეს არ ნიშნავს, რომ ასე უნდა იყოს და რომ კლასიკური ენები არ შეიძლება. როგორც ჩვენ მიერ წარმოდგენილი ვასილი ვასილიევიჩის მოღვაწეობის ესკიზიდან ჩანს, მან კაპიტალური წვლილი შეიტანა აკადემიის შიდა ცხოვრებაში და მიუთითა ის მიმართულება, რომელიც უნდა გაჰყოლოდა თავის შემოქმედებას და ცხოვრებაში. აქ არ შეიძლება არ აღვნიშნოთ კიდევ ერთი ასეთი წვლილი, რომელიც ემსახურებოდა აკადემიის სამეცნიერო ინტერესების გაძლიერებას. აკადემიის საქმიანობის ნაყოფიერება არ შეიძლება შეფასდეს მის მიერ წარმოებული სამეცნიერო დისერტაციების რაოდენობით. ნებისმიერ ბიზნესში, პირველ რიგში, ნივთის ხარისხი ფასდება. იგივე ეხება სამეცნიერო დისერტაციებს: პრინციპის დადგენა – რა მეცნიერული დამსახურება უნდა ჰქონდეს მას – სასულიერო აკადემიების ერთ-ერთი ამოცანაა. ეს მით უფრო აუცილებელია, რადგან ამ საკითხთან დაკავშირებით არ არსებობს სახელმძღვანელო მითითებები ან წესები არც აკადემიურ რეგლამენტში და არც განმარტებით ჩანაწერში. სასულიერო აკადემიების დებულების 142-ე მუხლის მიხედვით, მაგალითად, დოქტორის ხარისხის მისაღებად საჭიროა მხოლოდ თხზულება, მაგრამ არ არის მითითებული, თუ რა ღირსება უნდა ჰქონდეს მას. აკადემიური გამოყენება ამ მხრივ განსხვავებული და ცვალებადი იყო ცხოვრების პირობებიდან გამომდინარე. იმის თქმა, რომ ცნობილი სადოქტორო ესე არის „ღირსი“ ან „არ ღირს“, არსებული წესების მიხედვით, დამოკიდებულია რეცენზენტების პირად შეხედულებებზე, რის საფუძველზეც იღებენ გადაწყვეტილებას აკადემიური საბჭოები. თუ რა კრიტერიუმით უნდა ხელმძღვანელობდეს ეს რეცენზენტები, რათა გამოთქვან თავიანთი მიუკერძოებელი აზრი ცნობილი ნაშრომის შესახებ, არსად არის მითითებული მარეგულირებელ აკადემიურ წესებში. მეორე მხრივ, შესაძლებელია თუ არა ამ ხარისხის მინიჭება ავტორის ნაწარმოებების მთლიანობისთვის და ეს არ იქნება წინააღმდეგობა დებულების 142-ე პუნქტის მოთხოვნასთან და რა სამეცნიერო საფუძვლებით შეიძლება ამის გამართლება? აკადემიური ცხოვრების ყველა ეს საკითხი განმარტა ვასილი ვასილიევიჩმა იმ სადოქტორო დისერტაციების ზოგიერთ მიმოხილვაში, რომლებზეც მას თავისი აზრი უნდა გამოეთქვა. აქ უდავო დამსახურებაა ის, რომ ის ცდილობდა დაედგინა მოთხოვნები, რომლებსაც სადოქტორო დისერტაცია უნდა აკმაყოფილებდეს. სასულიერო აკადემიების დებულების § 142 მოითხოვს დოქტორანტს წარადგინოს „დისერტაცია ან ესე, თუნდაც არ იყოს დაწერილი ერთი ხარისხის მისაღებად“. ჩვეულებრივი გაგების თანახმად, ესე ან დისერტაცია უნდა წარმოადგენდეს რაღაც ერთიან, სრულ ან მთლიანს. და სადოქტორო დისერტაციის კონცეფცია, რომელიც წარმოდგენილია უმაღლესი სამეცნიერო ხარისხის კონკურსში, ბუნებრივად იწვევს მოლოდინს, რომ ასეთ თხზულებაში მეცნიერული ცოდნა წარმოდგენილია ავტორისთვის მისაწვდომ განვითარების უმაღლეს დონეზე, რომ საშუალებების სწავლება მას აქ ყველაზე ფართო და სრულყოფილად იყენებს“48. „ყველაზე რთული ნებისმიერ სადოქტორო დისერტაციაში არის ისეთი თემის არჩევა, რომელიც საშუალებას იძლევა ჭეშმარიტად სადოქტორო დისერტაციის შემუშავება“ 49. „მეცნიერის ნარკვევში, ამ სიტყვის მკაცრი გაგებით, ვარაუდობენ: ა) ღრმა ერუდიცია და ბ) მეცნიერული მეთოდი. ა) უპირველეს ყოვლისა, ცხადია, რომ მეცნიერი დგას თავის საკითხზე სპეციალური თანამედროვე კვლევის სიმაღლეზე და ანტიკური მეცნიერების უფრო ღირებული ნაშრომები (თუ არა მთელი შესაბამისი ლიტერატურა მთლიანად) მისთვის ცნობილია და ფაქტობრივად გამოიყენება მის მიერ თავის კვლევაში. ბ) მეორე მხრივ ვგულისხმობ: ა.ა) შინაარსობრივად: კითხვის მეცნიერული ფორმულირება და კვლევის ტექნიკის თანმიმდევრულობა. ბ.ბ) გარეგნულად: უნაკლო ტექნიკა. არსებითი მხრიდან (aa), მაგალითად, ჰომოლიზურ კვლევასთან დაკავშირებით, შეიძლება ჩამოყალიბდეს შემდეგი დებულებები: 1. თუ მეცნიერი გამოკვლევის საგნად ირჩევს ცნობილ მქადაგებელს, ამით გარანტიას იძლევა, რომ არჩეული საგანი მეცნიერული მკურნალობის საშუალებას იძლევა. 2. უნდა შემუშავდეს ჰომილეტიკური ბიოგრაფიის მეცნიერული ტიპი: მეცნიერი მქადაგებლის ბიოგრაფიაში უნდა შეეხოს მხოლოდ ისეთ დეტალებს, რომლებსაც პრაგმატული კავშირი აქვს ამ უკანასკნელის ქადაგებასთან, ან აღიაროს ასეთი ბიოგრაფიის მეცნიერული შეუძლებლობა. 3. აუცილებელია გაირკვეს ამა თუ იმ მქადაგებლის ლიტერატურული მოღვაწეობის მოცულობა, მისი გამოქვეყნებული და გამოუქვეყნებელი ნაწარმოებების რაოდენობა. 4. მეცნიერი მგრძნობიარე უნდა იყოს არჩეული მწერლის ტექსტის კრიტიკასთან დაკავშირებული საკითხების მიმართ. 5. მეთოდოლოგიური კვლევის ტექნიკა, მაგალითად, ე.წ. საცნობარო მეთოდი და გარკვეული თვალსაზრისი, რომლიდანაც განიხილება სამქადაგებლო საქმიანობა, თანმიმდევრულად უნდა იქნას გამოყენებული როგორც ერთ მქადაგებელზე, ასევე მეორეზე. 6. მოცემული მწერლის ქადაგებების მიმოხილვას არა საინვენტარიზაციო მიზნები უნდა ჰქონდეს, არამედ მათი ჰომილეტიკური ტიპის გარკვევა, ჰომილეტიკური თეორია, რომელსაც იცავდა მქადაგებელი, თუ არ ვარაუდობენ, რომ მისი ქადაგებები იყო მისი ბუნებრივი მეტყველების ნიჭის შემთხვევითი გადმოცემა და, შესაბამისად, არ რეგულირდება რაიმე წესით. 7. თუ ვივარაუდებთ, რომ მოცემულმა მქადაგებელმა თავისი ნიჭი ჩამოაყალიბა თავისი დროის საბჭოთა ან სულიერი მოსაუბრეების გავლენით, ეს გავლენა უნდა დადასტურდეს. 8. ქრისტიან მქადაგებლებს შორის საერთო საფუძველი მეცნიერულად უნდა დაზუსტდეს. 9 . ვინაიდან ქადაგება ხელოვნების ნიმუშია, მისი ღვაწლის შეფასებისას გარკვეული სუბიექტურობა გარდაუვალია, ვიდრე სხვა სახის კრიტიკაში; ამიტომ, მით უმეტეს, მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ ქადაგების შეფასების ნორმები - ის სტაბილური წესები, რომლებიც გარკვეულწილად ზღუდავს კრიტიკულ თვითნებობას. დაბოლოს, უნაკლო ტექნიკაში (ბბ) ვგულისხმობ მეცნიერულ უნარს, მიანიჭოს მეცნიერულ შინაარსს საუკეთესო გამოხატულება, თუნდაც მცირე დეტალების ფრთხილად დასრულება, იმ გააზრებულობას, რომელიც აისახება სამეცნიერო ნაშრომის გარეგნობაში - ამას ჰქვია სამეცნიერო აკრიბია. თუ ყველა ეს მოთხოვნა სრულად ვერ დაკმაყოფილდება, მაშინ არ შეიძლება არ ვისურვოთ, რომ მათი დარღვევები იყოს მცირე რაოდენობით და საკმარისად მოტივირებული“ 50. „იმ სამეცნიერო წიგნების არსებობის უფლება, რომლებიც მეცნიერებაში აქამდე ცნობილ ახალ თეზისებს აყალიბებს, სრულიად უდავოა. ასეთ ნაშრომებს ყველა აღიარებს, როგორც კაპიტალურ ნაშრომს, როგორც პირველი რანგის ნაშრომს. მათთან ერთად დგას ის წიგნები, რომლებიც ახდენენ თეზისებს, რომლებიც ახალი არ არის მეცნიერების ისტორიაში, მაგრამ სინამდვილეში დიდი ხანია მივიწყებულია, დაუმსახურებლად მიტოვებული, როგორც ახალი არგუმენტი. ძველი ჭეშმარიტების სასარგებლოდ იყოთ პირველი რანგის თხზულების ავტორი, ახალი თეზისის შეტანა სამეცნიერო ხაზინაში, ეს არის ყველაზე კეთილშობილური მიზანი, რომლისკენაც შეუძლია ყველა ჭეშმარიტი მეცნიერი. [სინამდვილეში, თუმცა] "უკანასკნელი დროის აკადემიური პრაქტიკა, რამდენადაც მე ვიცი, არასდროს მოუთხოვია დოქტორანტებს თავიანთ ნარკვევებში მეცნიერებისთვის აქამდე უცნობი დებულებების დამკვიდრება. ამას არა მხოლოდ აკადემიური გამოყენება არ მოითხოვს, არამედ სასულიერო აკადემიების წესდება არ შეიცავს აბზაცს, რომელიც მისცემს მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხზე წარდგენილ დისერტაციებს მეცნიერების დოქტორის წოდების მოთხოვნის გარეშე. შესაბამისად, ამ ტიპის დისერტაციის ნორმალური ტიპი მეორე რანგის ნაშრომებად უნდა ჩაითვალოს - ის, ვინც ახალი სამეცნიერო პოზიციების დამყარების გარეშე, კოგნიციო კოგნიტიზე მაღალი ამოცანების დასახვის გარეშე, ატარებს კვლევას თემაზე თანამედროვე მეცნიერების მიერ მიღწეულ სიმაღლეებზე, მათ უბრალოდ უნდათ მეცნიერულად სასარგებლო იყოს მკითხველისთვის, ყურადღების მიქცევა ყველაზე ღირებული შედეგების შესახებ. კითხვა იმის შესახებ, ადგენს თუ არა წიგნი რაიმე ახალ სამეცნიერო თეზისს, „არ დგას იმის გამო, რომ მუდმივი „quid novi?“ საბედისწერო აღმოჩნდებოდა, ალბათ, პროდუქტიულობის წიგნების 99%-ისთვის, და სამეცნიერო სამყაროში ისინი დიდი ხანია მიჩვეულები არიან ახალ წიგნში არ ეძებონ ახალი შედეგები, არამედ დაკმაყოფილდნენ უკვე მიღწეულის ნიჭიერი შეჯამებით, რომელშიც ავტორის ინდივიდუალობა სრულებით არ ქრება“ 52. მეორეს მხრივ, ეს პრინციპში უნდა იყოს აღიარებული ა) რომ ცალკეული სტატიები, თუნდაც მიმოფანტული და დაუმთავრებელი, შეიძლება გამოირჩეოდეს ისეთი მაღალი მეცნიერული ღირსებებით, რომ უსამართლო იქნებოდა არ ვამჯობინოთ ისინი ლეგიტიმური დისერტაციის ერთიანობას და ბ) რომ თავად მეცნიერების ინტერესებიდან გამომდინარე სასურველია, რომ სტატიები და ესკიზები ჭარბობდეს ესეებზე; რადგან ეს შესაძლებელს ხდის გამოცდილ და სრულწლოვან მეცნიერებს დაზოგონ შრომა და დრო, დაუთმონ მათ მართლაც საკამათო და რთული საკითხების გადაჭრას და დაიცვან თავი არაპროდუქტიული, მაგრამ გარდაუვალი სამუშაოსგან სრულ ნარკვევში (განსაკუთრებით კურსში) - სხვების მიერ მიღებული შედეგების გამეორება, უდავო და სრულად დადასტურებული ფაქტების წარმოჩენა. ცხოვრება ჩვენს სასულიერო პირებს უყენებს მრავალფეროვან მოთხოვნებს, რომელთა დასაკმაყოფილებლად ეკლესიის წარმომადგენლებს სჭირდებათ არა მხოლოდ კონკრეტულად საღვთისმეტყველო, არამედ ზოგადი განათლებაც. სასულიერო აკადემიებს, რომელთა მიზანია სტუდენტებს მისცენ ზუსტად ისეთი განათლება, რომელიც აუცილებელია როგორც ეკლესიის წარმომადგენლისთვის, ასევე სწავლული ღვთისმეტყველისთვის, ამ საქმისთვის საჭიროა ნიჭიერი და გაწვრთნილი მოღვაწეები. ამ ფიგურების კონტიგენტი უმეტესწილად საკუთარი აკადემიის კურსდამთავრებულებისგან შედგება. სულების წესების მიხედვით. აკად. 1869 წელს აკადემიებს საშუალება მიეცათ შეენარჩუნებინათ ყველაზე ნიჭიერი სტუდენტები ცნობილ განყოფილებებში კერძო ასისტენტ-პროფესორად, ხოლო შესაბამის მეცნიერებებში მათი გასაუმჯობესებლად ისინი გაგზავნეს უცხოურ უნივერსიტეტებში 54. 1884 წლიდან ამავე მიზნით აკადემიებში დაარსდა პროფესორ-სტიპენდიანტთა ინსტიტუტი: ყოველწლიურად ორი და ხანდახან ნიჭიერი სტუდენტები რჩებიან სპეციალური თხოვნით. უფრო ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში, აკადემიაში პედაგოგიური თანამდებობის დასაკავებლად. ეს პირები პირველი კანდიდატები არიან პროფესორის ვაკანსიის დასაკავებლად აკადემიებში იმ განყოფილებებში, რომლებშიც ისინი იყვნენ სტიპენდიანტები. ამ საკითხში წარმატების საუკეთესო გარანტია აკადემიებში ამ ვაკანსიების შევსების არჩევითი მიდგომაა. აკადემიების საბჭოები თავად ირჩევენ პროფესორის ვაკანსიაზე კანდიდატებს და თავად ეძებენ კანდიდატებს პროფესორის ვაკანსიაზე და თავად ეძებენ ზომებს აკადემიის სამეცნიერო საქმიანობის გასაძლიერებლად. სამწუხაროდ, აკადემიური სტიპენდიის მნიშვნელობა შესამჩნევად იკარგება: პროფესორობისთვის საუკეთესო მოსამზადებლად ისინი არ იგზავნება საზღვარგარეთ და სტიპენდიის წლის ბოლოს ყოველთვის არ აჩერებენ აკადემიაში ლექციების წასაკითხად, არამედ ნიშნავენ მასწავლებლებს სასულიერო სემინარიებში და სასულიერო სასწავლებლებშიც კი. აკადემიიდან მოწყვეტილი და აკადემიური ბიბლიოთეკებიდან მოხსნილები, მათ არ აქვთ შესაძლებლობა გააგრძელონ სამუშაო, რისთვისაც ემზადებოდნენ სტიპენდიის პერიოდში და ყველაზე ხელსაყრელ პირობებში, სტიპენდიას მხოლოდ რამდენიმე წლის შემდეგ აცხადებენ სამაგისტრო ნაშრომის წარდგენით. როდესაც აკადემიაში ერთ-ერთი ბიბლიური განყოფილება ვაკანტური იყო, ვასილი ვასილიევიჩს, როგორც საბჭოს წევრს, რომელიც აქტიურ მონაწილეობას იღებდა ამ ვაკანსიის კანდიდატის შერჩევაში, აშკარად სურდა აღედგინა აკადემიური სტიპენდიის უკვე შესამჩნევად შემცირებული მნიშვნელობის აღდგენა და აკადემიური განყოფილების არჩეული კანდიდატი შეიმუშავა საზღვარგარეთ გაგზავნილი ბიბლიური მეცნიერებების გასაუმჯობესებლად. სამწუხაროდ, აკადემიურ არქივში ჩვენ ვერ ვიპოვნეთ ვასილი ვასილიევიჩის ყოფილი პროექტი აკადემიურ განყოფილებაში ახლად შემოსული ადამიანებისთვის უცხოური მივლინების აუცილებლობის შესახებ. ვასილი ვასილიევიჩის საქმიანობის შესახებ ჩვენი ნარკვევის დასასრულს აკადემიის შინაგანი ცხოვრების საკითხებზე, ჩვენ შევაქვთ ვასილი ვასილიევიჩის მიერ მოცემული თემების სია 1884 წლიდან მისი გარდაცვალების 55 წლამდე კანდიდატის ესეებისთვის. ამ თემებიდან ზოგიერთი გადაკეთდა საკანდიდატო და სამაგისტრო დისერტაციად, ზოგს კი ვასილევიჩის ხელმძღვანელობით. 1884–85 სასწავლო წელს. წელი: რომაული განათლებული საზოგადოება ბლ. ჯერომი. ამ თემაზე საკურსო ნარკვევი დაწერა ხ. დრობოტოვი, დაჯილდოვდა ხელოვნება. თეოლოგიის კანდიდატი ვ.ვ-ჩას მიმოხილვის მიხედვით. იხილეთ „საბჭოთა აკადემიის ჟურნალი“ 1884–85 სასწავლო წლისთვის. გ., პეტერბურგი 1886, გვ. 229. 1885–86 სასწავლო წელს. წელი: 1) აღმოსავლური ჰაგიოლოგია, როგორც ზუსტი და ადგილობრივი ეკლესიის ისტორიის წყარო (იანვარი და თებერვალი). საკანდიდატო დისერტაცია E. P. Akvilonova. ვ.ვ.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“. 1885–86 სასწავლო წლისთვის. პეტერბურგი. 1888, გვ. 345. 2) იგივე თემა - მარტი და აპრილის თვეებით. 3) წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველის დოგმატური ენა განსახიერების მოძღვრებაში. 4) მარი ვიქტორინუსი, როგორც არიანიზმის წინააღმდეგ პოლემიკოსი. 5) ბლ. ავგუსტინე, როგორც არიანიზმის წინააღმდეგ პოლემიკოსი. 1886–87 სასწავლო წელს. წელი: 1) არიანიზმის სამოცდაათი წლის ისტორია ლათინურ დასავლეთში (360–430). Cand. op. V. N. Samuilov, გადასინჯულია სამაგისტრო ნაშრომად. ვ.ვ.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“. 1886–87 სასწავლო წლისთვის. პეტერბურგი. 1892, გვ. 229, ხოლო 18 89/90, გვ. 103. 2) აღმოსავლური ჰაგიოლოგია (Acta Sanctorum), როგორც I-VIII საუკუნეების ეკლესიის ზუსტი და ლოკალური ისტორიის წყარო. Acta Sanctorum-ის 4 ტომი, თვიდან. მართა. კანდიდი. op. პ.ლივენცევა, ო. მაკარიევა, გ.პოლიანსკაგო, პ.პოლზინსკაგო, მ.სერებრენიცკი და გ.სოკალსკაგო. ვ.ვ.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“. 1887–88 სასწავლო წლისთვის ქ. 1892, გვ. 67, 97 და 1886–87 სასწავლო წლისთვის. გ., გვ. 231. 3) დიდიმ ალექსანდრიელის სწავლება წმინდა სამების შესახებ წმინდა აფანასია V-ის სწავლებასთან შედარებით. 4) წმიდა გრიგოლ ღვთისმეტყველის დოგმატური ენა მისი თხზულების ქრისტოლოგიურ მონაკვეთებში. 5) პალადიუსის „ისტორიული დიალოგი“ წმიდა ოქროპირის და „ლავსაიკის“ პალადიუმის ცხოვრებაზე. კითხვა ამ ორი ისტორიული ნაშრომის ავტორის შესახებ. 6) დრო კონსტანტინე IV პოგოპატიდან თეოდორამდე (668 - 842 წწ). ბიზანტიური ქრონოგრაფიის ისტორიული და ლიტერატურული კვლევის გამოცდილება მისი კონსოლიდირებული ტექსტის გამოქვეყნებით. 1887 წელს - 88. 89 სკოლა. წელი: 1) ხატმებრძოლთა საუკუნე ბიზანტიურ ქრონოგრაფიაში. კანდიდი. ოპ. პ.პრეობრაჟენსკი. ვ.ვ.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“. 1888 – 89 სასწავლო წლისთვის. პეტერბურგი. 1894, გვ. 221. 2) კითხვა ელენოპოლის პალადიუს შრომების შესახებ. 3) წმიდა ნიკიფორე კონსტანტინეპოლელი, როგორც ხატმებრძოლთა წინააღმდეგ პოლემიკოსი (წმ. იოანე დამასკელსა და თეოდორე სტუდიტესთან შედარებით). 4) Liber Pontificalis ევროპელი მეცნიერების კვლევებში. კანდიდი. ოპ. მ.ი. ორლოვა, გადაკეთებულია სამაგისტრო ნაშრომად. ვ.ვ.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“. 1888–90 სასწავლო წლისათვის გ., გვ. 219. 5)დრაზეკეს კვლევა აპოლინარების შესახებ. 1889 – 90 სასწავლო წლები. წელი: 1) წმინდა კირილე ალექსანდრიელის ქრისტოლოგია მისი ეგზეგეტიკური შრომების მიხედვით. 2) 649 წლის ლიტერატურათმცოდნე კრება თავისი ისტორიული მნიშვნელობით. 3) წმიდა ნიკიფორე კონსტანტინოპოლი, როგორც პლემისტი ხატმებრძოლთა წინააღმდეგ. 4) ფილოლოგიური ხასიათის თხზულებანი: ა) ეკუთვნის თუ არა Historia arianorum ad nonachos ათანასე V.? 5) ბ) წმიდა ეფრემ სირიელის გარდაცვალების წელი. 1890 - 91 სასწავლო წლებში. წელი: 1) წმინდა იოანე ოქროპირი, როგორც არიანიზმის წინააღმდეგ პოლემიკოსი. 2) ებრაელები ანტიოქიაში (წმ. ოქროპირის შრომების მიხედვით). 3) კვიპროსის წმინდა ნათლისღების ქმნილებები, როგორც მისი ბიოგრაფიის წყარო. 4) ნიკიფორე კალისტუსის ეკლესიის ისტორია (VIII-XVIII ტომი), როგორც ისტორიული წყარო. 5) საეკლესიო ისტორიული მასალა სვიდას ლექსიკაში. 6) წმიდა ეფრემ სირიელის გარდაცვალების ჟამის საკითხი. 1891 – 92 სასწავლო წლებში. წელი: 1) ისტორიული ცნობები აღმოსავლეთის იმ ქვეყნების შესახებ, რომლებშიც ქადაგებდნენ ქრისტიანობას ქრისტიანობის პირველ ორ საუკუნეში. 2) ვასილი V-ის ცხოვრება ფრანგულ საეკლესიო ისტორიოგრაფიაში. 3) აუცილებელია თუ არა ალიარდის ნაშრომები ეკლესიის ისტორიაზე ლე ბლანისა და ობის ნაშრომების შემდეგ? 4) ათანასე V-ს მიკუთვნებული არაავთენტური თხზულებანი. 1892–93 სასწავლო წელს. წელი: 1) ბერძნულ-რომაული წარმართობის დაცემა (თანამედროვე სამეცნიერო კვლევების მიხედვით). Conditio sine qua non: თავისუფლად კითხვა გერმანულ და ფრანგულ ენებზე, როგორც ლიტერატურა: M. V. Schultze 2 ტომი, Beugnot 2 ტომი; შასტელი და ფონ ლაზაულქსი. 2) სამართლიანია ვიფიქროთ, რომ ნიკეის პირველი საეკლესიო კრების კანონები შედგენილია უპირატესი ალექსანდრიის გავლენის ქვეშ? 3) ანტონი V.-ს ცხოვრება, როგორც ათანასე V-ის შემოქმედება. Conditio sine qua non: ბერძნული (ზოგიერთი გერმანული) ენის კარგად ცოდნა; საკითხის შესწავლა აუცილებლად ფილოლოგიურად არის მიჩნეული, რომელიც მოითხოვს, პირველ რიგში, მოთმინებასა და ყურადღებას, მეორეც, მოთმინებასა და ყურადღებას და მესამეც, მოთმინებასა და ყურადღებას. პრობლემა ბრწყინვალედ მოგვარდება, თუ ამას აჩვენებენ. ა) ვიტას დამახასიათებელი გამონათქვამები. Antonii უმეტესად გვხვდება ათანასე V-ის უდაოდ ნამდვილ ნაწარმოებებში და გ) არ გვხვდება ყალბში. 4) წმიდა ეფრემ სირიელის გარდაცვალების წელი წმიდა გრიგოლ ნოსელის თხზულების თვალსაზრისით. პირობები (ისევე, როგორც ნამუშევრის ბუნება) ძირითადად იგივეა რაც 3 თემისთვის. 5) პანიკური ძალა ბერძნულ ილირიკზე. თემა ყოველგვარი ახალი პერსპექტივის გარეშე: შრომისმოყვარე კრებული დიდი ხნის ნაცნობის სფეროში. ძირითადი სახელმძღვანელოა Langen, Geschichte der romischen Kirche, ორიენტირებული წყაროა Jaffe, Regesta, Pontificum, Romanorum. 1893 - 94 სასწავლო წლებში. წელი: 1) ორი წიგნი წარმართების წინააღმდეგ წმინდა ათანასე დიდის სხვა ქმნილებებთან მიმართებაში. 2) წმინდა ბასილი დიდის ცხოვრება ევროპელი მეცნიერების მიერ წარმოდგენილი. 3) იუსტინიანე I-ის დრო მონოფიზიტთა მიხედვით (იოანე ეფესელის მიხედვით). 4) ანტიოქიურ-ბიზანტიური ცხოვრების თავისებურებები წმიდა ოქროპირის შრომების მიხედვით. 5) „სულიერი მდელო“, როგორც საეკლესიო ისტორიის ქრონოლოგიის წყარო. 1894 - 95 სასწავლო წლებში. წელი: 1) წარმართობის დაცემა ბერძნულ-რომაულ იმპერიაში (თანამედროვე ევროპელი მეცნიერების კვლევის მიხედვით). კანდიდი. ოპ. ნ.ვ. მალიცკი. V. V.-ს მიმოხილვა ჯერ არ გამოქვეყნებულა. 2) საეკლესიო და სოციალური ცხოვრება IV საუკუნის ბოლოსა და V საუკუნის დასაწყისში. წმიდა ოქროპირის შრომების მიხედვით. კანდიდი. ოპ. ჰ.ნაპადოპულო. V. V.-ს მიმოხილვა ჯერ არ გამოქვეყნებულა. 3) თესალონიკის ვიკარიატის ისტორია კონსტანტინოპოლის საპატრიარქოსთან შეერთებამდე. Cand. ოპ. P. I. Leporskago, გადასინჯულია სამაგისტრო ნაშრომად. გამოხმაურება V. V.-სგან დოქტორანტურის შესახებ. ოპ. არ არის გამოქვეყნებული, ხოლო სამაგისტრო ნაშრომის შესახებ იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“. 1900 – 1 წელი გვ. 239. 4) ივერიის ქრისტიანობის ისტორიის უძველესი გადმოცემების სანდოობის საკითხი (უფლისწული ვახუშტის ისტორია) ახლად გამოცემულ ქართულ ძეგლებთან დაკავშირებით. 5) კონსტანტინოპოლის პატრიარქის გენადი II სკოლარიუსის ცხოვრება და მოღვაწეობა. კანდიდი. op. ჰ.იოანოვა. V. V.-ს მიმოხილვა არ გამოქვეყნებულა. 6) უძველესი სომეხი ისტორიკოსების მიერ შემონახული მართლმადიდებლობის წინააღმდეგ სომხური პოლემიკის ძეგლების ანალიზი. (Patkanyan-ისა და Emin-ის თარგმნა რუსულად, Brosse ფრანგულად; Die armenische Kirche in ihrer Bezichungen zur buzantinischen (von IV rum XIII Jahrhunder), von Dr. Arsak Ter-Mikelian. Leipzig 1892. S.121. ამოცანის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილია მოხსენიებული ბერძნული პასაჟები. 7) ნარკვევი VI საუკუნის II ნახევრის ანტიოქიის საპატრიარქოს ისტორიის შესახებ. (დავალება: თავდაპირველად ევაგრიუსის ბერძნული ტექსტის მიხედვით ამ დროის ისტორიის გაცნობა; საუკუნის მეორე ნახევრით შეზღუდვა განპირობებულია იმით, რომ პირველი ნახევრის განმავლობაში დასჭირდებოდა სირიული და ჰოლანდიური ენების ცოდნა და ნაშრომი ძალიან რთული იქნებოდა ერთი წლის განმავლობაში. 525-დან 625 წლამდე მათგან ამონაწერი, რომელიც დაკავშირებულია ანტიოქიის საპატრიარქოსთან, გაეცნონ იოანე ეფესელის ისტორიას (ან ubersetzt von J. M. Schonfelder, Munchen 1862, or English by Smith, Offord. დრო - I. Mosch-ში და IV Wright-ის კატალოგში (ინგლისური თარგმანი სირიიდან) და Acta Sanctorum-ში (ასევე მასალა ანტიოქიის ტოპოგრაფიისთვის (აფსში, რაიტში, ევაგრიში, მალალაში); პრობლემის გრძელი ფორმულირების მიუხედავად, საკმაოდ ბევრი უნდა წაიკითხო და ძალიან ცოტა დაწერო). 1895 – 96 სასწავლო წლებში. წელი: 1) აფრიკული ეკლესიის ცხოვრება (ძირითადად წმინდა ავგუსტინეს წერილებისა და ქადაგებების მიხედვით). 2) „განძის წიგნი წმიდა და თანაარსებული სამების შესახებ - წმინდა კირილე ალექსანდრიელი. 3) კითხვა სიტყვების მნიშვნელობის შესახებ: „მხოლოდ წმინდა სამება განიცადა“ VI საუკუნეში. (გვერდი აღმოსავლური და დასავლეთის ეკლესიების ურთიერთობის ისტორიიდან). 4) ქრისტიანთა მდგომარეობა სპარსეთში ბოლო სასანიანთა დროს. 5) წმიდა ნიკიფორე კონსტანტინეპოლელი, როგორც წმინდანთა პატივის დამცველი. ხატები 1896 - 97 სასწავლო წლებში. წელი: 1) და მსგავსი ცნებები წმინდა ბასილი დიდის თხზულებაში. (საქმე რეალურად იმაზეა, თუ რამდენად ობიექტურმა აღიარა ბასილი V. ადამიანის ცოდნა. საღვთისმეტყველო მეცნიერებას ესაჭიროება ამ თემის ფართო ფორმულირება, ვინაიდან წმინდა მამის წმინდა დოგმატური პოზიციების გარკვეული განათებით დაინტერესებული მხარე მიდრეკილია იფიქროს, რომ წმინდა ბასილის სიტყვებით იგი გულისხმობს ადამიანის იდეების წმინდა სუბიექტურ ბუნებას ღმერთის შესახებ. მართლმადიდებელი ღვთისმეტყველი, რადგან IV მსოფლიო კრება ქადაგებს იესო ქრისტეს). 2) დიდიმ ალექსანდრიელის სწავლება სულიწმიდის შესახებ წმ. ათანასე და ბასილი საუკუნეებში. 3) ეკლესიის უძველესი ისტორია საქართველოში (IV საუკუნიდან სირიელ წმინდანთა მოსვლამდე). Cand. ოპ. გ.გამეკელოვა. V. V.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“ 1896 - 97 სასწავლო წლები. წელი, გვერდი 253. 4) სომეხთა კათოლიკოს ისააკისადმი მიწერილი ბრალმდებელი სიტყვების კრიტიკული შეფასება სომხების მიმართ და ამავე კრებულის მსგავსი ბერძნული ძეგლები („ex codice Regio“). 5) ანტიოქიის საპატრიარქოს ისტორია VI საუკუნეში. Cand. op. A. P. დიაკონოვა. V.V.-ს მიმოხილვისთვის იხილეთ „საბჭოთა აკადემიკოსის ჟურნალი“ 1896 - 97 სასწავლო წლები. წელი, გვერდი 246. 6) კონსტანტინოპოლის პატრიარქი ფოტიუსი და სტუდენტები. 7) ილინოპოლის პალადიუსის თხზულებათა კვლევა. 1897–98 სასწავლო წელს. წელი: 1) ქრისტიანობა ოაზისებში. 2) მოძღვრება სულიწმიდის შესახებ წმ. ვასილი V. და გრიგოლ ღვთისმეტყველი. 3) წმინდა პორფირი ღაზას ცხოვრება, როგორც ეკლესიის ისტორიის წყარო. 4) რომაელი ეპისკოპოსების გამოხმაურებები კონსტანტინოპოლში. 1898 წელს - 99 სასწავლო წლები. წელი: 1) პატრისტული პოლემიკა მაკედონელთა წინააღმდეგ. 2) შეიძლება თუ არა წმინდა გრიგოლ ნოსელის ყველა ქმნილება ავთენტურად ჩაითვალოს? 3) რა იფიქრა ნეტარმა? ავგუსტინე თავისი სწავლების პრაქტიკული შედეგების შესახებ, წინასწარგანზრახვის შესახებ? 4) ანტიოქიის საპატრიარქოს საეკლესიო გეოგრაფია. 5) წმიდა მაქსიმე აღმსარებლის სწავლება ღმერთის შესახებ თავისთავად და სამების ღმერთის შესახებ პიროვნებებში. 6) არსებობს თუ არა მეცნიერული საფუძველი, რომ ოქტოექოსის საკვირაო ღვთისმსახურება წმინდა იოანე დამასკელის შემოქმედებად მივიჩნიოთ? 7) წარმოადგენს თუ არა პატრიარქ ფოტიუსის „მისტაგორია“ თანმიმდევრულ დასკვნას მისი თეოლოგიური სისტემიდან? 1899 – 1900 სასწავლო წელს. წელი: 1) წმიდა იპოლიტე რომაელი, როგორც ჟამთააღმწერელი და პასქალისტი. 2) მართლმადიდებლობის წარმატებები 361 წლიდან 373 წლამდე. 3) ანტიკური ეპისკოპოსი (წმინდა ამბროსი მილანელის წერილების მიხედვით). 4) არის თუ არა წმინდა ამბროსი მედიოლაისკაგოს 23-ე ეპისტოლე “Non mediocris esse sapientas” ემილიელი ეპისკოპოსებისადმი აღდგომის დღეს? (ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად დაგჭირდებათ მე-3 - მე-5 საუკუნეების ალექსანდრიული და რომაული პასქალიის ზუსტი გაცნობა და ყველა სიახლე იმის შესახებ, თუ რა იყო გამოტანილი აღდგომის საკითხზე I საეკლესიო კრებაზე). 5) წმიდა გრიგოლ დიდი რომაელი მიმოწერაში აღმოსავლეთთან. 6) ხოლო იოანე დამასკელის “ზუსტ განხილვაში”. ვასილი ვასილიევიჩი არა მხოლოდ შესანიშნავი მეცნიერი იყო, არამედ სიტყვების ნამდვილი მხატვარიც. ამ მხრივ ის იყო ორიგინალური და განუმეორებელი. მისი ბუნება ზედმეტად თავისებური და ღრმა იყო. პრეზენტაციის დამახასიათებელმა ფორმამ, რომელშიც ვასილი ვასილიევიჩმა გამოხატა თავისი აზრები, გვაიძულებს ამ ნარკვევში განგვეტანა აკადემიური არქივიდან მთელი მისი მემორანდუმი, ხოლო იმ შემთხვევებში, როდესაც არ იყო საკმარისი საარქივო მონაცემები, მისი პირადი წერილები. მისი ნამდვილი პიროვნება იყო ჭეშმარიტი სწავლის განსახიერება და სრულად არის გამოსახული მისი ნასწავლი ნაწარმოებებით, რომლებიც, როგორც თვითონ არაერთხელ თქვა, მხოლოდ „რამდენიმესთვის“ არის ხელმისაწვდომი. მისი დეტალური ისტორიული კვლევა ზოგიერთი რუსი მეცნიერისთვისაც კი (რა თქმა უნდა არა სპეციალისტებისთვის) უინტერესო და არასაჭირო ჩანდა. შთამომავლები თანდათანობით აღწევენ ისეთი დეტალების გაგებას, როგორიცაა ვასილი ვასილიევიჩი. ახლა, როცა ვასილი ვასილიევიჩი გარდაიცვალა, ჩვენთვის კიდევ უფრო აუცილებელია მისი სულიერი სამყაროს და მისი ფუნდამენტური შეხედულებების შესწავლა. ის იყო აკადემიის საყვარელი აქტივი. მისი სული დიდი ხნის განმავლობაში შთააგონებს თანამედროვე აკადემიკოსებს, რათა წინ დაუახლოვდნენ ჭეშმარიტი სიბრძნისა და ჭეშმარიტი ცხოვრების ძირითად წყაროს. 19 აპრილს პროფესორ I. E. Troitsky-ისა და V. V. Bolotov-ის საფლავის ქვის ძეგლის გახსნასთან დაკავშირებით (Church West. No. 17 for 1903), გამოქვეყნდა სტატია „In Memory of Prof. პროფესორი „Acta Martyrum Scilitanorum“-ის შესახებ ეძღვნება ვ.ვ. ლიტერატურის ინდექსი V.V. ბოლოტოვი, რომელიც მისი გარდაცვალების შემდეგ გამოჩნდა, დაწერა A.I. ბრილიანტოვაია თავის სტატიაში: ”V.V.-ს სამეცნიერო საქმიანობის მახასიათებლების შესახებ. ბოლოვი, როგორც ეკლესიის ისტორიკოსი“. იხილეთ „ქრისტიანული საკითხავი“, 1901, აპრილი, გვ. 467, შენიშვნა. 1. იმპერატორის ანგარიში. მეცნიერებათა აკადემია 1900 წ., გვ. 14. წლიური აქტი პეტერბურგში. დ.ა. 1900 წელს პეტერბურგში. 1901, გვერდი 5 იქვე, გვ. 5. შდრ. „გვირგვინით საფლავზე ვ.ვ. ბოლოტოვი“, პეტერბურგი, 1900 წ., გვ. 14. ა.ი. ბრილიანტოვი. ვ.ვ.-ს სამეცნიერო მოღვაწეობის დასახასიათებლად. ბოლოტოვი. „ქრისტიანული საკითხავი“, 1901, აპრილი, გვ. 489. ალბათ, წმინდა სინოდის ფინანსური მიზეზების გამო, ეს პრინციპი ამჟამად პრაქტიკაში თანმიმდევრულად არ გამოიყენება. სასულიერო აკადემიას, როგორც სასულიერო პირთა უმაღლესი განათლების ერთადერთი სანაშენე საფუძველი, ახლა არ აქვს განყოფილებები, მაგალითად, ფიზიკურ და მათემატიკურ მეცნიერებებში და არ ამზადებს მასწავლებლებს ამ საგნებში სასულიერო სემინარიებისთვის. და იყო დრო, როდესაც აკადემიები ასწავლიდნენ ანთროპოლოგიას, ფიზიკას, მათემატიკას და სხვა ზოგად მეცნიერებებს. არქივი, პეტერბურგი. სული. აკადემია, 1881, საქმე No56: „დეკანოზ ი.ლ. იანიშევის მოსაზრებები სასულიერო აკადემიების ორგანიზაციის ცვლილებებზე, რომლებიც მიმდინარე აკადემიურ წესდებაში თითქმის 12 წლიანი გამოცდილებიდან გამომდინარე, საჭირო და სასარგებლო ჩანს“. მოხსენება პეტერბურგის მდგომარეობისა და საქმიანობის შესახებ. სული. აკადემია 1873 წ., გვ. 43–44. არქივი პეტერბურგის სული. აკადემია, 1822, საქმე No86. იქვე, 1899, საქმე No18. მნიშვნელობა V.V. ბოლოტოვის შრომები ძველი კათოლიკეების საკითხზე მოკლედ მიუთითებს პროფ. ი.ი.ჟუკოვიჩი "გვირგვინი ვ.ვ.ბოლოტოვის საფლავზე", გვ. 19. V. V.-ს ამ კომისიაში მუშაობის შედეგია მისი სამი რეფერატი, წაკითხული კომისიის სხდომებზე და გამოქვეყნებულია მის ანგარიშში; მათ დიდი მნიშვნელობა ჰქონდათ კომისიის მიერ განხილული საკითხის გადაწყვეტაში. სტუდენტური ქულების სამდივნო გამოთვლების შემოწმების წესი არსებობს პეტერბურგის სულში. აკადემია 18S5 წლიდან; იხილეთ ჟურნალი. აკადემიის კრება 1884–85 სასწავლო წლისთვის. წელი, გვერდი 147. იხილეთ პეტერბურგის საბჭოს სხდომების ჟურნალები. დ.ა. 1881 წლისათვის, გვ.25 – 26; 1885 წ., გვ.30 – 33; 1887 წ., გვ.35 – 36; 1890 წ., გვ.31 – 35; 1893 წ., გვ.74 – 76; 1896 წ., გვ.86 – 90; 1897, გვ.49 – 52; 1899, 26 – 29. წმიდა სინოდის 1895 წლის 10 აპრილის №1570 დადგენილებით აკადემიის მენტორებს დაევალათ შეედგინათ პროგრამები თავიანთი საგნებისთვის, შემდეგ კი, როდესაც ეს პროგრამები წმინდა სინოდის მიერ დამტკიცდა, აკადემიურ საბჭოებს დაევალათ მეთვალყურეობა გაეწიათ აკადემიის მენტორებს სასწავლო წლის განმავლობაში; სხვა შემთხვევებში, თქვენს ანგარიშებში ჩაწერეთ, რატომ არ დასრულდა პროგრამა. სასულიერო აკადემიებისთვის არსებული რეგულაციების მიხედვით, აკადემიური ლექციების ლითოგრაფია ნებადართულია მხოლოდ თავად აკადემიის მენტორების მიერ, მათთვის სავალდებულო არ არის ამ ლექციების წიგნებთან ერთად გაყიდვა. წმიდა სინოდის დადგენილება, 1870 წლის 31 დეკემბრის No2841. პეტერბურგის სულიერი მოამბე, 1901 No15, პროტ. ნ.დროზდოვი: "ვ.ვ.ბოლოტოვის გარდაცვალების წლისთავზე." სკოლის დრო, 1 სექტემბერი – 30 აპრილი, 242 დღე. გამოვაკლოთ: ა) 34 კვირა დღე; ბ) 12 დღესასწაული (15 წლიური არდადეგებიდან, დაახლოებით 3 მოდის ^კვირას) და გ) 3 შვებულება: ^242 34 16 – 2 ^-82 12 11 – 2 ^160 დღე. 36 16 – 3 ^ 82. 43 დღე - 7 კვირა გამოთვლებით: 1 ეგზემპლარი 12 სტუდენტისთვის, კურსს დასჭირდება კიდევ 2292 ეგზემპლარი, რაც იძლევა არაუმეტეს 57,3 ეგზემპლარს (მინიმუმ 46,5) 1 სტუდენტზე. აკადემიის საბჭოს არქივი 1888 წ., საქმე No52. პეტერბურგის საბჭოს სხდომების ჟურნალი. სასულიერო აკადემია 1888/9 სასწავლო წლისთვის. პეტერბურგი 1894 გვ. 99. პეტერბურგის საბჭოს ჟურნალი. სასულიერო აკადემია 1893 – 4 სასწავლო დღე. წელი პეტერბურგი 1894, გვ. 129. ეს წესები დაბეჭდილია ციმბირის სულების „მემორიალური წიგნის“ დანართში. აკადემია, პეტერბურგი 1900 გვ. 6 – 7. აპლიკაცია. პეტერბურგის "სამახსოვრო წიგნს". სული. აკადემია, პეტერბურგი. 1900 გვ. 6. ალბათ ეხმიანება უმაღლესი სულების ამ მისწრაფებებს. ზემდგომები სავარჯიშო სესიების სასურველ გაუმჯობესებას სულისკვეთებით. აკადემიები იყო „მოხეტიალეში“ 1896 წელს. შენიშვნა: „სულიერი საგანმანათლებლო დაწესებულებების წესდების გადასინჯვა“ და 1897 წ. ნ. ვაფინსკის სტატია: „სულიერი და აკადემიური განათლების საჭიროებების საკითხის შესახებ“. აკადემიის არქივი 1896 საქმე No60: „კომისიის მემორანდუმი აკადემიური ცხოვრების სტრუქტურაში სასურველი ცვლილებების შესახებ“. გვ. 1–3 და 5. თავად შენიშვნა საგულდაგულოდ იყო გადაწერილი თავად ვასილი ვასილიევიჩის ხელით. ყველა აკადემიის ანგარიშები მათი არსებობის ყოველი წლისთვის სავსეა ამ საქმიანობის შესახებ მითითებით. ვასილი ვასილიევიჩის ამ შეშფოთების შედეგი იყო წმინდა სინოდისგან სპეციალური თანხების გამოყოფა ძველი სირიული წიგნების მოსაპოვებლად. არქივი პეტერბურგის დ.ა. 1898 No30. საბჭოს ჟურნალები 1899-1900 სასწავლო წლისთვის. წელი გვ 96–7. საბჭოს ჟურნალი 1899–1900 სასწავლო წლისათვის. წელი გვ 141–157. პეტერბურგის საბჭოს არქივი. სული. აკად. 1885 წლის საქმე No48. აი მიახლოებითი გამოთვლა: ა) ე.სმირნოვის წიგნი შედგება 588 გვერდისაგან (რედ. 1880, ნომრები 1 და 2, 456 გვერდი; ნომერი 3, გამოცემა 1873, 132 გვერდი), ისეთი სიმკვრივისა, რომ საშუალოდ ცალკე ხმამაღლა კითხვას 3 წუთი სჭირდება გვერდზე. თანამედროვე პერიოდში დასავლეთში საეკლესიო ცხოვრების სირთულის გათვალისწინებით და ზუსტად იმ ფაქტის გათვალისწინებით, რომ ბოლო ოცდაათი წლის განმავლობაში წარმოდგენილია მაღალი მნიშვნელობის ფაქტები (ბულგარეთის ეკლესიის ურთიერთობა აღმოსავლეთში კონსტანტინოპოლის ეკლესიასთან; ვატიკანის კრება მის წინამორბედთან (სილაბუსთან) და მის მემკვიდრესთან (Kulturkampf); ძველი კათოლიკეები, გალული კათოლიკეები, რომლებიც ხაზს უსვამენ ეკლესიის არსებობის ხაზგასმას. თავისუფლება), უნდა ვივარაუდოთ, რომ იმავე ტომში დასრულებული სმირნოვის სახელმძღვანელო იქნება არანაკლებ 800 გვერდიანი, რომლის წაკითხვას 40 საათი დასჭირდება. ბ) სემინარიებში სასწავლო წელი (გამონაკლისია გამოცდების 2 კვირისა) შედგება 200–205 სასწავლო დღისგან; ამიტომ 6 გაკვეთილით ზოგადი ეკლესიის ისტორიის კურსი 200 - 205 საათია. გ) ამ დროს სახელმძღვანელოს 5-ჯერ წაკითხვაა შესაძლებელი. დ) მაგრამ სტუდენტების მოსმენისას, როდესაც საგანი ხელახლა ისწავლება და შემდეგ მეორდება გამოცდების წინ, დრო ალბათ 1 1/2-ჯერ მეტი იხარჯება, ვიდრე წიგნიდან კითხვაზე. შესაბამისად, დროის სრული დაზოგვით, სახელმძღვანელოს ეს გარდაუვალი ორმაგი გამეორება მთელი სასწავლო წლის 3/5-ს დაიკავებს. ე) დარჩენილია 80 საათი მასწავლებლის ახსნა-განმარტებისთვის და ზოგიერთი განყოფილების ინტენსიური შესწავლისთვის დროდადრო საჭიროებისთვის, რაც საერთო რეპეტიციის წინა პერიოდში თითო გაკვეთილზე 30 წუთამდეა გათვლილი. ეს დრო, როგორც ჩანს, პრაქტიკაში საკმარისი არ არის. ვ) 150 გაკვეთილად დაყოფილი 800 გვერდი თითო კლასზე იძლევა 5 1/2 გვერდს, რაც სხვა სამი გაკვეთილით და ლიტერატურული დამახსოვრების ტენდენციით საკმაოდ დიდ შრომას მოუტანს მოსწავლეებს. A.I. გეორგიევსკი. შემოთავაზებული ჩვენი უმაღლესი სკოლის რეფორმა. პეტერბურგი. 1901, გვ. 9. ოთხ. M. N. Katkov. ჩვენი განათლების რეფორმა. მოსკოვი. 1890 წ., რედ. S. N. ფიშერი. პეტერბურგის საბჭოს ჟურნალი. სული. აკადემია 1875 წ., გვ. 178, 180 და 183, 184. პეტერბურგის საბჭოს ჟურნალები. სული. აკადემია 1890 – 1 სასწავლო წელი. პეტერბურგი. 1896, გვ. 33. „კვირა“ 1901 წლის No10, გვ. 361. ვასილი ვასილიევიჩის მიმოხილვა პროფ. ნ.ი. ბარსოვა, წარდგენილი დოქტორის აკადემიური ხარისხის მისაღებად. პეტერბურგის საბჭოს არქივი. სული. აკადემია. 1889, საქმე No33. პეტერბურგის საბჭოს ჟურნალი. სული. აკადემია 1899 – 1900 წწ. 1902, გვ. 201. ნარკვევის მიმოხილვა პროფესორ ნ.ი. ბარსოვა, 1889, საქმე No33. პეტერბურგის სასულიერო აკადემიის ჟურნალის საბჭო 1895 – 6 სასწავლო დღე. წელიწადი. სანქტ-პეტერბურგი 1900, გვ. 197–9. არქივი პეტერბურგის სული. აკადემია 1889, საქმე No33. 1870-1884 წლებში პეტერბურგში. სასულიერო აკადემია, უცხოური უნივერსიტეტების საუკეთესო პროფესორების მიერ სასულიერო საგნების სწავლების მეთოდების გაცნობის მიზნით, საზღვარგარეთ გაგზავნეს შვიდი ასოცირებული პროფესორი. იხილეთ ჟურნალი. სოვ. პეტერბურგის სასულიერო აკადემია 1870 წ., გვ. 258–261; 1878–77 წწ., გვ. 101–3 და 144–5; 1879–80 წწ., გვ.9, გვ.148–170; 1880–81 წწ., გვ.13–23, 143–165 და სხვ. ვ.ვ-ჩას თემები 1879 წლიდან 1883 წლამდე არ იყო დაცული აკადემიურ არქივში.