Ligji i kishës ortodokse

Përmbajtja Parathënie e botimit rus. Hyrje. Parimet e përgjithshme të së drejtës kishtare. § 2. Kisha në fushën e së drejtës § 4. E drejta kishtare në sistemin e përgjithshëm të së drejtës § 5. Shkenca e ligjit kishtar. § 6. Mënyra e paraqitjes së ligjit kishtar § 7. Shkenca ndihmëse të së drejtës kishtare § 8. Sistemi i ligjit kishtar. § 9. Literatura e së drejtës kishtare ortodokse. Shën Petersburg. 10 qershor 1897. Censor i lartë, Arkimandrit Klement. Akademia Teologjike e Shën Petersburgut ia kushton veprën e tij përkthimit Parathënie e botimit rus. Përkthimi i propozuar nga gjuha serbe i veprës së mësuar (tani e disponueshme në përkthim gjermanisht) i të nderuarit të drejtë Nikodemus, peshkop i Dalmacisë, emri i të cilit tashmë është mjaft i njohur në shkencën teologjike, paraqet disa devijime nga origjinali, i bërë nga përkthyesi me lejen e autorit të nderuar të drejtë. Pas vitit 1890, kur u botua “E drejta e kishës ortodokse”, literatura teologjike u pasurua me vepra të reja për të drejtën e kishës ortodokse, të cilat, me drejtimin e Reverendit. autori dhe përfshihet në shqyrtimin e literaturës në § 9. Më pas, pas botimit të kësaj vepre, në disa kisha autoqefale lokale u shpallën ligje të reja që pak a shumë ndryshuan strukturën e të drejtave vendore. kishat, të cilat nga ana e tyre kërkonin disa ndryshime ose shtesa në përmbajtjen e këtij përkthimi. Si rezultat, paragrafët në lidhje me strukturën moderne të kishave: bullgare (§ 32) dhe serbe (§ 34) u përpiluan përsëri në bazë të ligjeve të reja, serbe të 27 prillit 1890 dhe kartës së re ekzarkike bullgare të 13 janarit 1895; Gjithashtu, në bazë të të njëjtave ligje, ne kemi bërë ndryshime përkatëse në paragrafë të tjerë, të cilët përmbajnë informacion në lidhje me strukturën moderne të kishave serbe dhe bullgare. Dhe në paragrafin për strukturën e kishës rumune (§ 35), plotësimet e nevojshme përkatëse u bënë në bazë të ligjit të 23 majit 1893. Në të gjitha pjesët e tjera, vepra e Reverendit të Djathtë Nikodemi u la në të gjithë plotësinë dhe paprekshmërinë e saj. 22 maj 1897 Shën Petersburg. Milan Petrovich, student i vitit të katërt në Akademinë Teologjike të Shën Petersburgut. Unë tregova literaturën e ligjit të kishës ortodokse në paragrafin përkatës (§ 9) të këtij libri dhe aty vura re faktin se deri më sot nuk ka asnjë libër në asnjë gjuhë që do të detajonte ligjin aktualisht në fuqi në Kishën Ortodokse, domethënë, në të cilin ligjet do të përcaktoheshin sistematikisht, si të detyrueshme për të gjithë kishën ortodokse dhe ato në fuqi që kanë qeverinë e tyre të pavarur aktualisht. Mungesa e një libri të tillë ndihet dukshëm kudo dhe është veçanërisht e dukshme për ata që mësojnë shkencën e së drejtës kishtare ortodokse në institucionet arsimore. Duke u përpjekur, brenda kufijve të të mundshmes, të plotësoj këtë nevojë, botova këtë libër. Si përpjekje e parë, puna ime nuk është pa mangësi, kryesisht sepse midis kishave ekzistuese autoqefale janë të pakta që i kanë të kodifikuara të gjitha dispozitat pozitive të ligjit dhe në disa prej këtyre kishave nuk ka absolutisht ligje të shtypura dhe praktika e tyre kanonike mund të gjykohet vetëm nga informacionet statistikore dhe shënimet e udhëtarëve. Duke zbatuar të gjitha njohuritë dhe forcat e mia, bëra gjithçka që munda dhe shpresoj të më besojnë se nuk kurseva asnjë përpjekje për t'i paraqitur sa më plotësisht dhe saktë institucionet ligjore të Kishës Ortodokse. Kushdo tjetër që do të marrë përsipër zhvillimin e kësaj teme ndoshta do të shkruajë një libër më të mirë se i imi, por unë do ta ngushëlloj veten me faktin se i pari i hapi rrugën një çështjeje kaq të vështirë dhe të ndërlikuar. Si paraqitet tema dhe në çfarë sistemi, e gjithë kjo shpjegohet hollësisht në vetë librin (§§ 5, 6 dhe 8). Dëshira ime e përgjithshme ishte që të paraqisja ligjin e kishës ortodokse ashtu siç është. Disa çështje të paraqitura në librin tim nuk përputhen me opinionin e përgjithshëm të vendosur nga zakonet në vende të ndryshme në lidhje me marrëdhëniet juridike private dhe institucionet. Por mua më duhej të flisja në këtë mënyrë dhe jo ndryshe, sepse për këtë më nxitën burimet e përgjithshme juridike kishtare dhe praktika juridike e kishës në atë kohë, kur jeta e saj përfaqësonte harmoninë më të mirë dhe kur drejtohej ekskluzivisht sipas udhëzimeve të Themeluesit dhe pasuesve të tij të parë. Në shënime tregova burimet e përgjithshme kishtare-juridike (nga të cilat u drejtova), ku ishte e nevojshme vetëm të konfirmoja atë që thashë në tekst, si dhe shënova të gjitha burimet juridike private që kisha në dorë. Prandaj, kushdo mund të kontrollojë lehtësisht nga burimet atë që kam thënë në tekst, dhe nga ana tjetër, mund të shohësh prej tyre se në tekst them vetëm atë që më kanë treguar burimet. Përmend në këtë libër (fq. 28 dhe 29) emrat e katër shkencëtarëve që i kanë bërë shërbime të mëdha shkencës së së drejtës kishtare ortodokse, të cilët kanë zhvilluar në mënyrë të shkëlqyer dhe gjithëpërfshirëse disa departamente të këtij ligji. I përdora gjerësisht veprat e tyre, gjë që më dha një lehtësim të madh në punën time. Detyra më shtyn të shpreh mirënjohjen time më të përzemërt për ata që me letrat e tyre më ndihmuan në këtë punë dhe në veçanti: ish-profesorit në Universitetin e Vjenës, e tani menaxherit të bibliotekës perandorake në Vjenë, Dr. I. Chizhov dhe profesorit në Universitetin e Moskës, Dr. A. Pavlov; Ata më njohën me shumë burime të së drejtës moderne kishtare në kishat private autoqefale, më thanë pikëpamjet e tyre të ndritura për disa institucione juridike kishtare dhe dhanë këshillat e tyre shkencore në lidhje me sistemimin e vetë temës. Po kështu, jam i detyruar të shpreh mirënjohjen për profesorin e Universitetit të Kazanit I. Berdnikov, i cili më njohu me literaturën kishtare-juridike ruse; Sekretari Patriarkal dhe i Popullit I. Chirich, i cili më shpjegoi shumë pyetje në lidhje me institucionet më të reja kishtare në Mitropolin e Karllovacit; ambasadori serb në oborrin osman S. Novakoviç dhe protopresbiteri i kishës serbe në Kostandinopojë V. Gregovich, të cilët më njohën me strukturën dhe menaxhimin e kishave autoqefale lindore, si dhe me profesorin e Universitetit të Athinës, Dr. I detyrohem mirënjohjen më të madhe këtyre individëve, sepse pa ndihmën e tyre fisnike, libri im i vërtetë vështirë se do të kishte parë dritën e ditës. Feja, e shpallur nga Zoti te njerëzit e parë, humbi pamjen e saj primitive gjatë shekujve dhe u shndërrua në një shumëllojshmëri të gjerë besimesh popullore dhe shtetërore. Në kohën e ardhjes së krishterimit, çdo komb kishte perënditë e veta, adhurimin dhe fenë e vet, në vend që të ishte një forcë që i lidh reciprokisht njerëzit dhe i bashkon ata me Zotin, 1 në botën e asaj kohe njerëzit e ndarë, duke i bërë popujt të huaj me njëri-tjetrin. Kjo ndarje e njerëzve në besim ndikoi domosdoshmërisht në moralin popullor, prandaj dashuria e dikurshme midis njerëzve, respekti i çdo personi për imazhin e Zotit, e rrjedhimisht edhe vetëdija për barazinë e të gjithë njerëzve, u josh nga ai moral egoist, tabloja e trishtuar e të cilit na paraqet jeta e njerëzimit të asaj kohe 2 . Kjo gjendje e panatyrshme në të cilën ndodhej bota atëherë u njoh nga të gjithë dhe shtypi të gjitha shtresat e shoqërisë së atëhershme; Kudo ndihej se ky rend i gjërave nuk mund të zgjaste shumë, kudo u kuptua nevoja për një forcë të re që do ta ringjallte njerëzimin, duke e drejtuar atë nga rruga e rreme nëpër të cilën ai kishte ecur deri atëherë në rrugën e vërtetë. Dhe kjo fuqi rigjeneruese u shfaq kur erdhi “plotësia e kohës”, kur, sipas paracaktimit të përjetshëm të Providencës, duhet të kishte pushuar çrregullimi që kishte mbretëruar deri atëherë në botë, kur dashuria, e cila kishte për qëllim bashkimin e të gjithë popujve në një familje për t'i shërbyer së bashku të mirës së përbashkët dhe për të arritur qëllimin e destinuar për njeriun nga natyra dhe Zoti, duhej të kishte zënë vend egoizmin. U shfaq krishterimi, i cili, duke dënuar ndarjen e njerëzve të legalizuar deri më tani nga feja dhe të vulosur me vulën e saj, duke shpallur barazinë e të gjithëve përpara Zotit dhe të vërtetën e përjetshme dhe duke mësuar se çfarë duhet të jetë marrëdhënia e njerëzve me Zotin, me veten dhe me fqinjët e tyre, e shpalli veten një fe universale, duke pasur në vetvete fuqinë për të përhapur kudo, për të përqafuar të gjithë nevojat e natyrës njerëzore të të gjithë njerëzve. Kjo fe e krishterë iu shpall njerëzve nga Vetë Zoti dhe Ai Vetë e vendosi atë si mbretërinë e Perëndisë në tokë, si kishën e gjithë njerëzimit (Mat. 16:18; Marku 10:15) dhe, si e tillë, kjo kishë duhet të jetë e përsosur, sepse është institucioni i Perëndisë në tokë. Ligji i përjetshëm, i gdhendur nga Zoti te njerëzit për marrëdhëniet e tyre të ndërsjella dhe me qëllimet përfundimtare në mendje, u errësua nga vullneti i njeriut dhe gjatë shekujve u formua një humnerë e thellë midis tij dhe këtij vullneti. Asnjë forcë tokësore nuk ishte në gjendje ta shkatërronte këtë të fundit; Për këtë nevojitej fuqia hyjnore, e cila do të vinte vullnetin njerëzor në lidhje me ligjin hyjnor, duke e detyruar t'i nënshtrohej vullnetarisht atij. Kjo fuqi hyjnore është Kisha e Krishterë, e cila prandaj ka detyrën e saj të parë dhe kryesore të drejtojë vullnetin njerëzor në përputhje me vullnetin e Zotit dhe vullneti i Zotit është që njerëzit të nderojnë Krijuesin e tyre, që dashuria e ndërsjellë të mbretërojë mes tyre në tokë, që të gjithë, duke qenë shëmbëlltyra e Zotit, të respektojnë reciprokisht njëri-tjetrin, të punojnë së bashku për të mirën e përbashkët dhe të përgatiten me jetën e tyre në tokë për të arritur të mirën e përjetshme. Kjo është detyra e përgjithshme dhe përfundimtare e kishës së krishterë. Dhe kisha filloi ta përmbushte këtë detyrë menjëherë pas shfaqjes së saj në botë dhe e kreu gjatë shekujve, duke zbuluar ndikimin e saj të dobishëm dhe rigjenerues në shoqërinë njerëzore dhe në të gjitha institucionet e saj 3 . Kisha është mbretëria e Perëndisë në tokë. Kështu e quajti kishën themeluesi i kishës, Jezu Krishti. Përveç kësaj, gjatë jetës së Tij tokësore, Ai dikur përdori fjalën kishë (ἐκκλησ ί α) në një kuptim krejtësisht të ndryshëm nga sa më sipër. Duke folur për faktin se një vëlla që ka mëkatuar duhet të dënohet fillimisht në fshehtësi, dhe nëse nuk dëgjon, atëherë para dëshmitarëve dhe nëse nuk i dëgjon as ata, Krishti shtoi: "Thuaji kishës; por nëse kisha nuk të dëgjon, le të jetë për ty si pagan dhe taksambledhës" (Mateu 18:15-17). Këtu kisha tashmë vihet në dukje si një shoqëri besimtarësh në krahasim me jobesimtarët. Të dyja këto kuptime, të komunikuara në kishë nga Krishti, plotësojnë njëra-tjetrën dhe tregojnë kuptimin e saj të përgjithshëm. Mbi bazën e fjalëve të fundit të Shkrimit të Shenjtë, vendoset ligji kishtar, i cili, duke e njohur kishën, duke pasur parasysh vendin e parë të Shkrimit të Shenjtë (Mat. 16:18), vendosjen (mbretërinë) e Zotit në tokë dhe, përveç kësaj, pasi ka përvetësuar tipare të tjera dalluese, ai e konsideron atë një shoqëri njerëzish që besojnë në Jezu Krishtin, të bashkuar mes tyre në një bashkim të përbashkët shpirtëror nga uniteti i rrëfimit universal, duke marrë nëpërmjet Shën Mistereve të shenjtëruara me anë të hirit të Shpirtit të Shenjtë nga ata që udhëhiqen nga Fryma e Shenjtë dhe shpirtërisht kryesia e padukshme e Krishtit, për të arritur shpëtimin e përjetshëm 4. Si shoqëri e njerëzve në tokë me qëllimin e vet specifik, si organizëm shoqëror, kisha duhet të ketë edhe ligjet e veta të përcaktuara saktësisht, sipas të cilave zhvillohet dhe jeton ky organizëm dhe me të cilat vendosen marrëdhëniet ndërmjet anëtarëve të saj. Ligjet bazë u dhanë nga Jezu Krishti, ndërsa të tjerët, në bazë të tyre, u nxorrën nga vetë kisha në sajë të fuqisë që mori prej Tij. Për shkak të marrëdhënies së kishës, si organizëm shoqëror, me jetën e brendshme të çdo anëtari individual të këtij organizmi dhe më pas duke pasur parasysh vetë detyrën e kishës në botë, ligjet e saj ndryshojnë si nga ligjet morale, ashtu edhe nga të gjitha ligjet shoqërore tokësore. Rregulloret që përcaktojnë veprimtarinë e jashtme të anëtarëve të çdo organi shoqëror dhe vendosin marrëdhëniet e këtyre anëtarëve mes tyre dhe me gjithë shoqërinë quhen ligje juridike, dhe kur zbatohen për kishën, ligje kishtare dhe, si të tilla, ndryshojnë ndjeshëm nga ligjet morale si në lëndë, në vëllim dhe në sanksion. Nga pikëpamja lëndore, e drejta juridike, e cila synon të normalizojë rendin e nevojshëm në një shoqëri të njohur, ka të bëjë vetëm me veprime të jashtme, pra veprime të tilla të vullnetit të lirë të njeriut që manifestohen jashtë, pasi vetëm këto veprime mund të kenë pasojat e tyre për rendin shoqëror ekzistues. Ligji moral, përkundrazi, ka të bëjë me të gjitha lëvizjet e brendshme mendore të një personi, aspiratat e tij, synimet e tij; dhe meqenëse këto aspirata dhe synime të brendshme, sado të këqija të jenë në vetvete, derisa të shfaqen në ndonjë veprim të jashtëm, nuk cenojnë ende të drejtat e të tjerëve, ato nuk mund t'i nënshtrohen gjykatës së ligjit. Për sa i përket fushës së veprimit, fushëveprimi i ligjit moral përfshin të gjithë veprimtarinë njerëzore, si synimet e tij të brendshme ashtu edhe veprimet e jashtme, sepse këto të fundit në vetvete nuk janë asgjë më shumë se shprehja e asaj që buron nga një person, zbatimi i qëllimeve të tij, dhe për këtë arsye ligji moral i nënshtron gjykimit të tij qëllimet e një personi për të kryer këtë apo atë veprim. E drejta juridike nuk mund të depërtojë në thellësinë e qëllimeve të shprehura në një veprim të caktuar; ai gjykon vetëm në bazë të asaj që ka bërë një person si anëtar i një shoqërie të njohur. Duke pasur parasysh shkallën në të cilën një person me veprimet e tij ka shkelur të drejtat e të tjerëve ose ka mëkatuar ndaj institucioneve të përgjithshme shoqërore, ligji ligjor e dënon atë. Për sa i përket sanksioneve, 5 atëherë nëse ligji ligjor, në përputhje me qëllimin e vendosur, duhet të mbrojë dhe ruajë rendin e jashtëm ekzistues në shoqëri, ai ka të drejtë dhe detyrë jo vetëm të sigurojë ruajtjen e këtij rendi dhe respektimin e tij nga të gjithë, por edhe të përdorë forcën shtrënguese në mënyrë që të gjithë t'i binden këtij urdhri, duke qenë përgjegjës për shkeljen e tij. Përmbushja ose mospërmbushja e ligjit moral, përkundrazi, i nënshtrohet gjykimit të ndërgjegjes dhe shfaqet në vullnetin e lirë të njeriut, i cili është përgjegjës vetëm përpara Zotit për shkeljen e këtij ligji 6 . Forca shtrënguese përbën dallimin kryesor ndërmjet të drejtës morale dhe juridike dhe është kusht i domosdoshëm i çdo ligji juridik, si dhe i së drejtës juridike kishtare. Dallimi qëndron vetëm në natyrën e zbatimit të këtij ligji në kishë dhe në shtet. Kisha, për nga struktura e saj bazë, nuk mund të përdorë forcën fizike, siç bën shteti, por ka edhe fuqinë të ndëshkojë çdo anëtar të saj që nuk i bindet rregulloreve të saj dhe shkel rendin e vendosur në të, i cili ka një kuptim rreptësisht ligjor. Detyrimi të cilit i drejtohet kisha nuk bie aspak në kundërshtim me dogmat themelore të krishtera për vullnetin e lirë. Kisha nuk e detyron askënd të hyjë në aleancë me të, por pasi dikush tashmë ka hyrë në të dhe i përket, nëse dëshiron të gëzojë të mirat që i ofron Kisha, është i detyruar t'u bindet ligjeve të saj, të cilat bazohen në vullnetin hyjnor. Fuqia shtrënguese e dekreteve kishtare-juridike ekziston jo për hir të vetë kishës, por për arritjen e një qëllimi të caktuar nga ata që, me vullnet të lirë, hynë në aleancë me të dhe që, me të njëjtin vullnet të lirë, mund ta lënë atë. Kisha e zbaton forcën shtrënguese, sipas karakterit të saj, me mjete shpirtërore; prandaj, të gjitha veprimet e saj në këtë drejtim nuk mund të jenë kurrë të natyrës fizike shtrënguese, sepse, nga njëra anë, është e pamundur të veprohet në zemrën e një personi me masa shtrëngimi fizik, në mënyrë që ai të përpiqet për qëllimet më të larta të krishtera, dhe nga ana tjetër, kisha është kryesisht mbretëria e lirisë. Sipas vetë detyrës së kishës në botë, ligjet e saj ndryshojnë nga ligjet e të gjitha shoqërive tokësore dhe, në veçanti, nga ligjet shtetërore. Ky dallim, nga njëra anë, rrjedh nga vetë thelbi i kishës, dhe nga ana tjetër, nga thelbi i të gjitha shoqërive të tjera tokësore, e veçanërisht të shtetit. Me vetë detyrën e kishës, të treguar nga Zoti, ajo ka karakterin e domosdoshmërisë, ndërkohë që asnjë shtet në botë nuk e ka këtë pronë dhe, si e tillë, kisha ruan një rëndësi krejtësisht të pavarur; në një gjendje ky kuptim mund të jetë vetëm relativ. Kisha nuk kufizohet as në kohë as në vend dhe ekzistenca e saj nuk varet nga disa kushte lokale; ajo mund dhe duhet të ekzistojë kudo dhe në çdo kohë; shtetet përcaktohen në çdo gjë nga rrethanat lokale dhe ekzistenca e tyre varet nga këto të fundit. Kisha ka një strukturë të dhënë nga Zoti, të cilën duhet ta ruajë pa kushte gjithmonë; shtetet, përkundrazi, e marrin strukturën e tyre në varësi të dëshirave popullore dhe rrethanave lokale dhe e ndryshojnë atë, në varësi të ndryshimeve në këto të fundit. Kisha ka për detyrë ta bëjë një person të lumtur në tokë dhe ta përgatisë atë për një përjetësi të bekuar; Ndërkohë, shtetet kufizohen vetëm në sigurimin e mirëqenies tokësore të anëtarëve të tyre, pa u kujdesur për fatin e tyre pas vdekjes. Për shkak të kësaj rëndësie të kishës dhe detyrës së saj, e cila është e ndryshme nga detyra dhe rëndësia e shteteve dhe e shoqërive tokësore, ligjet e kishës janë thelbësisht të ndryshme nga ligjet shtetërore dhe shoqërore: të parat janë të pandryshuara, të dytat ndryshojnë; ato bazohen në vullnetin hyjnor, këto në njeriun; burimi i ligjeve të kishës është ligji i përjetshëm, burimi i të gjithë të tjerëve është ligji i përkohshëm; Ligjet e kishës funksionojnë me ndihmën e mjeteve shpirtërore dhe morale, ligjet shtetërore dhe shoqërore - me ndihmën e mjeteve shtrënguese fizike; Ato synojnë ta bëjnë një person të lumtur si në shekullin e tanishëm ashtu edhe në të ardhmen, ndërsa këto të fundit synojnë të sigurojnë paqen dhe rendin e mirë vetëm në të tashmen. Kjo veçori e ligjeve të kishës si organizëm shoqëror, së bashku me ligjet morale dhe ligjet shtetërore, përcakton në vetvete pozicionin që zë kisha në fushën e së drejtës. Kisha ka strukturën e saj të veçantë, ka mjetet e veta të veçanta dhe ka qëllimin e saj të veçantë. Struktura e kishës është krijuar nga Zoti; Perëndia përcaktoi gjithashtu për të synimin që ajo duhet të arrijë në tokë; tregohen edhe mjetet me të cilat mund ta arrijë këtë qëllim. Prandaj, struktura e saj është e pavarur dhe plotësisht e pavarur nga të gjitha aksidentet e vullnetit njerëzor dhe, si një strukturë e vendosur nga Zoti, ajo duhet të ruhet në integritet të plotë gjatë gjithë kohës. Por që të ruhet, fillimisht duhet të përcaktohen me saktësi marrëdhënia ndërmjet anëtarëve të kishës dhe vetë kishës në tërësinë e saj, e më pas edhe marrëdhëniet ndërmjet vetë anëtarëve të kishës. Për këtë qëllim, në kishë është krijuar një autoritet i caktuar, i cili, në përputhje me thelbin e brendshëm të kishës, përpiqet për rregullimin e drejtë të këtyre marrëdhënieve, për mbrojtjen e rendit të mirë në çdo gjë. Më tej, për faktin se kisha ka për detyrë të përhapet në të gjithë botën dhe t'i sjellë të gjitha kombet në krishterim - gjë që ende nuk ka arritur ta bëjë, sepse ka miliona njerëz jashtë saj - ajo duhet të jetë në marrëdhënie të caktuara, të përcaktuara nga natyra e universalitetit të saj, me ata që nuk i përkasin asaj, por i përmbahen besimeve të tjera të ndryshme. Së fundi, kisha, e përhapur në vende të ndryshme të botës, duhet të hyjë në kontakt me shtetet brenda të cilave ndodhet dhe nga këtu përsëri lindin marrëdhënie të reja midis pushtetit të saj dhe pushtetit shtetëror, të cilat nuk mund të mos vendosen saktësisht. Të gjitha këto marrëdhënie të ndryshme në lidhje me jetën e jashtme të kishës duhet të përcaktohen me ligje të sakta juridike në lidhje me karakterin e saj të brendshëm. Nga pikëpamja e këtyre marrëdhënieve të ndryshme të kishës, ajo hyn në sferën e së drejtës, fillimisht si një organizëm shoqëror, duke pasur institucionet e veta juridike, e më pas si njësi shoqërore, që qëndron në raport me shtetet dhe me shoqëritë e ndryshme fetare. Kemi parë se kisha ka strukturën e saj të përcaktuar rreptësisht dhe ligjet e veta, me të cilat e mbron këtë strukturë, në përputhje me qëllimin që i ka treguar Zoti; Ata panë, pra, se kisha është e pavarur dhe e pavarur në ekzistencën e saj dhe rëndësia e saj nuk mund të përcaktohet nga rrethanat e kohës dhe të vendit. Nga kjo rrjedh natyrshëm domosdoshmëria e ekzistencës së ligjit kishtar. Ligji i kishës, si çdo ligj tjetër, kuptohet në kuptimin subjektiv dhe objektiv. Në kuptimin subjektiv, është tërësia e atyre vetive dalluese të ligjit që përqafon plotësisht anëtarët e kishës, sipas pozicionit që ata zënë në të, si organizëm shoqëror, ose subjekteve juridike që mund të ekzistojnë në të. Siç shihet, këtu ne po bëjmë objekt të së drejtës jo vetë kishën në tërësi, por anëtarët e saj të njohur ose individë juridikë që njihen si të tillë nga autoriteti ligjor. Ne e bëjmë këtë për faktin se vetë kisha nuk mund të jetë një individ juridik, pasi kjo e fundit përcaktohet nga filozofia e së drejtës, dhe se kisha nuk është ndonjë korporatë që e ka origjinën në marrëveshjen e disa personave të interesuar për një temë të caktuar 7. Në një kuptim objektiv, ligji i kishës përfaqësohet nga të gjitha dispozitat e ligjit që përcaktojnë jetën e jashtme të kishës si një organizëm shoqëror 8. Ligji i kishës quhet edhe ligji kanunor. Në shkollat ​​greke tani në përgjithësi quhet κανονικὸν δίκαιον. Ky emër i lashtë është marrë nga fjala κανών 9, e cila në fillim të ekzistencës së kishës tregonte si individuale ashtu edhe të gjitha urdhërimet e marra së bashku në lidhje me besimin dhe jetën e krishterë. Më vonë, kur veprimtaria legjislative e kishës filloi të zhvillohej më gjerësisht, dekretet e shkruara filluan të quheshin kanone, të cilat supozohej se kishin kuptimin e ligjeve pozitive dhe përgjithësisht të detyrueshme në kishë 10. Si të tilla, kanunet ndryshonin nga zakonet besnike të kishës (ἐκκλησιαστικὴ συνήθεια) 11 dhe nga ligjet civile (πολιτικ1οὶ ato ligje zakonore) që gjenden në kishën ortodokse në koleksionin kanonik, të formuar përfundimisht në çerekun e fundit të shekullit të IX-të, dhe në Kishën Katolike Romake - në Corpus juris canonici. Prandaj emri i ligjit kanun mund të miratohej vetëm nëse trajtonte ekskluzivisht kanunet, d.m.th. ligjet kishtare të nxjerra para shekullit të 9-të në Lindje, ose para përfundimit të Corpus juris canonici në Perëndim. Por duke qenë se fusha e së drejtës aktuale të kishës përfshin edhe shumë ligje të tjera të kohëve të mëvonshme, të cilat nuk janë përfshirë në koleksionet kanonike, por janë nxjerrë nga vetë kisha ose për të nga autoriteti shtetëror dhe që nuk mbajnë emrin e kanuneve, megjithëse kanë fuqi detyruese edhe në kishë, emri ligji i kishës është miratuar për të përcaktuar ligjin që tani është në fuqi në kishë. Nga ky këndvështrim, e drejta kishtare është më e gjerë në material sesa e drejta kanonike, kështu që kjo e fundit mund të konsiderohet si pjesë e së parës, ndonëse një pjesë kaq themelore mbi të cilën bazohet tërësisht e para. Sipas burimeve, në lidhje me vlerën, kohën, etj., ligji i kishës ndahet në: 1) të shkruar (ἔγγραφον, scriptam), kur ligjet e njohura nxirren, miratoheshin dhe parashtroheshin me shkrim nga autoriteti themelor legjislativ, dhe të pashkruara (ἄγραφον, nonscriptum), nëse ruhej në kishë sipas traditës dhe zakonit. E para konsiderohet e saktë, e rreptë (τὰ τῆς ἀκριβείας, jus scriptum), dhe e dyta konsiderohet e zakonshme (τὰ τῆς σονηθείας, per consuetudinem); 2) hyjnor (θεῖον, divinum) ose φυσικόν, naturale), i cili u ngrit së bashku me shfaqjen e vetë kishës dhe bazohet në një vullnet hyjnor të shprehur qartë, dhe pozitiv (θετικόν, pozitivum) ose kishtar ( ἐκκλησιαστικόν, ecclesiasticum), i vendosur në ligjet e vendosura saktësisht të kishës; 3) e përgjithshme (κοινόν γενικόν, komunë), e cila bazohet në ligje të përgjithshme themelore të nxjerra për të gjithë kishën e krishterë, dhe të veçanta (τοπικόν, ἰδικόν, μερικόν, speciale), që përbëjnë ligje, të botuara në raste private vetëm për njërën ose tjetrën kishë lokale 13; 4) e lashtë (ἀρχαῖον, vetus), që përbëhet nga ligje të nxjerra në kohën para ndarjes së kishave dhe të reja, që përfshijnë ligjet e nxjerra nga kisha pas kësaj kohe; 5) e brendshme (ἐσωτερικόν, internum), e cila përfshin ligje që përcaktojnë marrëdhëniet e brendshme juridike të kishës dhe e jashtme (ἐξωτερικόν, externum), e cila përfshin ligje që përcaktojnë marrëdhëniet e kishës në tërësi, me shtetin dhe me ato që nuk i përkasin. Përveç kësaj, e drejta ndahet në administrative, gjyqësore, penale etj. Nëse kisha është një institucion i pavarur dhe i pavarur nga çdo gjë tokësore, atëherë ligji i saj duhet të jetë po aq i pavarur në sistemin e përgjithshëm të ligjit. Një person e zhvillon veprimtarinë e tij nga jashtë ose si individ ose si anëtar i shtetit, nga të cilat lindin marrëdhënie të caktuara juridike, duke përbërë dy fusha të veçanta të së drejtës: të drejtën private (ἰδιωτικὸν δίκακον, jus privatum) dhe të drejtën publike (δημόσιον δίκαιοον, publicum jus). Por kjo nuk shteron të gjitha aspektet e ekzistencës njerëzore. Nga natyra, njeriu përpiqet për bashkim me Zotin 14. As private, as publike, as ndonjë e drejtë tjetër e njeriut nuk mund ta plotësojë këtë dëshirë të natyrshme. Një person e gjen kënaqësinë e tij në bashkimin me njerëzit e tjerë të mbushur me këtë dëshirë, në unitet me të gjithë ata që ndjejnë nevojën për t'u ngjitur nga toka në qiell dhe për t'u bashkuar me Zotin. Ky unitet njerëzish me qëllime të tilla ka ekzistuar gjithmonë në botë dhe do të ekzistojë gjithmonë, sepse e tillë është natyra njerëzore. Në kohët e lashta, feja identifikohej me interesat kombëtare dhe politike, dhe të gjitha fetë që ekzistonin atëherë ishin ose kombëtare ose shtetërore, të kufizuara në një ose në një tjetër popull, një ose një shtet tjetër. Prandaj, ligji që lidhet me këtë apo atë fe nuk mund të ishte i ndryshëm ose i pavarur nga vetë ligji popullor ose shtetëror i zonës ku ekzistonte feja e njohur. Jus sacrum me romakët e lashtë ishte pjesë e juris publici, por me hebrenjtë ishte pothuajse i njëjti jus publicum. Krishterimi bëri një ndryshim rrënjësor në këtë. Ajo nuk është e lidhur nga ndonjë popull i caktuar, aq më pak nga ndonjë shtet i caktuar. Besimi i krishterë është i destinuar për të gjithë, pa dallim kombësie apo strukturë shtetërore, dhe si i tillë, nuk mund t'i nënshtrohet në thelb asnjë të drejte që përcaktohet nga karakteri kombëtar i një populli të caktuar ose struktura politike e këtij apo atij shteti. Ata që shpallin fenë e krishterë 15 janë të bashkuar mes tyre në një tërësi, e cila, në thelb të krishterimit, nuk mund të varet nga ndonjë veçori e veçantë kombëtare ose shtetërore dhe për këtë arsye duhet të jetë e pavarur. Nëse është kështu dhe nuk mund të jetë ndryshe, atëherë Kisha e Krishterë, e cila përfaqëson këtë tërësi fetare në tokë, nuk mund të jetë e varur as nga karakteristikat kombëtare e as nga ato shtetërore dhe prandaj duhet të jetë e pavarur dhe të ketë të drejtën e saj të veçantë - ligjin kishtar. Ligji i kishës, pra, bazohet në burimet e tij pozitive, origjinale, që nuk burojnë nga ndonjë fuqi tokësore, por nga fuqia e Atij që erdhi nga qielli për të vendosur mbretërinë e Tij në tokë, për të themeluar kishën: "më është dhënë," u thotë Krishti dishepujve të tij, "gjithë pushteti në qiell dhe në tokë. Dhe kështu shkoni dhe bëni dishepuj nga të gjitha kombet, duke i pagëzuar dhe duke i mësuar ata Frymën në emër të Zotit. që ju kam urdhëruar dhe ja, unë jam me ju gjithmonë, deri në fund të botës” (Mateu 28:18–20). Ai ia transferoi këtë fuqi dishepujve të Tij, apostujve, të cilët e përdorën atë në emrin e Tij. “Më jep edhe mua këtë pushtet” (ἐξουσίαν ταύτην), Simoni iu drejtua apostujve, duke parë se vetëm ata e kishin atë (Veprat 8:19). Nga apostujt kjo fuqi i kaloi kishës dhe ajo e përdori atë në çdo kohë po aq lirisht dhe në mënyrë të pavarur sa Themeluesi i kishës. Me fuqinë e kësaj fuqie të vetme dhe asnjë tjetër, struktura e kishës u vendos në imazhin e përshkruar në Ungjill, u vendosën shërbime hyjnore, u përcaktua administrimi i saj, u tregua mënyra e jetesës në të, me një fjalë, u nxorën të gjitha ligjet që kishin të bënin me institucionet e kishës dhe ligjin themelues të kishës. Ky origjinalitet i burimit të së drejtës kishtare dhe, rrjedhimisht, i vetë ligjit na dëshmohet në mënyrën më të dukshme nga historia e tij. Nga ajo shohim se pikërisht kjo e drejtë ka ekzistuar dhe zhvilluar në mënyrë të pavarur gjatë tre shekujve të tërë - tre shekujt e parë të krishterimit, kur shteti jo vetëm që nuk e ndihmoi kishën, por as nuk e njihte ekzistencën e saj ligjore. Kur, atëherë, shteti hyri në aleancë me kishën, ligji i kishës jo vetëm që nuk humbi asgjë nga origjinaliteti i tij, por, duke vazhduar të zhvillohej mbi themelet e tij tashmë të vendosura, madje ndikoi në të drejtën shtetërore dhe civile dhe kontribuoi në transformimin e të dyjave, si dhe të gjithë jetës shoqërore të botës së atëhershme 16. Nga sa u tha, është e qartë se meqenëse ekzistojnë marrëdhënie të ndryshme juridike në të cilat një person mund të jetë ose si individ në vetvete, ose si anëtar i shtetit, ose si anëtar i kishës - dhe këto marrëdhënie individualisht janë thelbësisht të ndryshme nga njëra-tjetra - atëherë duhet të ketë tre fusha të veçanta të këtyre marrëdhënieve juridike, prandaj vetë ligji duhet të ndahet në të drejtën private, të drejtën publike dhe të drejtën e kishës dhe, për rrjedhojë, si e drejta e përgjithshme e pavarur është në vetë të drejtën e kishës. 17 . Nga vetë pozicioni i kishës dhe kuptimi i ligjit të saj, del se është e nevojshme të paraqitet ky ligj në atë mënyrë që uniteti i saj organik dhe mendimi bazë që e gjallëron të jenë të dukshëm. Paraqitja sa më e saktë e rregulloreve ligjore që përbëjnë këtë të drejtë në lidhje me rëndësinë e burimit apo radhës së kohës së botimit të tyre, interpretimi më i plotë i këtyre rregulloreve, sipas këtij urdhri, shpjegimi më i plotë i kuptimit të tyre - e gjithë kjo dhe vepra të tjera të ngjashme do të sillnin, ashtu siç bënë në fakt, shumë dobi për kuptimin e po këtyre rregulloreve. Por në të njëjtën kohë do të ishte ende e pamundur të depërtonim në vetë frymën e ligjit; e gjithë harmonia që mbretëron në të do të mbetej e pakuptueshme dhe, ajo që është veçanërisht e rëndësishme, kuptimi i brendshëm dhe parimi drejtues i ligjit nuk do të ishte i qartë. Si rezultat i kësaj dhe duke pasur parasysh rëndësinë e madhe të institucioneve të cilave u takon kjo e drejtë, është e nevojshme që i gjithë materiali që e përbën t'i nënshtrohet përpunimit shkencor dhe të prezantohet në mënyrë të tillë që gjithçka që përmban të paraqitet plotësisht, qartë dhe në një lidhje të tillë që baza e gjithçkaje të jetë e dukshme dhe se si gjithçka rrjedh nga një parim bazë dhe gjithçka drejtohet drejt një qëllimi specifik. Një paraqitje e tillë sistematike e gjithçkaje që përmban ligji kishtar përbën shkencën e së drejtës kishtare. Vetë karakteri pozitiv i kishës përcakton tashmë karakterin pozitiv të shkencës së së drejtës kishtare, e cila, si rrjedhojë, përjashton çdo spekulim subjektiv, i cili përveçse ngjall mosbesim në vetvete, është edhe i papërshtatshëm kur nënkuptojmë paraqitjen e ligjeve të përcaktuara dhe të vendosura saktësisht. Në gjysmën e dytë të shekullit të 18-të në Perëndim, u bënë përpjekje për të zbatuar një metodë racionaliste në ligjin e kishës, me qëllim që, pavarësisht nga udhëzimet pozitive të kishës, ta paraqisnin këtë ligj sipas ligjeve të arsyes - arsyeja njerëzore ishte gjykatësi i institucioneve të kishës, të cilat trajtohen nga ligji i kishës 18. Sa e panatyrshme është kjo në vetvete dhe sa, më në fund, është e panatyrshme të flitet edhe për ndërtimin e kishës. Ky ligj kishtar filozofik ose natyror, siç përcaktohet nga disa, u rrëzua jo vetëm nga katolikët romakë, por edhe nga kanonistët protestantë, 19 dhe asnjë shkrimtar serioz nuk fillon tani përpjekjet e mëparshme për të hartuar një ligj të tillë. Nga koncepti i shkencës së së drejtës kishtare, bëhet e qartë vetë detyra e kësaj shkence. Ai duhet të tregojë origjinën dhe zhvillimin e ligjit të kishës, të tregojë se çfarë përbën bazën e tij të pandryshueshme, në mënyrë që, nëpërmjet logjikës juridike dhe ligjeve të historisë, të vendoset një kriter për të gjykuar se sa mund të ndryshojë diçka që ekziston në strukturën e kishës, në varësi të rrethanave lokale; më pas, ajo duhet të sigurojë një bazë solide për të kritikuar ligjin vendas të kishës dhe të tregojë se në çfarë raporti qëndron me institucionet bazë të jetës kishtare dhe, së fundi, të mësojë se si duhet të qeveriset kisha në lidhje me vetë qëllimin e saj 20. Shkenca e së drejtës së kishës mund të arrijë përmbushjen e duhur të kësaj detyre vetëm kur përcakton se çfarë përbën përmbajtjen e saj thelbësore si shkencë juridike, ndërkohë që vazhdon të ruajë pavarësinë e saj juridike dhe të tjera shkencore. Kemi parë se cila është detyra e përgjithshme e kishës (§1). Nëse shikojmë në mënyrë të veçantë këtë detyrë të përgjithshme të kishës, do të shohim në të dy anë, të cilat edhe pse të lidhura ngushtë me njëra-tjetrën dhe të pandashme, megjithatë, nga jashtë, janë reciprokisht të ndryshme. Dikush përcakton pozicionin në të cilin një person duhet të qëndrojë gjithmonë në lidhje me Perëndinë, në mënyrë që të bëhet pjesëmarrës në të mirën që i zbulohet nga ungjilli. Tjetra tregon pozicionin që një person, si anëtar i kishës, duhet të mbajë në lidhje me vetë kishën në përgjithësi dhe me çdo anëtar të saj në veçanti. Në rastin e parë, kisha ka mjete të mbushura me hir që pajtojnë një person me Perëndinë dhe e çojnë atë në arritjen e së mirës së përjetshme, dhe për këtë arsye quhet në ungjill "një mbretëri që nuk është e kësaj bote"; në rastin e dytë, ai përfaqëson një shoqëri njerëzish në tokë, e cila ka qëllimin e saj specifik, një organizëm shoqëror që jeton dhe zhvillohet sipas ligjeve të veta specifike. Në këtë rast të fundit, kisha është objekt i shkencës së së drejtës kishtare, ndërsa në aspektin e parë me të merret shkenca teologjike. Pra, nëse shkenca e së drejtës kishtare dëshiron të shterojë thelbësisht temën e saj dhe të tregojë në tërësinë e saj organizmin e kishës ashtu siç është; nëse dëshiron të jetë një shkencë origjinale me qëllimin e saj specifik - të shpjegojë sistematikisht marrëdhëniet juridike në kishë, duhet të ketë parasysh vetëm atë që ka të bëjë me këto marrëdhënie juridike, duke hequr nga fusha e saj gjithçka që nuk i përket drejtpërdrejt. Ligji i kishës, në bazën e tij përfundimtare, ka të bëjë me besimin dhe moralin, por do të binte në gabim nëse do të merrte përsipër të shpjegonte si këtë besim ashtu edhe këtë moral së bashku me ligjin e kishës, sepse atëherë do të rezultonte një konfuzion i tillë që vështirë se dikush mund ta kuptonte atë dhe vetë ligji do të pushonte së qeni ashtu siç duhet të ishte nga natyra e tij - do të pushonte së qeni një shkencë juridike. Tashmë kemi thënë se cila është detyra e shkencës së ligjit të kishës. Për këtë detyrë, shkenca e së drejtës kishtare duhet t'i ndajë të gjitha institucionet që ekzistojnë në kishë në ato që kanë rëndësi juridike dhe ato që nuk kanë, dhe pastaj të merret vetëm me të parën, duke ua lënë të tjerat shkencave të tjera. Për shembull, midis shtatë sakramenteve të renditura nga teologjia dogmatike, ekziston edhe shenjtërimi i vajit (τὸ ἐοχέλαιον). Ky i fundit është një institucion hyjnor dhe është i dobishëm për shpëtimin e njerëzve; megjithatë, shkenca e së drejtës kishtare nuk do të merret me të veçmas, pasi nuk ka rregullim ligjor për pranimin e këtij sakramenti dhe vetë pranimi ose mospranimi i tij nuk do të sjellë ndonjë pasojë juridike në kishë. Po kështu, në disa institucione kishtare që kanë rëndësi edhe fetare edhe juridike, shkenca e së drejtës kishtare do të duhet të bëjë dallimin rreptësisht ndërmjet të parës dhe të dytës dhe, duke ia lënë anën fetare të një institucioni të njohur shkencave të tjera, do të merret vetë vetëm me anën e dytë, juridike. Për shembull, pagëzimi, sipas mësimeve të krishtera, çliron një person nga mëkati origjinal dhe e pajton atë me Perëndinë. Kjo anë fetare e sakramentit të pagëzimit është e një rëndësie dytësore për ligjin, pasi për të gjëja kryesore në këtë sakrament është që një person përmes pagëzimit të marrë zotësi juridike kishtare; prandaj, ligji i kushton vëmendje vetëm nëse janë ruajtur dispozitat e ligjit në lidhje me pranimin e këtij sakramenti dhe nëse nëpërmjet tij një person është bërë në thelb një anëtar i plotë i kishës. Nëse shkenca e së drejtës kishtare nuk e dallon rreptësisht anën juridike të institucioneve të njohura kishtare nga ajo fetare, nëse nuk i kushton vëmendje ekskluzivisht të parës, duke ia lënë të dytën shkencave teologjike, ajo kurrë nuk do të përmbushë detyrën e saj dhe nuk do të bëhet një shkencë juridike origjinale. Paraqitja shkencore e ligjit kishtar ka qenë dhe mund të jetë e larmishme, në varësi të mënyrës se si e kupton këtë ligj dhe për çfarë qëllimi synon. Enciklopeditë e së drejtës përmendin disa metoda të paraqitjes: empirike, historike, filozofike, historiko-filozofike dhe historiko-dogmatike. Tre të parat - nëse shkenca jonë donte ta paraqiste temën e saj ekskluzivisht për një ose njërën prej tyre - në vetvete nuk mund të përmbushin detyrën e shkencës së ligjit kishtar të treguar nga ne (§ 5). Me metodën empirike, një person duhet t'i kushtojë vëmendje ekskluzivisht anës së jashtme të ligjit dhe të merret vetëm me ligjin ekzistues, pa hyrë në ndonjë kërkim në lidhje me origjinën e tij dhe bazën e parimit udhëzues. Metoda historike në vetvete është e kënaqshme, por për të qenë e dobishme për shkencën, ajo duhet të kombinohet me të tjerat, përndryshe, duke i qëndruar vetëm asaj, nuk mund të kuptojmë forcën e brendshme të vetë ligjit dhe, në vend që të pohojmë diçka dogmatikisht për këtë të fundit, do të na duhet ta gjykojmë atë në bazë të domosdoshmërisë historike. Vetë metoda filozofike është e njëanshme, sepse, duke ndjekur atë, nuk mund të arrijmë njohjen e vërtetë as të origjinës dhe zhvillimit të së drejtës, as të kuptimit pozitiv të saj; por, ajo që është veçanërisht e rëndësishme, mund të çojë lehtësisht në subjektivitet në gjykime dhe të krijojë një lloj ligji kishtar “filozofik” ose natyror (§ 5). Metoda e katërt, historiko-filozofike, ishte pak a shumë e justifikuar në praktikë, ndonëse elementi filozofik në këtë metodë duhet trajtuar me shumë kujdes, në mënyrë që njeriu të qëndrojë në terren të fortë dhe të mos ndryshojë dogmën e së drejtës. Na duket se nga të gjitha metodat e përmendura, më e besueshme është ajo e fundit, përkatësisht metoda historiko-dogmatike; justifikimi i tij mund të shihet nga detyra e treguar, e cila, sipas kuptimit tonë, duhet të përmbushet nga shkenca e ligjit të kishës 21. Për shkak të natyrës praktike me të cilën duhet të dallohet kryesisht shkenca jonë dhe për faktin se ne nuk jemi të kufizuar vetëm në kishën lokale, por përqafojmë gjithçka, dhe secila prej këtyre kishave, përveç ligjit të përgjithshëm kanonik që shërben si bazë për të, ka edhe ligjin e vet të veçantë - si rezultat i gjithë kësaj, pas mësimit të përgjithshëm pozitiv për shtimin e përgjithshëm pozitiv për rregullimin e përgjithshëm kishtar-ligjor ndaj ligjit të kishës. tani janë në fuqi në kishat lokale individuale. Këto udhëzime private nuk kanë të bëjnë me baza ligjore themelore, por kryesisht me anën administrative të jetës kishtare dhe janë në shumë mënyra të ngjashme me njëra-tjetrën; Prandaj, ne nuk do t'i citojmë të gjitha në detaje për çdo pyetje, por do ta bëjmë këtë vetëm në ato raste kur udhëzimet e njohura në lidhje me një çështje të caktuar paraqesin pak më shumë dallim nga njëra-tjetra dhe kur një veçori shihet më qartë në strukturën e jashtme të një kishe lokale. Shkenca e së drejtës kishtare e merr përmbajtjen nga burimet e saj, por për nga natyra dhe lënda e saj qëndron në lidhje me shkencat e tjera individuale që i shërbejnë si shkenca ndihmëse. Këtu përfshihen shkencat e njohura teologjike, historike dhe juridike. 1. Nga shkencat teologjike 22 ndihmëse për të drejtën kishtare janë: a) ekzegjeza e Dhiatës së Vjetër dhe e Re 23; b) dogmatika 24; c) teologji morale 25; d) historia e kishës 26 dhe e) teologjia baritore 27. 2. Shkencat historike: a) arkeologjia 28; b) diplomacia 29; c) kronologjia 30 dhe d) gjeografia dhe statistika 31. 3. Shkenca Juridike. Nëse shkencat teologjike dhe historike kontribuojnë shumë në shkencën e së drejtës kishtare, atëherë për të janë edhe më të rëndësishme shkencat juridike, me të cilat është në lidhje të ngushtë dhe përmes të cilave arrihet kuptimi i drejtë i kuptimit të saj dhe paraqitja e saj si shkencë e pavarur juridike. Pa njohuri të plotë të shkencave të njohura juridike dhe pa formim të mirë juridik, do të jetë e mundur të studiohet e drejta kishtare vetëm nga ana praktike, por jo nga ana shkencore. Si rrjedhim del në plan të parë: a) filozofia e së drejtës, e cila jep konceptin e parimeve më të larta të së drejtës 32. b) E drejta romake, me të cilën e drejta kishtare është e lidhur në mënyrë të pandashme. Në fillim të kishës, kur perandorët nuk ishin ende të krishterë, anëtarët e kishës, si qytetarë romakë, tashmë duhej të ndiqnin udhëzimet e njohura të perandorëve në disa çështje. Pasi ky i fundit përvetësoi krishterimin, e drejta romake, ose më saktë, e drejta greko-romake mori një rëndësi më të madhe në kishë. Në të gjitha çështjet juridike për të cilat kisha ende nuk kishte dekrete të veta, ajo ndiqte përshkrimet e ligjit civil dhe në këtë ligj gjejmë shumë dekrete për çështje të ndryshme të jetës kishtare. Le të hapim të paktën Kodikun e Theodosit dhe do të gjejmë një libër të tërë (XVI) që paraqet ligjet: de fide catholica, de episcopis, ecclesiis et clericis, de monachis, de his, qui de fetare contendunt, de haereticis, ne s. baptisma iteretur de apostatis, de judaeis, coelicolis et samaritanis, de paganis sacrificiis et templis, de fetare. Le të marrim Kodin e Justinianit (repetitae praelectionis) dhe në librin e parë do të gjejmë deri në trembëdhjetë kapituj (tituli), të cilët përmbajnë ekskluzivisht ligje mbi objektet e besimit të krishterë dhe të kishës: de summa trinitate, de sacrosanctis ecclesiis, de episcopis et clericis et clericis et deaudiapia, etj. haereticis, ne sanctum baptisma iteretur, de apostatis, etj. Nëse marrim tregimet e shkurtra (novelae constitutiones) të Justinianit, do të shohim mes tyre shumë që trajtojnë të njëjtat çështje: e treta - për klerikët e Kostaninopolit dhe kishat e tjera, e pesta - për manastiret, e gjashta - për manastiret, e gjashta - për menaxhimin e kishës, priftërinjtë e kishës, priftërinjtë e kishës. etj.Të njëjtën gjë e gjejmë në tregimet e perandorëve pas Justinianit: Justina, Tiberius, Heraklius etj. Dhe shumica e këtyre ligjeve të pushtetit shtetëror u përfshinë në koleksionet kanonike, duke u bërë, siç thoshin, leges canonisatae. Pothuajse gjysma e timonierit sllav përmban pikërisht ligjet me të cilat qeverisej kisha. Këto ligje dalloheshin për kompetencën e tyre në të gjitha çështjet e qeverisjes kishtare, për të cilat autoritetet kishtare nuk nxirrnin ligje të sakta, siç mund të shihet nga shumë shembuj si të kohëve të lashta ashtu edhe të mëvonshme. Për më tepër, vetë ligji i kishës u zhvillua nga kanonistë të famshëm në bazë të ligjit greko-romak. Institucionet (institucionet) romake shërbyen si model për kantonistët edhe deri në kohët moderne. Komentuesit e kanuneve në veprat e tyre tashmë i kushtuan vëmendje pandectas (pandectarum seu digestorum libri) në të drejtën romake, dhe më i rëndësishmi nga komentuesit lindorë të kanuneve, Balsamon, në veprën e tij u përqendrua ekskluzivisht në përmbledhjen e madhe të së drejtës greko-romake, të botuar me emrin "borziloku" (Basilicorum libri LX). Pas gjithë kësaj na duket plotësisht e qartë se sa e rëndësishme duhet të jetë e drejta romake për të drejtën e kishës, si shkencë ndihmëse 33. c) Ligji hebraik për kishën është gjithashtu i një rëndësie të madhe, pasi shumë nga përshkrimet e legjislacionit të Moisiut kaluan në kishën e krishterë dhe meqenëse vetë Themeluesi i kishës na thotë se ai nuk erdhi për të shkatërruar ligjin e lashtë, por për të përmbushur ligjin e lashtë 36:17. si shkencë ndihmëse për të drejtën kishtare te sllavët, së paku në atë masë sa mund të shpjegojë disa veçori në jetën e kishës ortodokse sllave - veçori që, për shembull, kisha greke nuk i ka 35. Së fundi, e) ligji i shteteve individuale në të cilat ekziston kisha ortodokse. Krahas këtyre shkencave, për studimin dhe paraqitjen e të drejtës kishtare është sigurisht e nevojshme edhe njohja e gjuhëve, veçanërisht e greqishtes së mesjetës 36. Një nga pyetjet më të vështira është pyetja: në çfarë radhe duhet paraqitur i gjithë materiali i së drejtës kishtare për të përmbushur kërkesat dhe objektivat e shkencës së së drejtës kishtare. Mjafton vetëm të shikojmë ashpërsinë e kritikave të disa teoricienëve kanonistë kur ata flasin për sisteme të ndryshme të shkencës sonë me të cilat ata nuk pajtohen, dhe pothuajse anshmërinë në mbrojtjen e sistemit të tyre, për të parë se sa e vështirë është kjo pyetje për sistemin. Kjo varet nga mungesa e një sistemi specifik, si rezultat i të cilit secili e rregullon materialin sipas gjykimit dhe kuptimit të tij, duke menduar se ky rregullim i përshtatet më së miri detyrës së vetë shkencës. Vetëm në kohët moderne është bërë e dukshme në këtë rast që duket se ka një qasje ndaj një lloj uniteti, të paktën në ndarjen kryesore. Punimet e para mbi të drejtën e kishës konsistonin në paraqitjen e dispozitave të ligjit në rend kronologjik dhe grupimin e tyre ose sipas kuptimit të burimeve të tyre, ose sipas temave që trajtojnë. Por duke qenë se nuk kishte unitet të brendshëm organik në vepra të këtij lloji, është e natyrshme që këto punime të mos kishin domethënie shkencore. Pamja e një sistemi u shfaq për herë të parë në shekullin e 12-të në Perëndim, kur Bernardi i Pavias botoi koleksionin e tij kanonik, duke e ndarë atë në pesë seksione kryesore, të përcaktuara nga pesë shprehje të veçanta: gjykatës, gjykatë, klerik, martesë dhe krim 37. Seksioni i parë përcakton doktrinën e bartësve të autoritetit të kishës, i treti - në lidhje me të drejtat e katërt, mbi të drejtat ligjore, c. martesa dhe e pesta - për krimet dhe dënimet e kishës. Në mënyrë të rreptë, këtu nuk kishte asnjë sistem, pasi nuk ishte e dukshme asnjë lidhje e brendshme që mund të ishte përdorur për të kuptuar se si këto pjesë individuale rrjedhin nga njëra-tjetra dhe cili është mendimi kryesor udhëzues që i lidh ato. Megjithatë, në Perëndim, ligji i kishës u mësua sipas këtij sistemi për disa shekuj. Së bashku me këtë sistem, në Perëndim lindi një sistem i ri, i huazuar nga institucionet e Justinianit, sipas të cilit ligji kishtar filloi të ndahej në tre seksione: personat, sendet dhe veprimet 38. Pjesa e parë përvijonte ligjin personal që kishte të bënte veçanërisht me klerin; e dyta kishte të bënte me objektet e kultit dhe të drejtën pronësore dhe e treta kishte të bënte me procedurat civile dhe penale. Kjo ndarje u propozua në punën e tij mbi të drejtën e kishës në shekullin X V nga Paul Lancelot 39 . Në vetvete, ky sistem është shumë më i mirë se i pari, sepse pikat kryesore të së drejtës kishtare kanë të bëjnë pikërisht me ato tre lëndë në lidhje me të cilat ky sistem është i ndarë, vetëm se ai mund të kryhet me vështirësi dhe për këtë arsye tashmë është braktisur plotësisht. Shekulli ynë ka marrë një rrugë të re. Pasi i dënoi të dyja këto sisteme, në vend të tyre, ai parashtroi ato të zhvilluara nga ai vetë. E vetmja keqardhje është se ai nuk krijoi një sistem specifik që mund të ishte vërtet autoritar për të gjithë; Atëherë nuk do të ishte ajo shumëllojshmëri e mërzitshme që na paraqesin veprat e reja mbi ligjin kishtar, pasi mund të themi me siguri se tani ka po aq sisteme për paraqitjen e shkencës së ligjit kishtar sa ka njerëz që janë angazhuar në prezantimin e kësaj shkence. Pra, çështja e sistemit të shkencës së së drejtës kishtare ende nuk është zgjidhur; zgjidhja e saj u lihet kohëve të ardhshme dhe varet nga kuptimi i lëndës së shkencës sonë nga shkrimtari i njohur. Ne kemi ndjekur me vëmendjen e duhur një numër jo të vogël të veprave më të mira sistematike mbi ligjin kishtar të kohëve moderne, 40 por, megjithatë, nuk mund të vendosim të ndjekim ekskluzivisht ndonjë nga këto sisteme apo edhe të asimilojmë të gjitha ndarjet që ato përfaqësojnë. Ne adoptuam një sistem të tillë, i cili, në kuptimin tonë, na dukej më i natyrshëm dhe plotësisht shterues i temës së tij - domethënë, në përputhje me qëllimin tonë, ne e drejtuam vëmendjen tonë në të gjithë organizmin e kishës dhe shtruam pyetjen se si është përshtatur ky organizëm, çfarë e mban të bashkuar dhe cila është jeta që e gjallëron atë. Analiza e sistemeve ekzistuese na tregoi tre aspekte të cilave duhet t'i kushtojë vëmendje në veçanti shkenca e ligjit kishtar, përkatësisht: struktura e kishës, qeverisja e kishës dhe jeta kishtare. Dhe meqenëse njohja e të gjithë trupit të kishës bazohet në ligje pozitive që përcaktojnë strukturën dhe menaxhimin, dhe jetën e kishës, kjo nënkupton nevojën për të folur në pjesën hyrëse për burimet nga lindën këto ligje dhe për koleksionet në të cilat janë mbledhur këto burime. Në pjesën e fundit, është e nevojshme të tregohet marrëdhënia e kishës me shtetin dhe me ata që pretendojnë fe të tjera - raporti në të cilin ajo qëndron ndaj tyre si një njësi juridike e pavarur. Për këtë çështje, të cilën shumica e kanonistëve e trajtojnë qysh në fillim, në pjesën hyrëse, në fund, e shohim të udhës të flasim, sepse ajo depërton thellë në jetën juridike të Kishës Lindore dhe mund të jetë plotësisht e kuptueshme vetëm kur vetë trupi i kishës studiohet tërësisht. Kjo është arsyeja pse ne e ndajmë shkencën tonë në pesë seksione, përkatësisht: I. Burimet e ligjit kishtar dhe koleksionet në të cilat ato gjenden, II. struktura e kishës, III. administrata e kishës, IV. jeta e kishës dhe V. raporti i kishës me shtetin dhe me ata që nuk i përkasin. Deri më sot, nuk ka asnjë libër në asnjë gjuhë në të cilën ligji aktualisht në fuqi në Kishën Ortodokse do të përcaktohej me plotësinë e duhur. Megjithatë, ka disa libra, por të gjithë janë të paplotë, pasi ose nuk kanë përfunduar, ose kanë të bëjnë vetëm me ligjin e kishës lokale. Mbi këtë bazë duhet të themi se shkenca e së drejtës kishtare ortodokse ende nuk është zhvilluar dhe është vetëm në fillimet e saj. Por nëse e themi këtë në lidhje me sistemet e plota të ligjit të kishës ortodokse - dhe duhet të themi, sepse kjo është vërtet kështu - atëherë nuk mund ta themi këtë në lidhje me departamentet private të këtij ligji, pasi shumë prej tyre tashmë janë zhvilluar me kujdes. Prandaj, nëse dikush tani do të donte të vinte në prezantimin e shkencës së plotë të së drejtës së kishës ortodokse, nuk do ta gjente nevojën të punonte shumë në këto seksione, pasi i mbetet vetëm t'i merrte të gatshme dhe t'i përfshinte në sistemin e tij. Këtu, në radhë të parë janë veprat e kanonistëve rusë, të botuara qoftë në libra të veçantë, qoftë të shtypura në periodikë të ndryshëm akademikë, si p.sh. p.sh. veprat e të ndjerit Arkimandrit Gjon (më vonë peshkop i Smolenskut), i cili mund të quhet babai i shkencës së re të së drejtës kishtare ortodokse; pastaj, veprat e profesorit të Universitetit të Moskës A. S. Pavlov dhe disa të tjerëve. Disa degë të veçanta të shkencës sonë u zhvilluan edhe në Perëndim, dhe në këtë rast kemi disa vepra kanonike, të bazuara në burime parësore dhe aq objektive, saqë mund të konsiderohen si një shtesë e çmuar në sistemin e ligjit të kishës ortodokse: të tilla janë veprat e studiuesit të famshëm bizantin Zakaria nga Lingentali, pastaj vepra e një ish-profesor në Universitetin e Bibliotekës së Vjenës dhe tani të menaxherit të bibliotekës së Vienës në Vienna dhe Dr Josephman. të tjerët. Duke lënë mënjanë gjithë këtë mori artikujsh dhe traktatesh kanonike të botuara në revista të ndryshme akademike, këtu do të tregojmë me radhë punimet mbi të drejtën e kishës ortodokse të njohura për ne, të botuara në botime të veçanta dhe në përgjithësi gjithçka që ka të bëjë me këtë ligj. I. Ese për historinë e së drejtës, burimet e saj, disiplinën etj. F. A. Biener, De collectionibus canonum ecclesiae graecae. Verol., 1837. F. A. Biener, Das kanonische Recht der griechischcn Kirche. Dresden, 1833. F. A. Biener, Geschichte der Novellen Justinian's. Berlin, 1824. C. E. Zachariae, Historiae juris graeco-romani delineatio. Cum appendice inditorum. Heidelbergae, 1839. E. Zachariae von Lingenthal, Die griechischen Nomokanones. Shën Petersburg, 1877. E. Zachariae von Lingenthal, Die Handbücher des geístlichen Rechts aus den Zeiten des untergehenden byzantiniseben Reiches und der türkischen Herrschaft. Shën Petersburg, 1881. E. Zachariae von Lingenthal, Ueber der Verfasser und die Quellen des (Pseudo-Photinianischen) Nomocanon në Titullin XIV. Shën Petersburg, 1885. E. Zachariae von Lingenthal, Geschichte des griechisch-römischen Rechts. II Aufl., Berlin, 1877. J. S. Drey, Neue Untersuchungen über die Coustitutionen und Kanones der Apostel. Tubingen, 1832. P. de Marca, Dissertatio de veteribus collectionibus canonum (Andr. Gallandi, De vetustis canonum collectionibus dissertationum sylloge. Venet., 1778). Petr. et Hieron. Balerini, De antiquis tum editis, tum ineditis collectionibus et collectoribus canonum (po aty). Z. Bernë. furgon. Espen, De antiquis canonum codicibus (Koment. in canones. Colon. Agripp., 1775). J. Krabbe, De codice canonum, qui apostolorum nomine circumferuntur. Gott., 1829. J. B. Pitra, Des canons et des collections canoniques de ľeglise grecque. Parisi. 1858. J. A. B. Mortreuil, Histoire du droit byzantin. 3 vëllime. Paris, 1843–46. C. W. E. Heimbach, Griechisch-römisches Recht (Ersch u. Gruber, Allgem. Encyklopädie der Wissenschaften und Künste. I Sect., Bd. 86 und 87). J. W. Bickell, Geschichte des Kirchenrechts. Unë Band. Giessen, 1843. F. Maassen, Geschichte der Quellen und der Litteratur des canon. Rechts. Unë Band. Gratz, 1870. L. F. Spittler, Geschichte des kanonischcn Rechts bis auf die Zeiten des falschen Isidorus. Halle, 1778. J. Doujat, Praenotionum canonicarum libri quinque, quibus sacri juris atque universi studii ecclesiastici principia et adminicula enucleantur. Vcnet., 1717. C. J. Hefele, Conciliengeschichtc. II Aufl. Freiburg im Breisg., 1873–87, 8 Bd. L. Ellies du Pin, De antiqua ecclesiae disertations historicae. Zorrë e trashë. Agripp., 1691. P. de Marca, De concordia sacerdotii et imperii. Paris, 1704. L. Thomassin, Vetus et nova ecclesiae disciplina circa beneficia et beneficiarios. 9 vëll. Magont, 1787. Dr. H. Achelis, Die ältesten Quellen des orientalischen Kirchenrechts. Leipzig, 1891. Prof. Malnory, La collection canonique des Statuta Ecclesiae antiqua. Paris, 1891. Fr. X. Funk, Die apostol. Kushtetuta. Roffenburg, 1891. Fr. X. Funk, Das achte Buch der apostol. Kushtetuta dhe die verwandten Schriften. Tubingen, 1893. Dr. Friedr. Lauchert, Die Kanones der wichtigsten altkirchlichen Concilien nebst den apostol. Kanones. Leipzig, 1896. K. A. Nevolin, Mbi mbledhjet dhe përpunimin shkencor të ligjeve të kishës në Greqi dhe Rusi (Vepra e plotë, Vëllimi VI, Shën Petersburg, 1859). B. Rosenkampf, Review of the Helmsman's Book. St. Petersburg, 1839. A. Pavlov, Nomocanon në Trebnikun e Madh. Odessa, 1872. Al. A. Tyazhelov, Ligjet e perandorëve grekë në lidhje me kishën pas Justinianit. Moska. 1876–77. N. Zaozersky, Historik. rishikim i burimeve të së drejtës së Kishës Ortodokse. Moscow, 1891. N. Zaozersky, E drejta e kishës ortodokse si lëndë e shkencës juridike të veçantë. Moskë, 1888. N. Ilyinsky, Sintagma e Matthew Vlastar. Moscow, 1892. M. Krasnozhen, Interpreters of can. të drejtat e Kishës Lindore. Moska. 1892. M. Πότλης, Εἰσαγωγικὸν μάθημα εἰς τὸ ἐκκλησιαστικὸν δίκαιον τῆς ἀνατολικῆς ἐκκλησίας. Ἐν Ἀθήναις, 1856. Konst. Popovicii jun. Fôntânele si Codicii dreptului bisericescu ortodoxu. Cernauti. 1886. N. Milash, Rreth kanonikëve të kishës ortodokse. Novi Sad. 1886. N. Milash, Savinska Kpmchija. Zadar, 1884. N. Milash, Codex canonum ecclesiae africanae. Zadar, 1881. II. Systematic essays. Evfimy Ioannovich, Fillimet e ligjit kishtar të Kishës së lashtë Lindore sipas librit të timonierëve. Libri I. Novi Sad, 1841. Libri II, 1847 (Principia juris ecclesiastici veteris orthodoxae orientalis ecclesiae secundum comune Directorium). Arkim. Gjoni, Përvoja e një kursi në jurisprudencën kishtare, vëllimi I. dy botime. Shën Petersburg, 1851. Prot. Skvortsov, Shënime mbi ligjin e kishës, ed. II. Kiev, 1857. N.K. Sokolov, Nga leksionet mbi të drejtën e kishës, dy botime. Moskë, 1875. A. Albov, Një kurs i shkurtër leksionesh mbi të drejtën kishtare. Shën Petersburg 1882. M. I. Bogoslovsky, Kursi i së drejtës së përgjithshme të kishës. Mësime të mësuara për studentët e Shkollës Imperiale të Drejtësisë. Moska. 1885. P. Lashkarev, E drejta kishtare në themelet, llojet dhe burimet e saj. Kiev. 1886. I. S. Berdnikov, Një kurs i shkurtër në të drejtën kishtare të Kishës Ortodokse Greko-Ruse. Kazan, 1888 dhe Shtojca e kursit. Kazan. 1889. N. S. Suvorov, Kursi i së Drejtës së Kishës, 2 vëllime, Yaroslavl, 1889–1890. V. G. Pevtsov, Ligji i Kishës. Shën Petersburg, 1892. M. A. Ostroumov, Ese mbi të drejtën e kishës ortodokse (hyrje). Kharkov, 1893. Andr. von Schaguna, Compendium des kanonischen Rechtes der einen heiligen, allgemeinen uud apostolischen Kirche. Aus dem Romanischen übersetzt von Dr. Alois Sentz. Hermannstadt, 1868 (Përkthim rusisht: Përmbledhje e shkurtër e së drejtës kanonike. Shën Petersburg, 1872. Përkthimi serb me disa ndryshime në revistën shpirtërore të Beogradit me “Ortodoksinë” për 1871 dhe 1872). N. Ruzhichiħ, Nomocanon i Kishës Srpske. Libri I. Teoria e së drejtës kanonike. Beograd. 1882. Ἰ. Παππαλουκα Ἐὐταξίου τοῦ κανονικοῦ δίκαιου τῆς ὀρθοδόξου ἀνατολικῆς ἐκκλησίας τὰ περὶ ἱερατικῆς ἐξουσίας . Τεῦχ. I. Ἐν Ἀθήναις, 1872. Nga shkrimtarët perëndimorë, ne njohim katër, nga të cilët tre, në sistemet e tyre të së drejtës, flasin në pjesë të njohura për ligjin e kishës ortodokse, dhe një, në një libër të veçantë, paraqet strukturën dhe gjendjen më të fundit të kishave në Lindje. Fred. Walter, Lehrbuch des Kirchenrechts aller christliehen Confessionen. XIV Ausgahe besorgt vom Herm. Gerlach. Bon, 1871. Dr Fried. H. Vehring, Lehrbuch des katholischert, orientalischen und protestantischen Kirchenrecbts. III Auflage. Freib. im Breisg., 1893. Fr. Kunstmann, Grundzüge eines vergleichenden Kirchenrechtes der christlichen Confessionen. Mynihu. 1867. Dr. Isidor Silbernagl, Verfassung und gegenwärtiger Bestand sämmtlicher Kirchen des Orients. Eine canonistisch-statistische Abhandlung. Toka por. 1865. III. Ese në lidhje me ligjin e kishave lokale individuale. F. Kurganov, Struktura drejtuese në Kishën e Mbretërisë së Greqisë. Kazan. 1871. A. Pavlov, Nomokanoni origjinal sllavo-rus. Kazan. 1869. A. Pavlov, Libra juridikë. Shën Petersburg, 1885. P. Zagovorsky, Mbi divorcin sipas ligjit rus. Kharkovit. 1884. A. D. Sposobin, Rreth divorcit në Rusi. Moska. 1881. N. Kalachov, Mbi rëndësinë e timonierit në sistemin e së drejtës së lashtë ruse. Moskë, 1850. T. Barsov, Sinodi në të kaluarën e tij. Shën Petersburg, 1896. Mitropoliti Michael, Kisha Ortodokse e Serbisë në Principatën e Serbisë. Beograd. 1874. Teofan Živkoviħ, Srbska narodna tsrkva na temelyu svom kanoniko-historike. Temisvar, 1868. Ev. Ioannovich, Rreth gjykatësve të kishave të shenjta konciliare dhe apostolike lindore, madje edhe në fuqitë austriake. Karlstadt, 1844. (Jos. Jireček) Actenmässige Darstellung der Verhältnisse der griechisch n. u. Hierarkia në Oestcrreich. Vjenë, 1861. J. Helfer, Die Rechte und Verfassung der Akatkoliken in Oesterreich. Vjenë, 1827. Dr. Radoslav von Radić, Die Verfassung der orthodox-katholischen Kirche bei den Serben në Oesterreich-Ungarn. Unë Theil. Das oberste Kirchen Regiment. Werschetz, 1877. Magister Emilian Edler von Radić, Die Verfassung der orthodox-serbischen u. orthodox-rumänischen Particular-Kirchen në Oesterreich-Ungarn, Serbien und Rumanisht. Unë Buch. Die Verfassung der ortkodox-serbischen Particular-Kirche von Karlovitz. Prag, 1880. Dr. Emilian Edler von Radić, Die orthodox-orientalischen Particularkirchen in den Ländern der ungarischen Krone. Eine rechtwissenschaftliche Abhandlung. Budapest, 1886. Vlad. Girgas, Të drejtat e të krishterëve në Lindje sipas ligjeve myslimane. Shën Petersburg, 1865. N. Suvorov, Gjurmët e ligjit katolik perëndimor në monumentet e së drejtës së lashtë ruse. Yaroslavl, 1888 dhe 1893. A. Pavlov, Monument i pabotuar i ligjit të kishës ruse. Shën Petersburg, 1890. A. Pavlov, Gjurmët imagjinare të katolicizmit. ndikimi në monumentet antike të sllavëve të jugut. dhe ligji i kishës ruse. Moskë, 1892. N. Milasch, Synodal-Statut der gr.-or. Metropolie der Bukowina und Dalmatien vom 24 gusht 1884. Mit Erläuterungen. Mainz, 1885. IV. Ese mbi seksionet private të ligjit të kishës. Curopalatae, De officialibus palatii Constantinopolitani et officiis magnae ecclesiae. Lugdun., 1587. Jos. Zhishman, Das Eherecht der orientalischen Kirche. Vjenë, 1864. Jos Zhishman, Die Synoden und die Episcopal-Aemter in der morgenländischen Kirche. Vjenë, 1867. Dr. J. Zhishman, Das Stifterrecht in der morgenländischen Kirche. Vjenë, 1888. Dr. Js. Silbernagl, Das Eherecht nach den Gcsctzen der griechischen Kirche. Habil.-Schr. Mynih, 1862. Klein de Szád, Dissertatio canonica de matrimonio juxta disciplinam graecae orientalis ecclesiae. Vindob., 1781. Theod. Mandics, Dissertatio de causis connubinm discindentibus secundum canones ecclesiae orientalis et leges imperiales byzantinas. Leipzig, 1849. Joan. Hadschits, Dissertatio de causis matrimonium dissociantibus juxta disciplinam orthodoxae ecclesiae Christi orientalis. Budae, 1826. E. Moy de Sons, Das Eherecht der Christen in der morgenländischen und abendländischen Kirche bis zur Zeit Carls des Grossen. Regensburg, 1833. K. Kuzmány, Handbnch des allgemeinen und österreichischen evangelisch-protestantischen Eherechtes mit durchgängiger Berücksichtigung des Eherechtes anderer christlichen Confessionen. Vjenë, 1860. P. De Smedt, Ľorganisation des églises chrétiennes jusq'au milieu du III siecc. Paris, 1891. K. Ῥ άλλη, Περὶ ἀπαλλοτριώσεως τῆς ἐκκλησιαστκῆς περιουσίας κατά τὸ δίκαιον τῆς ὀρθοδόξου ἀνατολικῆς ἐκκλησίας . Ἐν Ἀθήναις, 1893. N. Zaozersky, Mbi pushtetin e shenjtë e qeveritar dhe mbi format e organizimit të kishës ortodokse. Moskë, 1891. I. Berdnikov, Rreth birësimit në pagëzim dhe lidhjes farefisnore shpirtërore si pengesë për martesën. Kazan, 1892. A. Pavlov, Rreth trashëgimisë dhe farefisnisë shpirtërore. Moskë, 1893. A. Zavyalov, Rreth martesës dhe divorcit. Shën Petersburg, 1892. N. frikësohet, Martesa, e konsideruar në natyrën e saj dhe nga forma e përfundimit të saj. Kharkov, 1893. P. Krimenetsky, doktrina e krishterë e pushtetit mbretëror. Mendimet Mitropoliti. Moska Filaret. Moskë, 1888. Aleksi, Kryepeshkop Lituanez, Propozoi reformën e gjykatës kishtare. 2 numra, Shën Petersburg, 1873. V. O. Kiparisov, Mbi liritë e ndërgjegjes. Moskë, 1883. T. Alaīħ, Rreth martesës së uzrotsim. Capajebo, 1892. ἱεραπκῶν τῆς ἐκκλησίας βαθμῶν . Ἐν Ἀθήναις, 1835. II. G. συγγενειῶν τῶν αὐτοῦ καὶ τῶν κεκωλυμένων καὶ ἀκωλύτων συγγενειῶν. Ἐν Ἀθήναις, 1842. Γ. Ἀ. Μαυροκορδάτου, Περὶ τοῦ ἱεροῦ μυστηρίου τοῦ γάμου. Ἐν Ἀθήναις, 1857. I. Berdnikov, Pozicioni shtetëror i fesë në Perandorinë Romake-Bizantine, vëllimi I, Kazan, 1881. A. Pavlov, Për pjesëmarrjen e laikëve në punët e kishës. Kazan, 1866. M. Moroshkin, Parimet zgjedhore në klerik. Shën Petersburg, 1870. Laik ortodoks, E vërteta për parimin zgjedhor në klerik. Shën Petersburg, 1871. N. A. Zaozersky, oborri i kishës në tre shekujt e parë të krishterimit. Kostroma, 1878. N. Suvorov, Mbi dënimet e kishës. Shën Petersburg, 1876. N. Suvorov, Fushëveprimi i gjykatës disiplinore dhe juridiksioni i kishës gjatë periudhës së Koncilit Ekumenik. Yaroslavl, 1884. (Prot. A.V. Gorsky) Rreth gradës së peshkopit në lidhje me monastizmin në Kishën Lindore. Moskë, 1862. I. Lyubimov, Rishikimi i metodave të mbajtjes së klerit të krishterë nga koha apostolike deri në shekullin e 18-të. Shën Petersburg 1851. M. Gorchakov, Për sekretin e martesës. Shën Petersburg, 1880. A. Pavlov, kapitulli 50 i Librit të Helmsman. Moskë, 1887. N. Suvorov, Për martesën civile. Yaroslavl, 1887. I. Berdnikov, Forma e martesës midis popujve evropianë në zhvillimin e saj historik. Kazan, 1887. I. Berdnikov, Shteti i ri në raportin e tij me fenë. Kazan, 1888. Dr Emil. pl. Radiħ, Rreth divorcit të Kishës Ortodokse. Novi Sad, 1884. Zonja. Bryankoviħ, Rreth afinitetit në gjak dhe qumësht të martesës. Novi Sad, 1888. N. Ruzhichiħ, Nomocanon mbi martesën. Beograd, 1880. N. Ruzicic, Tabela e shembujve të ndryshëm të afinitetit. Beograd, 1886. I. Vasiħ, Karta për shkallën e afinitetit. Beograd, 1870. Nick. Duçiħ, Stepennk iz Kormčje preveo sa slaveno-ruskog jezika i iz srbulakh. Cetinje, 1876. N. M. Trifugoviħ, Shoqërues në shkallën e ligjit të martesës në Beograd, 1888. Peshkopi Teofan Zivkoviħ, Opinion rreth zhepidbi udovog sveshtenstvo. Pançevë, 1877. Peshkopi Teofan Zhivkoviq, Për shugurimin e kandidatit për gradën Sveshtenich. Zagreb, 1887. P. Loshkarev, Për marrëdhëniet e kishës së lashtë të krishterë me shtetin romak. Kiev, 1873. F. Kurganov, Marrëdhëniet ndërmjet autoriteteve kishtare dhe civile. Kazan, 1881. Jerome. Pali, Mbi zyrat dhe institucionet e qeverisjes së kishës në Kishën e lashtë Lindore. Shën Petersburg, 1857. N. Milash, Virtytet e Kishës Orthodhokse. Pançevë, 1879. V. Punime për praktikën juridike kishtare. A. Pavrov, Paraqitja praktike e dekreteve kishtare dhe civile për drejtimin e priftërinjve në rastet e përmbushjes së kërkesave më të rëndësishme kishtare. Botimi IV, Shën Petersburg, 1870. N. Silchenkov, Udhëzime praktike për dërgimin e kërkesave të famullisë. Botimi III, Voronezh, 1879. P. P. Zabelin, Të drejtat dhe përgjegjësitë e pleqve sipas ligjeve themelore të Kishës së Krishterë. 2 libra. Kiev, 1884–85. P. Nechaev, Udhëzime praktike për klerikët, ose një prezantim sistematik i gamës së plotë të detyrave dhe të drejtave të tyre. Botimi II, Shën Petersburg, 1887. I. Chizhevsky, Shkrimi kishtar. Një koleksion rregullash, rregulloresh dhe formularësh për administrimin e duhur të tyre. Botimi II, Kharkov, 1881. A. Serafimov, Rregullat dhe praktika e kishës në lidhje me pranimin e të krishterëve joortodoksë në Ortodoksi. Kërkime historike dhe kanonike. Botimi II, Kostroma, 1882. Jos. Helfert, Anleitung zum geistlichen Geschäftsstyl. Bearbeitet von Dr. Th. Wiedemann. X Aufl., Prag, 1879. VI. Revista periodike. Θεμις ἢ ἐπιθώρησίς τῆς ἑλληνικῆς . . . legjislacioni. . ἐκδιδομένη παρὰ τοῦ Δεωνίδου Δ. Σγοῦτα. Ἐν Ἀθήναις, 1846, κτλ. Ἐκκλησιαστικὴ Ἀλήθεια, Σύγγραμμα περιοδικὸν ἐκδίδομένον δις τοῦ μηνός. Περίοδος δεύτερα. 1885 . Ἐκδιδ o μένη ἅ παξ τῆς ἑβδόμαδος, 1887, κτλ. Bashkëbisedues ortodoks, botim i Akademisë Teologjike të Kazanit, Kazan. 1858 e në vazhdim. Lexim i krishterë, botuar në Akademinë Teologjike të Shën Petersburgut. Shën Petersburg, 1822 e në vazhdim. Lexime në një shoqëri të dashuruarish të ndriçimit shpirtëror. Revistë shkencore e letrare. Moska. 1878 e në vazhdim. Shtesa në botimin e veprave të etërve të Shën. Moska. 1846 e në vazhdim. Revista Ortodokse, revistë shkencore dhe letrare. Moska. 1859 e në vazhdim. Archiv für katholisches Kirchenrecht. Herausgegeben von E. Mou de Sons, Innsbruck, 1857–61 und von Dr. Fr. H. Vering, Mainz, 1862 ff. Zeitschrift für Kirchenrecht. Herausgegeben von Dr Rich. Dove dhe Dr. Em. Friedberg. Organ der Gesellschaft für Kirchenrechts-wissenschaft në Göttingen. Freiburgim. B., 1861, ff. Për kuptimin e fesë në këtë kuptim, shih Ave Macarius, Introduction to the Orthodox Theologian, § 11, Shën Petersburg, 1871, f. 24–25. Fjala latine “religio” do të thotë të njëjtën gjë sipas mësimeve të etërve dhe mësuesve perëndimorë të kishës Lactantius (Jnatit. div., IV, 28) dhe Augustine (Retract., I, 13. De vera relig., fq. 41, 55). Shih I. Cheltsov, Historia e Krishtit. Churches, I, f. 1–30, St. Petersburg, 1861. Phil. dhe S. Ternovsky Tre shekujt e parë të krishterimit, Kiev, 1878, fq. 3–28. Ndez. Dollinger. Paganisme et Judaisme, ou Introduction à ľhistoire du Christianisme (trad, de ľallemand), Bruxelles, 1858, 4 vol. E gjithë kjo është e rëndësishme për zgjidhjen e çështjes në fjalë, dhe për përfundimet kryesore shih IV, 109, 276. Duke folur për këtë, nuk mund të mos citojmë fjalët e një anglezi të ditur për ndikimin e Kishës së Krishterë mbi njerëzimin: "ajo (d.m.th. kisha) dobësoi stuhitë e luftërave, lehtësoi fatin e të burgosurve, zbuti qeverinë despotike të sundimtarëve, shkatërroi poligaminë, dënoi shkatërrimin e fetusit dhe vrasësit e sllavëve; ritualet e paturpshme pagane, atëherë ajo i vuri në dukje qartazi ata që kënaqeshin me to, duke krijuar shumicën e madhe të shoqërisë, kudo që ajo shfaqej, u ngritën institucione të panumërta për t'u ofruar ndihmë njerëzve dëshmi e krishterimit. Edimb. 1875, f. 219. Në veçanti, mbi ndikimin e krishterimit mbi shtetet, shih Am. Thierry, Tableau de ľempire romain, Paris, 1872, f. 344, 359, etj., në të djathtë - M. Troplong. Do ľinfluence du chistianisme sur le droit civil des Romains, Paris 1868, f. 147, aq., dhe në përgjithësi – Chateaubriand, Le Génie du Christianisme, Paris 1864, 2 vëll., dhe kryesisht ai kapitull në të cilin autori thërret: “çfarë do të ndodhte me shoqërinë njerëzore tani po të mos kishte ardhur krishterimi në botë!”, II, f. 262-280. Arkim. John, Kursi i Jurisprudencës së Kishës, Shën Petersburg, 1851, I, 3. Fjala sanctio rrjedh nga sanctum, sanctitas. Në Digest (lib. I, tit. VIII, 8) lexojmë: “sanetnm est, quod ab injnria hominum defeosum atque munitum est. Sanctum autem dictum est a sagminibus. Graecorum fuerunt ea, quae vocantur cerycia.” Ed. Dion. Gothofredi, Corpus juris civilis, Francof ad Moen, 1688, tom. Unë, kol. 22. Cp. Basilicorum libri LX, lib. XLVI, tit. III, 6 (ed. Car. G. E. Heimbach, Lipsiae, 1833–1870, vëll. IV, fq. 561–562). Sanksioni, kur zbatohet ndaj ligjeve, nënkupton sigurimin e fuqisë së ligjit duke vendosur dënim për shkelësit. e mërkurë G.F. Puchta, Cursus der Institutionen, Leipzig, 1856, I, 291. Sanksioni i kishës ndodh kur një ligj i caktuar parashikohet me dënim të natyrës kishtare, shpirtërore. Për sanksionin fetar shih A. Prosmini-Serbati, Filosofia del diritto, Intra, 1865, I, 117. Për marrëdhëniet ndërmjet këtyre ligjeve, shih Arkim. Gjoni, Or. cit., I, 8–9. Është për t'u habitur që edhe në mesin e kanonistëve katolikë romakë disa e shohin kishën në tërësinë e saj, si një subjekt të ligjit, për shembull. Jos. A. Ginzel, Handbuch des neuesteu in Oesterreieh geltenden Kirchenrechtes. Wien, 1857, që thotë patjetër: “Dass die Kirche ein Rechts Subject sei, legt sich aus ihretn Begriffe aufʼs Unwidersprechlichste dar” (Bd. I, S. 19). Shih Th. për pikëpamjen e saktë katolike romake për këtë. Pachmann, Lehrbuch des Kirchenrechtes, Wien, 1863, Bd. 1, 8. 52–53. Arkim. Gjoni (1. shekulli I, 7) e përkufizon atë si vijon: "Të gjitha së bashku (ligjet e zbuluara dhe kanunet e kishës) në përgjithësi përbëjnë ligjin e kishës, i cili përcakton se si është e duhura të jetosh në shtëpinë e Perëndisë, edhe nëse kisha e Perëndisë është e gjallë." Vetë fjala do të thotë një mjet i caktuar që përdoret në prerjen dhe bluarjen e gurit ose të drurit dhe baballarët e kishës, sipas M. Vlastarit, e përdornin atë për të përcaktuar në mënyrë metaforike rregulloret e kishës. Shih Σύνταγμα κατὰ στοιχεῖον, Προθεωρία në botimin sinodal të G. Ἀ. Ῥ άλη καὶ Μ . , 1852–1859, τόμος ἔκτος, σελ. 5–6. Cp. Joh. Suiceri, Thesaurus ecclesiasticue. Amstelaed, 1682, vëll. II, bashkë!. 37. Fjala kanun nënkuptonte gjithashtu atë që ne e quajmë ligj kishtar (shih Kanunin 2 të Koncilit të Parë Ekumenik); Kanonike quhen edhe letrat e peshkopëve, të cilat trajtonin disa tema të rëndësishme kishtare, si dhe letrat që peshkopët u jepnin personave të caktuar të rendit të shenjtë kur këta të fundit u nisën për në një dioqezë tjetër. Në të drejtën e kishës katolike romake, si dhe në të drejtën e kishës ortodokse, çdo ligj pozitiv i kishës “Ecclesiastica constitutio canonis nomine censtetur” quhet kanun. Gratianus ad D. III, në princ. § 1. Vide Corpus juris canonici, ed. Aem. Lud. Richter, Lips., 1839, I, 4. Kan. 18 I Katedralja e Universit Sintagma e Athinës, II, 154. Justiniani 137 tregim i shkurtër në parathënie: Civiles leges dhe sacri canones. Corpus juris civilis, ed. cit. III, 291. Avantazhi i veçantë që mund të marrë një person fizik ose juridik në kishë quhet προνόμοιον, privtlfgium. Balsamon përmend edhe kanone të veçanta, προσωπικὸς κανών, (interpretimi i kanunit 88 të Këshillit të Kartagjenës në Athinë sin., III, 518). Por këto kanone, sipas vërejtjes së vetë Balsamonit në interpretimin e mesazhit të III Om. Këshilli (Ath. sint., II, 214), nuk mund të ketë një kuptim të përgjithshëm dhe, për rrjedhojë, nuk mund të konsiderohet bazë e së drejtës. Në veprën e tij klasike mbi të drejtën e shtetit, J. S. Bluntschli shprehet për këtë temë: “Die Religion ist, wie nicht das Product des States, so auch in ihrem Wesen von dem State unabhängig. kein Verhältniss des menschlichen Recbtes "..., Allgemeines Statsrecht, Shtutgart, 1876, II, 367. Dallimet fetare në kishën e krishterë kanë rëndësi këtu, si të thuash, kalimthi. Disa shkencëtarë në Perëndim kundërshtuan pavarësinë e ligjit kishtar, i cili supozohej se binte në sferën e së drejtës private ose publike, dhe veçanërisht të së drejtës shtetërore (Falk, Encyklopädie des Rechtes. Warnkonig, Jurist. Encyklopadie. Mohl, Encyklopadie der Staatswissenschaft). Pikëpamja e saktë për këtë u shpreh nga F. S. Savigny në veprën e tij System des hentigan rom. Rechtes (8 Bd., Berlin, 1840–49) dhe G F Puchta në Cursus der Institutionen e tyre (3 Bd., Leipzig, 1856–1857) Ne fillimisht e formulojmë përfundimin tonë në lidhje me këtë si më poshtë: “Daher ist uns das Kirchenrecht ein fur sich bestehendes dembich, dmth. Privatrecht untergeordnet werdend darf” (Bd. I, S. 28); dhe Pukhta është edhe më i qartë: “Wenn die Romer das jus sacrum nur ais einen Theil des jus publicum betrachteten, kështu që lufta vdes der Beschaffenheit ihrer Religion vollkomen angenessen”. Das Recht der christlichen Kirche dagegen tritt wesentlich ais ein dritter Zweig des Rechts neben das Privatrecht und das offentliche” (Bd I, S. 75). Shih p.sh. Schmalz, Natürliches Kirchenrecht, Königsberg, 1795. Krug, Kirchenrecht nach den Grundsätzen der Vernunft, Leipzig, 1826. P.sh. nga katolikët romakë: G Phillips, Du droit ecclesiastique dans ses principes généraux (trad, de ľallemand), Paris, 1855, I, 23. Ferd. Walter Lehrbuch des Kïrchenrechts. XIV gusht. Bonn, 1871, § 6; nga protestanti: Aem. L. Richter, Lehrhuch des kath. und evan. Kirchenrechts, VIII Aufl., Leipzig, 1886, S. 11. Wasserschleben, Kirchenrechts (Herzog's Real-Encyklopädie, Stuttgart, 1857, VII, 671). Për detyrën e ligjit të kishës kf. arkim. John, Kursi, I, 9–11. Wed për "metodën" ose imazhin e paraqitjes së jurisprudencës kishtare nga Archim. John, Kursi, I, 26–36. R. Scherer i përmbahet të njëjtës metodë tonë, por e quan atë "juridike-dogmatike" (Handbuch des Kirchenrechts. Graz, 1836, I, 113). Në përgjithësi, për këtë çështje, shih Dr. F. I. Buss, Die Methodologie des Kirchenrechts. Freiburg im Breisg., 1842. Vepra më e mirë enciklopedike teologjike është “Hyrje në teologjinë ortodokse” e Shën Makarit. Shën Petersburg, 1871, botimi IV. Nga ato protestante, bie në sy veçanërisht eseja për enciklopedinë e K. R. Hagenbach, Encykiopädie und Methodologie der theoiogischen Wissenschaften. Zehnte Auflage revidirt und herausgegeben von E. Kautzsch, Leipzig, 1880. Filaret, Shënime mbi Librin e Zanafillës. Shën Petersburg, 1835. Interpretime të Dhiatës së Vjetër, botuar në Shën Petersburg. Akademia Teologjike. Shën Petersburg, 1879 e në vazhdim. Blazh. Teofilakt, Kryepeshkop. Bullgarisht, komente mbi librat e Dhiatës së Re në Rusisht. përkthimi. Kazan, 1865 e në vazhdim. Ep. Mikhail, Ungjilli shpjegues, 3 vëllime, Moskë, 1884–1887. Libri i tij i njëjtë, Apostulli Inteligjent. Unë, Moskë, 1876. Macarius, dogma ortodokse. teologjia, 2 vëllime, Shën Petersburg, 1856–67. Mitropoliti Filaret Moskovsk., Dogmatik. bekim, hartuar nga A. Gorodkov, Kazan, 1887. Kryepeshkop Filaret. Chernig., Dogma ortodokse, teologji, 2 libra, Shën Petersburg, 1882, botimi III. Arkim. Sylvester, Përvojë Juridike. dogmë. teologjia (me paraqitje historike të dogmave?.); 3 vëllime, Kiev, 1884–83, (botimi vazhdon në revistën e Akademisë Teologjike të Kievit "Trudy"). Prot. P. Solyarsky, Teologjia morale ortodokse. Shën Petersburg, 1875, botimi II. Arkim. Gabriel, Teologjia morale. Tver, 1885. Iv. Cheltsov, Historia e Krishtit. Kishat, Vëllimi I, Shën Petersburg, 1861 (pa mbaruar). F. dhe S. Ternovsky, Tre shekujt e parë të krishterimit. Kiev, 1878. Ata, Kisha Greko-Lindore gjatë periudhës së Këshillave Ekumenike. Kiev, 1883. W. Guettée, Histoire de ľeglise depuis la naissance de X. S. Jesus Christjusqu’à nos jours. Paris, 7 vëllime (periudha deri në shekullin XII). J. Neale, Një histori e kishës së shenjtë lindore. Londër, 1850. J. Hasemann, Ceschichte der griechischen Kirche, shtypur në LXXXIV Theil, I Section (S. 1–290) Allgem. Encyklopädie, herausgegeben von J. S. Ersch dhe J. F. Gruber. Abbe Fleury. Histoire ecclesiastique, 6 tomes, Paris, 1856. Dr. Aug. Neander, Allgemeine Ceschichte der christlichen Religion und Kirche. 9 Bd., Gotha, 1863–65, IV Auflage. Këtu kemi përmendur vetëm veprat më të rëndësishme për historinë e kishës që kemi në dispozicion. Le të përmendim edhe një vepër shumë praktike, përkatësisht: Arkim. Arseny, Kronikë e ngjarjeve kishtare nga Lindja e Krishtit deri në 1879. Shën Petersburg 1880, botim i ri. Arkim. Kirill, Teologjia baritore. Shën Petersburg, 1853. S. Sollertinsky, Bariu i Krishtit Shpëtimtar. Shën Petersburg, 1881 (shih rishikimin tim të këtij libri në revistën teologjike "Truth") Bingham, Antikitetet e Kishës së Krishterë. 8 vol, Londër, 1838. Binterin, Die vorzüglichsten Denkwürdigkeiten der christlichen Kirche. 7 Bd., në 16 Abtheil., Mainz, 1825–33. J. S. W. Augusti, Benkwürdigkeiten aus der christl. Arkeologjia. 12 Bd., Leipzig, 1817–31 dhe një fragment nga e njëjta vepër me titull: Handbuch der christlichen Archäologie. 3 Bd., Leipzig, 1836–37. F. X. Kraus, Encyklopädie Real der christl. Alerthumer. 2 Bd., Freiburg im Breisg., 1882–86. Ed. Brinkmeier, Glossarium diplomaticum. 2 Bd., Gotha, 1852–63. Waltenbach, Anleitung zur griech. Paläografie. Leipzig, 1867. E njëjta gjë, Auleitung zur latein. Paläografie. Leipzig, 1869. Ľart de verfier les dates des faits historiqnes... par un religieux Benedectin. Paris, 1750. Ed. Brinkmeier, Praktiaches Handbuch der Chronologic. Leipzig, 1843. Wiggers. Kirchl. Statistikat. 2 Bd., Hamburg dhe Gotha, 1842–43. J. E. Wiltsch, Handbuch der Kirchl. Gjeografia dhe Statistikat. 2 Bd., Berlin, 1846. Ahrens, Naturrecht oder Philosophie des Rechts und des Staats. 2 Bd., Wien, 1870. A. Rozmini-Serbati, Filosofia del diritto. 2 vëll. Brenda. 1865. P. Luigi Taparelli, Saggio teoretico di diritto naturale appoggiato sul flatto. 2 vëll., Napoli, 1850. Jhering, Geist des römischen Rechts. 3 Thle. Leipzig, 1873–77, III Savigny, Geschichte dea röm. Rechts im Mittelalter. 7 Bd., Heidelberg, 1834–52. II Aufl. Zachariae, Historiae juris graeco-romani delineatio. Heidelberg, 1839. Mortreuil, Histoire du droit byzantin ou du droit romain dans ľempire ďOrient, 3 vol., Paris, 1843–46. Zachariae kundër Lingenthal, Geschichte des griechiach röm. Rechts. Berlin, 1877, II Auflage. Puchta, Cursus der Institutionen, herausgegeben von Rudolf. 3 Bd., Leipzig, 1856–57. Savigny, System des heutigen römischen Rechts. 8 Bd., Berlin, 1840–49. Mackeldey, Lehrbuch des heutigen römisch. Rechts. Wien, 1862, XIV Aufl. Arndts von Arensberg, Lehrbuch der Pandekten. Shtutgart, 1874. VIII Aufl. (dhe me shumë shënime të mësuara të botuara në përkthimin italisht nga Serafini, Trattato delle pandette. 3 vol., Bologna, 1874–75. Vëllimet 1 dhe 2 në botimin II). Heimbach, Griechisch-römiaches Recht im Mittelalter und in der Neuzeit (Ersch dhe Gruber, Allgem. Encyklopädie, I Sect., LXXXVI, 191–471; LXXXVII, 1–106). Cp. artikulli “Le droit romain est il un rrezik pour les sociétés chretiennes?” (Revue catholique des Institutis et du droit. Grenoble, Juin, 1889, Nr. 12, faqe 481. sq.). Saalschütz, Mosaiches Recht. Berlin, 1853, II Aufl. Lopukhin, Legjislacioni i Moisiut. Shën Petersburg, 1882. Keil, Udhëzues për Arkeologjinë Biblike, 2 pjesë. Kiev, 1871–74, përkthim nga gjermanishtja. Macieiowky, Slavische Rechtsgeschichte. 4 Bd., Shtutgart, 1835–39 (aus dem polnischen von Buss und Nawrocki). Florinsky, Monumentet e veprimtarisë legjislative të Dushanit, mbretit të serbëve dhe grekëve. Kiev, 1888 (shih rishikimin tim të këtij libri në revistën teologjike "Truth", III, 234–238). Dr. N. Kretich, Rasmatrana rreth ligjit të Dushanovit (Glasnik Srp. Uch. Drushtva, librat V Ι dhe VII. Nevolin, Historia e ligjeve civile ruse, 3 vëll., Shën Petersburg, 1857. Suiceri, Thesaurus ecclesiasticus e patribus graecis ordine alphabetico concinnatus. 2 vëll., Amsterdam, 1862. C. du Fresne dom. Du Cange, Glossarium ad scriptores mediae et infamae graecitatis. 2 vëll., Lugduni, 1688 (botim i ri 1891, W. Koebner, Breslau). "Judex, judicium, clerus, sponsalia, crimen" (Bernard (Bernardus, praepositus Papiensis, dhe më pas peshkop në Pavia) e quajti koleksionin e tij: Breviarium extravagautium. Krahasoni Bernardi Papiensis, Summa decretorum, redakto dhe Dr. Laspeyres 61,1,1, Περὶ persona, περὶ πράγματα, περὶ ἀγωράς. E. C. Ferrini, Institutionum graeca paraphrasis Theofilo Antecessori vulgo tributa. Berolini, 1884 par I, fq. 18 "Omne jus quo utimur, vel ad personas pertinet, vel ad res, vel ad actiones" Institutionum D. Justiniani. Lib. Unë, cicë. II. 12. Ed. cit. Gotofredi. Unë, 22. Pauli Lancelotti, Institutiones juris canonici. Perus, 1562. Kjo vepër gëzon autoritet në Perëndim dhe ka kaluar nëpër shumë botime; madje është përkthyer në gjuhë të tjera. Sipas këtij sistemi, duhet të ishte përpiluar vepra e E. Ioannovich, Frytet e para të kishës. ligj, në të cilin libri i parë flet për "person (de persons)." Novi Sad., 1841. Për shembull, ne citojmë vetëm disa nga ato perëndimore: Schulte, (System des allgemein. kathol. Kirchcnrechts. Giessen, 1856), pas seksionit hyrës, e ndan të gjithë të drejtën në: të drejtën publike të kishës (Hierarkia dhe marrëdhëniet e kishës me personat juridikë jashtë saj) dhe të seksionit të dytë të së drejtës private dhe të së drejtës private. e kishës), pastaj e drejta private në kishë (hyrja në kishë, të drejtat dhe përgjegjësitë e besimtarëve, ligji i martesës, humbja e aftësisë juridike kishtare, ligji “patronazhi” dhe bashkësia kishtare). Richter (Lehrbuch des kathol. u. evangel. Kirchenrechts, bearbeitet von Dove u. Kahl, Leipzig, 1886, VIII Aufl.) e parashtron shkencën (pas një hyrje të shkurtër) në gjashtë libra: 1) historia e ligjit, 2) mësimi i përgjithshëm (burimet, strukturat dhe bazat e kishës dhe marrëdhëniet e kishës) organet e kishës ligjore, 4) legjislacioni, gjykata dhe administrata, 5) jeta kishtare dhe 6) pasuria kishtare. Walter (Lehrbuch des Kirchenrechts aller christlichen Confessionen, besorgt von Gerlch, Bonn, 1871. XIV Auflage), pas hyrjes së zakonshme, e ndan shkencën në tetë libra: 1) parimet e përgjithshme, 2) burimet, 3) struktura e kishës, administrimi i kishës, 4) kisha, 7) jeta kishtare, 8) ndikimi i kishës në të drejtat laike. Permannder ’a (Handbuch des kathol. Kirchenrechts mit besonderer Rüchsicht auf Dentschland, bcsoigt von Silbernagl. Landshut, 1865. IV Aufl), gjashtë seksione: l) baza e kishës, marrëdhënia me shtetin dhe 2), rrëfimi protestant 2), rrëfimi i kishës, 3), rrëfimi i kishës), legjislacioni dhe gjykata, 5) mësimi dhe priftëria dhe të drejtat pronësore, 6) ndikimi i kishës në shoqëri. Pachmann (Lehrbuch des Kirchenrechts mit Berücksichtigung der auf die kirchlichen Verhältnisse Bezug nehmenden osterreichischen Gezetze und Verordnungen. 3 Bd., Wien, 1863–66, III Auflage seksioni i përgjithshëm i vendosur në fillim të kishës, atëherë tregon burimet dhe e ndan të gjithë shkencën në dy seksione: 1) struktura (autoriteti i kishës, titujt e kishës), 2) menaxhimi (çështjet shpirtërore, e drejta pronësore, legjislacioni dhe gjykata, marrëdhëniet e kishës me shtetin dhe me fetë e tjera). Aichner (Compendium juris ecclesiastici ad usum cleri, ac praesertim per imperium austriacum in cura animarum laborantis. Brixinae, 1870, bot. III), duke vendosur koncepte të përgjithshme në hyrje, e ndan të gjithë shkencën në dy seksione: të përgjithshme dhe të veçanta; në të parën trajton: 1) për burimet e ligjit dhe 2) për qeverisjen e kishës (fuqinë e mësimdhënies, fuqinë e priftërisë dhe fuqinë e administrimit). Vering (Lehrbuch des katholischen, orientalischen und protestantischen Kirchenrechts, Freiburg, 1881, II Aufl.), pas hyrjes, paraqet përmbajtjen e shkencës në pesë libra: 1) burimet, 2) struktura, 3) gjykata, 4) e drejta pronësore, 5) e drejta e individëve. Scherer (Handbuch des Kirchenrechtes. Gratz, 1886; ne dimë vetëm vëllimin e parë, botimi vazhdon) në hyrje ofron një koncept të përgjithshëm të së drejtës dhe e ndan përmbajtjen e të gjithë shkencës në katër libra: 1) themelet e përgjithshme, 2) burimet, 3) struktura dhe 4) menaxhmenti (tre titujt e parë që kemi në I). Më pas lëmë një listë me vepra të këtij lloji që kemi në dorë, pasi nga sa më sipër mund të shohim tashmë një konfirmim të mjaftueshëm të asaj që thamë në tekst. Kështu janë vendosur gjërat në Perëndim; Për sa u përket traktateve mbi të drejtën e kishës nga shkrimtarët ortodoksë, në to gjejmë të njëjtin dallim në sistem. Ju mund të jeni të interesuar në: