Prawo cerkiewne

Spis treści Przedmowa do wydania rosyjskiego. Wstęp. Ogólne zasady prawa kościelnego. § 2. Kościół w zakresie prawa § 4. Prawo kościelne w powszechnym systemie prawa § 5. Nauka prawa kościelnego. § 6. Sposób prezentacji prawa kościelnego § 7. Nauki pomocnicze prawa kościelnego § 8. System prawa kościelnego. § 9. Literatura prawa cerkiewnego. Petersburg. 10 czerwca 1897. Starszy cenzor, archimandryta Klemens. Akademia Teologiczna w Petersburgu poświęca swoją pracę tłumaczeniom Przedmowa do wydania rosyjskiego. Proponowane tłumaczenie z języka serbskiego uczonego dzieła (obecnie dostępnego w tłumaczeniu na język niemiecki) praw. wielebnego Nikodema, biskupa Dalmacji, którego nazwisko jest już dość dobrze znane w nauce teologicznej, wykazuje pewne odstępstwa od oryginału, dokonane przez tłumacza za zgodą prawego księdza autora. Po roku 1890, kiedy ukazało się „Prawo Cerkiewne”, literatura teologiczna wzbogaciła się o nowe prace z zakresu prawa cerkiewnego, które pod kierunkiem księdza. autora i ujęte w przeglądzie literatury w § 9. Następnie, po opublikowaniu wspomnianego dzieła, w niektórych lokalnych kościołach autokefalicznych ogłoszono nowe prawa, które w mniejszym lub większym stopniu zmieniły strukturę praw lokalnych. kościołów, co z kolei wymagało pewnych zmian lub uzupełnień w treści tego tłumaczenia. W rezultacie paragrafy dotyczące nowoczesnej struktury kościołów: bułgarskiego (§ 32) i serbskiego (§ 34) zostały sporządzone ponownie w oparciu o nowe prawa, serbski z 27 kwietnia 1890 r. i nowy bułgarski statut egzarchiczny z 13 stycznia 1895 r.; Ponadto na podstawie tych samych praw dokonaliśmy odpowiednich zmian w innych akapitach, które zawierają informacje dotyczące nowoczesnej struktury kościołów serbskiego i bułgarskiego. Natomiast w akapicie dotyczącym struktury Kościoła rumuńskiego (§ 35) dokonano niezbędnych odpowiednich uzupełnień na podstawie ustawy z 23 maja 1893 r. We wszystkich pozostałych częściach dzieło prawego wielebnego Nikodema pozostawiono w całej jego kompletności i nienaruszalności. 22 maja 1897 w Petersburgu. Milan Pietrowicz, student czwartego roku Akademii Teologicznej w Petersburgu. W odpowiednim paragrafie (§ 9) tej księgi wskazałem literaturę prawa cerkiewnego i tam odnotowałem fakt, że do dziś nie ma w żadnym języku księgi, która szczegółowo opisywałaby prawo aktualnie obowiązujące w Cerkwi prawosławnej, czyli w której byłyby systematycznie ustalane prawa, zarówno obowiązujące całą Cerkiew prawosławną, jak i te obowiązujące w prywatnych, obecnie istniejących kościołach, posiadających własny niezależny rząd. Brak takiej książki jest odczuwalny wszędzie, a szczególnie zauważalny jest dla osób nauczających nauki prawa cerkiewnego w placówkach oświatowych. Próbując w miarę możliwości zaspokoić tę potrzebę, wydałem tę książkę. Jak na pierwszą próbę, moja praca nie jest pozbawiona niedociągnięć, głównie dlatego, że wśród istniejących kościołów autokefalicznych niewiele jest takich, które mają skodyfikowane wszystkie pozytywne przepisy prawa, a w niektórych z tych kościołów w ogóle nie ma drukowanych praw, a ich praktykę kanoniczną można ocenić jedynie na podstawie informacji statystycznych i notatek podróżnych. Wykorzystując całą swoją wiedzę i siły, zrobiłem wszystko, co mogłem i mam nadzieję, że uwierzą mi, że nie szczędziłem wysiłków, aby możliwie najpełniej i najdokładniej przedstawić instytucje prawne Cerkwi prawosławnej. Każdy inny, kto podejmie się rozwinięcia tego tematu, napisze zapewne lepszą książkę od mojej, pocieszę się jednak faktem, że ta pierwsza utorowała drogę do tak trudnej i zawiłej sprawy. Jak temat jest przedstawiony i w jakim systemie, wszystko to jest szczegółowo wyjaśnione w samej książce (§§ 5, 6 i 8). Moim ogólnym pragnieniem było przedstawienie prawa cerkiewnego takim, jakie jest. Niektóre zagadnienia przedstawione w mojej książce nie zgadzają się z powszechnym w różnych miejscach poglądem zwyczajowym dotyczącym prywatnych stosunków prawnych i instytucji. Musiałem jednak mówić tak, a nie inaczej, ponieważ podpowiadały mi ogólne kościelne źródła prawa i praktyka prawna Kościoła w tamtym czasie, gdy jego życie charakteryzowało się najlepszą harmonią i gdy był rządzony wyłącznie według wskazówek Założyciela i Jego pierwszych naśladowców. W notatkach wskazałem ogólne źródła kościelno-prawne ( którymi się kierowałem), gdzie należało jedynie potwierdzić to, co powiedziałem w tekście, a także odnotowałem wszystkie prywatne źródła prawne, jakie miałem pod ręką. Dlatego każdy może łatwo sprawdzić w źródłach to, co powiedziałem w tekście, z drugiej zaś strony widać z nich, że w tekście mówię tylko to, na co wskazały mi źródła. Wspominam w tej książce (s. 28 i 29) nazwiska czterech naukowców, którzy zasłużyli się nauce prawa cerkiewnego, którzy znakomicie i wszechstronnie rozwinęli niektóre działy tego prawa. Szeroko korzystałem z ich twórczości, co przyniosło mi dużą ulgę w pracy. Obowiązek skłania mnie do wyrażenia najserdeczniejszej wdzięczności tym, którzy swoimi listami pomogli mi w tej pracy, a w szczególności: byłemu profesorowi Uniwersytetu Wiedeńskiego, a obecnie kierownikowi biblioteki cesarskiej w Wiedniu dr I. Czyżowowi i profesorowi Uniwersytetu Moskiewskiego dr A. Pawłowowi; Zapoznali mnie z wieloma źródłami współczesnego prawa kościelnego w prywatnych kościołach autokefalicznych, przekazali mi swoje światłe poglądy na temat niektórych kościelnych instytucji prawnych i udzielili naukowych porad dotyczących usystematyzowania samego tematu. Jestem także zobowiązany wyrazić wdzięczność profesorowi Uniwersytetu Kazańskiego I. Berdnikowowi, który zapoznał mnie z rosyjską literaturą kościelno-prawną; Sekretarz Patriarchalny i Ludowy I. Chiricha, który wyjaśnił mi wiele pytań dotyczących najnowszych instytucji kościelnych w metropolii Karlovac; ambasador Serbii na dworze osmańskim S. Novakovic i protoprezbiter kościoła serbskiego w Konstantynopolu W. Gregowicz, który zapoznał mnie ze strukturą i zarządzaniem wschodnimi kościołami autokefalicznym, a także profesorem Uniwersytetu w Atenach, dr N. Damalasem, który wyświadczył mi tę samą usługę w sprawie kościoła królestwa greckiego. Tym osobom jestem winien największą wdzięczność, bo bez ich szlachetnej pomocy moja prawdziwa książka z trudem ujrzałaby światło dzienne. Religia, objawiona przez Boga pierwszym ludziom, na przestrzeni wieków utraciła swój prymitywny wygląd i przekształciła się w szeroką gamę wierzeń ludowych i państwowych. Do czasu nadejścia chrześcijaństwa każdy naród miał własnych bogów, własny kult i religię, zamiast być siłą, która wzajemnie łączy ludzi i jednoczy ich z Bogiem, 1 w ówczesnym świecie oddzielał ludzi, czyniąc narody obcymi sobie nawzajem. To rozdzielenie ludzi w wierze z konieczności wpłynęło na moralność powszechną, dlatego też dawna miłość między ludźmi, szacunek w każdym człowieku dla obrazu Boga, a co za tym idzie świadomość równości wszystkich ludzi, została zwabiona przez tę egoistyczną moralność, której smutny obraz ukazuje nam życie ówczesnej ludzkości 2 . Ten nienaturalny stan, w jakim znajdował się wówczas świat, został rozpoznany przez wszystkich i uciskał wszystkie warstwy ówczesnego społeczeństwa; Wszędzie odczuwano, że taki porządek rzeczy nie może trwać długo, wszędzie uznawano potrzebę jakiejś nowej siły, która ożywiłaby ludzkość, kierując ją z fałszywej ścieżki, którą dotychczas kroczyła, na drogę prawdziwą. I ta odradzająca moc objawiła się, gdy nadeszła „pełnia czasów”, gdy zgodnie z odwiecznym przeznaczeniem Opatrzności powinien ustać nieporządek panujący dotychczas na świecie, gdy miejsce egoistycznej moralności powinna zająć miłość, która miała na celu zjednoczenie wszystkich narodów w jedną rodzinę, aby wspólnie służyć dobru wspólnemu i osiągnąć cel przeznaczony człowiekowi przez naturę i Boga. Pojawiło się chrześcijaństwo, które potępiając dotychczas zalegalizowany przez religię i zapieczętowany swą pieczęcią rozdział ludzi, głosząc równość wszystkich wobec Boga i wieczną prawdę oraz ucząc, jaki powinien być stosunek ludzi do Boga, do nich samych i do bliźnich, ogłosiło się religią uniwersalną, mającą w sobie władzę rozprzestrzeniania się wszędzie, obejmującą całą naturę człowieka, zaspokajającą wszystkie uzasadnione (rzeczywiste) potrzeby ducha ludzkiego. Ta religia chrześcijańska została ogłoszona ludziom przez samego Boga i On sam ustanowił ją jako królestwo Boże na ziemi, jako Kościół całej ludzkości (Mat. 16:18; Marek 10:15) i jako taki ten Kościół musi być doskonały, gdyż jest instytucją Boga na ziemi. Prawo wieczne, wpisane przez Boga ludziom dla ich wzajemnych relacji i dla ostatecznych celów, zostało przyćmione przez wolę ludzką, a między nią a tą wolą na przestrzeni wieków utworzyła się głęboka przepaść. Żadna siła ziemska nie była w stanie zniszczyć tego ostatniego; Do tego potrzebna była boska moc, która związałaby wolę człowieka z prawem boskim, zmuszając ją do dobrowolnego poddania się mu. Tą Boską władzą jest Kościół chrześcijański, którego pierwszym i głównym zadaniem jest zatem kierowanie wolą człowieka zgodnie z wolą Boga, a wolą Boga jest, aby ludzie czcili swego Stwórcę, aby na ziemi panowała między nimi wzajemna miłość, aby wszyscy będąc obrazem Boga, wzajemnie się szanowali, współdziałali dla dobra wspólnego i przygotowywali się swoim życiem na ziemi do osiągnięcia dobra wiecznego. Jest to ogólne i ostateczne zadanie Kościoła chrześcijańskiego. A Kościół zaczął wypełniać to zadanie natychmiast po swoim pojawieniu się na świecie i realizował je przez wieki, ujawniając swój zbawienny i odradzający wpływ na społeczeństwo ludzkie i wszystkie jego instytucje 3 . Kościół jest królestwem Bożym na ziemi. Tak nazwał Kościół założyciel Kościoła, Jezus Chrystus. Ponadto w czasie swego ziemskiego życia użył On kiedyś słowa kościół (ἐκκλησ ί α) w znaczeniu zupełnie odmiennym od powyższego. Mówiąc o tym, że brata, który zgrzeszył, należy najpierw skazać na osobności, a jeśli nie usłucha, to przed świadkami, a jeśli i ich nie usłucha, Chrystus dodał: „Powiedz kościołowi, a jeśli kościół nie usłucha, niech będzie dla ciebie jak poganin i celnik” (Mt 18,15-17). Tutaj już wskazano na Kościół jako społeczeństwo wierzących, a nie niewierzących. Obydwa te znaczenia, przekazane Kościołowi przez Chrystusa, uzupełniają się i wskazują na jego ogólny sens. Na podstawie ostatnich słów Pisma Świętego ustanawia się prawo kościelne, które uznając Kościół, mając na względzie pierwsze miejsce Pisma Świętego (Mat. 16:18), ustanowienie (królestwo) Boga na ziemi, a ponadto, przyswoiwszy sobie inne cechy charakterystyczne, uważa je za społeczność ludzi wierzących w Jezusa Chrystusa, zjednoczonych między sobą w jedną wspólną jedność duchową jednością powszechnego wyznania, przyjmujących przez św. tajemnice, uświęconych łaską Ducha Świętego i kierowanych duchowo przez tych, którzy odziedziczyli władzę od apostołów, pod niewidzialnym zwierzchnictwem Chrystusa, aby osiągnąć zbawienie wieczne 4. Jako społeczność ludzi na ziemi, mająca swój określony cel, jako organizm społeczny, Kościół musi także posiadać własne, ściśle określone prawa, według których organizm ten rozwija się i żyje oraz według których układają się relacje między jego członkami. Podstawowe prawa zostały dane przez Jezusa Chrystusa, inne zaś na ich podstawie zostały wydane przez sam Kościół na mocy otrzymanej od Niego władzy. Ze względu na stosunek Kościoła jako organizmu społecznego do życia wewnętrznego każdego poszczególnego członka tego organizmu, a następnie ze względu na samo zadanie Kościoła w świecie, jego prawa różnią się zarówno od moralnych, jak i od wszelkich ziemskich praw społecznych. Przepisy określające zewnętrzną działalność członków jakiejkolwiek organizacji społecznej i ustalające stosunki tych członków między sobą oraz z całym społeczeństwem nazywane są prawami prawnymi, a w odniesieniu do Kościoła – prawami kościelnymi i jako takie różnią się znacznie od praw moralnych zarówno pod względem przedmiotu, objętości, jak i sankcji. Pod względem przedmiotowym prawo prawne, które ma na celu normalizację niezbędnego porządku w znanym społeczeństwie, dotyczy wyłącznie działań zewnętrznych, czyli takich działań wolnej woli człowieka, które manifestują się na zewnątrz, gdyż tylko te działania mogą mieć swoje konsekwencje dla istniejącego porządku społecznego. Natomiast prawo moralne dotyczy wszystkich wewnętrznych poruszeń umysłowych człowieka, jego dążeń, jego intencji; a ponieważ te wewnętrzne dążenia i zamierzenia, choćby same w sobie były złe, dopóki nie ujawnią się w jakimkolwiek działaniu zewnętrznym, nie naruszają jeszcze praw innych, nie mogą być przedmiotem sądu prawnego. Co się tyczy zakresu, zakres prawa moralnego obejmuje całą działalność człowieka, zarówno jego intencje wewnętrzne, jak i działania zewnętrzne, gdyż te ostatnie same w sobie są niczym innym jak wyrazem tego, co w człowieku ma swój początek, realizacją jego intencji, a zatem prawo moralne poddaje swemu osądowi intencje osoby do popełnienia tego czy innego czynu. Prawo prawne nie może wnikać w głąb intencji wyrażonych w konkretnym działaniu; ocenia jedynie na podstawie tego, czego dana osoba dokonała jako członek znanego społeczeństwa. Mając na uwadze stopień, w jakim człowiek swoim postępowaniem naruszył prawa innych lub zgrzeszył przeciwko powszechnym instytucjom społecznym, prawo go potępia. Jeśli chodzi o sankcje, to jeżeli prawo prawne, zgodnie z ustalonym celem, ma chronić i utrzymywać istniejący porządek zewnętrzny w społeczeństwie, ma prawo i obowiązek nie tylko czuwać nad utrzymaniem tego porządku i jego przestrzeganiem przez wszystkich, ale także stosować siłę przymusu, aby każdy był posłuszny temu porządkowi, ponosząc odpowiedzialność za jego naruszenie. Natomiast spełnienie lub niespełnienie prawa moralnego podlega osądowi sumienia i wydaje się wolnej woli człowieka, który za naruszenie tego prawa ponosi odpowiedzialność jedynie przed Bogiem 6 . Siła przymusu stanowi główną różnicę między prawem moralnym a prawem prawnym i jest niezbędnym warunkiem każdego prawa prawnego, a także prawa kościelnego. Różnica polega jedynie na charakterze egzekwowania tego prawa w Kościele i państwie. Kościół ze swej podstawowej struktury nie może używać siły fizycznej tak jak państwo, ale ma też władzę ukarania każdego ze swoich członków, który nie przestrzega jego przepisów i narusza ustanowiony w nim porządek, co ma znaczenie ściśle prawne. Przymus, do którego ucieka się Kościół, wcale nie jest sprzeczny z podstawowymi chrześcijańskimi dogmatami dotyczącymi wolnej woli. Kościół nie zmusza nikogo do zawierania z nim sojuszu, lecz jeśli ktoś już w niego wszedł i należy do niego, to jeśli chce korzystać z dobrodziejstw oferowanych mu przez Kościół, ma obowiązek przestrzegać jego praw, które opierają się na woli Bożej. Przymusowa moc dekretów kościelno-prawnych istnieje nie dla samego Kościoła, ale dla osiągnięcia określonego celu przez tych, którzy na mocy wolnej woli zawarli z nim sojusz i którzy na mocy tej samej wolnej woli mogą go opuścić. Kościół stosuje siłę przymusu, zgodnie ze swoim charakterem, za pomocą środków duchowych; dlatego wszelkie jej działania w tym zakresie nigdy nie mogą mieć charakteru przymusu fizycznego, gdyż z jednej strony nie da się oddziaływać na serce człowieka środkami przymusu fizycznego, aby dążył do najwyższych celów chrześcijańskich, a z drugiej strony Kościół jest przede wszystkim królestwem wolności. Zgodnie z samym zadaniem Kościoła w świecie jego prawa różnią się od praw wszystkich ziemskich społeczeństw, a w szczególności od praw państwowych. Różnica ta wynika z jednej strony z samej istoty Kościoła, z drugiej zaś z istoty wszystkich innych ziemskich społeczeństw, a zwłaszcza państwa. Przez samo zadanie Kościoła, wskazane mu przez Boga, ma on charakter konieczności, zaś żadne państwo na świecie nie ma tej właściwości i jako taki zachowuje całkowicie niezależne znaczenie; w państwie znaczenie to może być jedynie względne. Kościół nie jest ograniczony ani do czasu, ani do miejsca, a jego istnienie nie jest uzależnione od pewnych warunków lokalnych; może i powinno istnieć wszędzie i zawsze; państwa są we wszystkim zdeterminowane przez okoliczności lokalne i od nich zależy ich istnienie. Kościół ma strukturę nadaną mu przez Boga, którą musi bezwarunkowo zawsze strzec; państwa natomiast otrzymują swoją strukturę w zależności od pragnień ludu i lokalnych uwarunkowań i zmieniają ją w zależności od zmian w tych ostatnich. Zadaniem Kościoła jest uszczęśliwianie człowieka na ziemi i przygotowanie go do błogosławionej wieczności; Tymczasem państwa ograniczają się jedynie do zapewnienia swoim członkom dobrobytu doczesnego, nie troszcząc się o ich los po śmierci. Ze względu na to znaczenie Kościoła i jego zadania, odmienne od zadań i znaczenia państw i społeczeństw ziemskich, prawa kościelne różnią się zasadniczo od praw państwowych i społecznych: pierwsze pozostają niezmienione, drugie zmieniają się; te opierają się na woli Bożej, te na ludzkiej; źródłem praw kościelnych jest prawo wieczne, źródłem wszystkich innych jest prawo doczesne; Prawa kościelne działają za pomocą środków duchowych i moralnych, prawa państwowe i społeczne - za pomocą środków przymusu fizycznego; Te mają na celu uszczęśliwienie człowieka zarówno w obecnym stuleciu, jak i w przyszłości, podczas gdy te drugie mają na celu zapewnienie pokoju i porządku tylko w teraźniejszości. Ta cecha praw Kościoła jako organizmu społecznego, wraz z prawami moralnymi i prawami państwowymi, sama w sobie określa pozycję, jaką Kościół zajmuje na polu prawa. Kościół ma swoją specjalną strukturę, ma swoje specjalne środki i ma swój własny specjalny cel. Struktura kościoła jest ustanowiona przez Boga; Bóg wyznaczył jej także cel, jaki musi osiągnąć na ziemi; wskazano także środki, za pomocą których może osiągnąć ten cel. Dlatego jego struktura jest niezależna i całkowicie niezależna od wszelkich przypadków ludzkiej woli i jako struktura ustanowiona przez Boga musi być zachowana przez cały czas w całkowitej integralności. Aby jednak mogło ono zostać zachowane, należy najpierw dokładnie określić relację pomiędzy członkami Kościoła a samym Kościołem jako całością, a następnie relację pomiędzy samymi członkami Kościoła. W tym celu powołano w Kościele pewną władzę, która zgodnie z wewnętrzną istotą Kościoła dąży do prawidłowego uregulowania tych stosunków, do ochrony dobrego porządku we wszystkim. Co więcej, w związku z tym, że Kościół ma za zadanie rozprzestrzenić się na cały świat i przyprowadzić do chrześcijaństwa wszystkie narody – czego jeszcze nie udało mu się dokonać, gdyż poza nim są całe miliony ludzi – musi on pozostawać w pewnych stosunkach, zdeterminowanych naturą jego powszechności, z tymi, którzy do niego nie należą, lecz wyznają różne inne wiary. Wreszcie Kościół, rozprzestrzeniając się w różnych częściach świata, musi zetknąć się z państwami, w których jest umiejscowiony, i stąd znowu powstają nowe relacje między jego władzą a władzą państwową, których nie można nie precyzyjnie ustalić. Wszystkie te różnorodne relacje dotyczące zewnętrznego życia Kościoła muszą być określone przez dokładne prawa prawne w odniesieniu do jego wewnętrznego charakteru. Z punktu widzenia tych różnorodnych relacji Kościoła wkracza on w sferę prawa, najpierw jako organizm społeczny, posiadający własne instytucje prawne, a następnie jako jednostka społeczna, pozostająca w stosunku do państw i różnych związków wyznaniowych. Widzieliśmy, że Kościół ma swoją ściśle określoną strukturę i własne prawa, za pomocą których chroni tę strukturę, zgodnie z celem wskazanym mu przez Boga; Widzieli zatem, że Kościół jest niezależny i niezależny w swoim istnieniu, a jego znaczenie nie może być zdeterminowane okolicznościami czasu i miejsca. Z tego wynika w sposób naturalny konieczność istnienia prawa kościelnego. Prawo kościelne, jak każde inne prawo, rozumiane jest w sensie subiektywnym i obiektywnym. W sensie subiektywnym jest to ogół tych charakterystycznych właściwości prawa, które całkowicie obejmują członków Kościoła, zgodnie z pozycją, jaką w nim zajmują jako organizm społeczny lub mogące w nim istnieć osoby prawne. Jak widać, podmiotem prawa nie jest tutaj sam Kościół jako całość, ale jego znani członkowie lub osoby prawne, uznane za takie przez władzę prawną. Czynimy to ze względu na to, że sam Kościół nie może być jakąkolwiek osobą prawną, jak tę ostatnią definiuje filozofia prawa, a Kościół nie jest korporacją mającą swój początek w umowie kilku osób zainteresowanych daną tematyką 7. W sensie obiektywnym prawo kościelne reprezentowane jest przez wszystkie przepisy prawa, które określają zewnętrzne życie Kościoła jako organizmu społecznego 8. Prawo kościelne nazywane jest także prawem kanonicznym. W szkołach greckich nazywa się to obecnie κανονικὸν δίκαιον. Ta starożytna nazwa wzięła się od słowa κανών 9, które na początku istnienia Kościoła oznaczało zarówno poszczególne, jak i wszystkie przykazania dotyczące wiary i życia chrześcijańskiego wzięte razem. Później, gdy działalność legislacyjna Kościoła zaczęła się szerzej rozwijać, dekrety pisane zaczęto nazywać kanonami, które miały mieć znaczenie pozytywnych i powszechnie obowiązujących w kościele praw 10. Kanony tym różniły się od wiernego zwyczaju kościelnego (ἐκκλησιαστικὴ συνήθεια) 11 oraz od praw cywilnych (πολιτικοὶ νόμοι) 12. Obecnie kanonami nazywa się te prawa kościelne, które w Cerkwi prawosławnej zawarte są w zbiorze kanonicznym, utworzonym ostatecznie w ostatniej ćwierci IX w., a w Kościele rzymskokatolickim – w Corpus juris canonici. Nazwę prawo kanoniczne można było zatem przyjąć jedynie wówczas, gdyby dotyczyła ona wyłącznie kanonów, tj. prawa kościelne wydane przed IX wiekiem na Wschodzie lub przed zawarciem Corpus juris canonici na Zachodzie. Ponieważ jednak obszar obowiązującego prawa kościelnego obejmuje także wiele innych praw czasów późniejszych, które nie zostały włączone do zbiorów kanonicznych, ale zostały wydane przez sam Kościół lub dla niego przez władzę państwową, a które nie noszą nazwy kanonów, choć mają też moc obowiązującą w Kościele, przyjmuje się, że nazwą prawo kościelne określa się prawo aktualnie obowiązujące w kościele. Z tego punktu widzenia prawo kościelne jest obszerniejsze pod względem materialnym niż prawo kanoniczne, tak że to drugie można uznać za część pierwszego, chociaż za tak zasadniczą część, na której to pierwsze w całości się opiera. Według źródeł, ze względu na ich wartość, czas trwania itp., prawo kościelne dzieli się na: 1) pisane (ἔγγραφον, scriptam), kiedy znane prawa zostały wydane, zatwierdzone i zapisane na piśmie przez leżącą u ich podstaw władzę ustawodawczą, oraz niepisane (ἄγραφον, nonscriptum), jeśli zostało zachowane w kościele przez tradycję i zwyczaj. To pierwsze uważa się za precyzyjne, ścisłe (τὰ τῆς ἀκριβείας, ius scriptum), drugie za zwyczajne (τὰ τῆς σονηθείας, per consuetudinem); 2) boskie (θεῖον, divinum) lub naturalne φυσικόν, naturale), które powstało wraz z powstaniem samego Kościoła i opiera się na jasno wyrażonej woli Bożej, oraz pozytywne (θετικόν, positivum) lub kościelne ( ἐκκλησιαστικόν, ecclesiasticum), ustanowiony na ściśle ustalonych prawach kościelnych; 3) ogólne (κοινόν γενικόν, gmina), które opiera się na prawach zasadniczych ogólnych, wydanych dla całego Kościoła chrześcijańskiego, i szczegółowe (τοπικόν, ἰδικόν, μερικόν, partykularne), które stanowią prawa, ogłaszane przy prywatnych okazjach tylko dla tego czy innego Kościoła lokalnego 13; 4) starożytny (ἀρχαῖον,vetus), na który składają się prawa wydane w okresie poprzedzającym podział kościołów, i nowy, obejmujący prawa wydane przez Kościół po tym czasie; 5) wewnętrzne (ἐσωτερικόν, internum), które obejmuje prawa określające wewnętrzne stosunki prawne Kościoła, oraz zewnętrzne (ἐξωτερικόν, externum), które obejmuje prawa określające stosunki Kościoła jako całości, do państwa i do tych, które do niego nie należą. Ponadto prawo dzieli się na administracyjne, sądowe, karne itp. Jeśli Kościół jest instytucją niezależną i niezależną od wszystkiego, co ziemskie, to jego prawo powinno być równie niezależne w powszechnym systemie prawa. Osoba rozwija swoją działalność na zewnątrz jako jednostka lub jako członek państwa, z którego wynikają określone stosunki prawne, stanowiące dwie odrębne dziedziny prawa: prawo prywatne (ἰδιωτικὸν δίκακον, ius privatum) i prawo publiczne (δημόσιον δίκαιοον, publicum jus). Ale to nie wyczerpuje wszystkich aspektów ludzkiej egzystencji. Człowiek z natury dąży do zjednoczenia z Bogiem 14. Ani prywatne, ani publiczne, ani żadne inne prawo człowieka nie jest w stanie zaspokoić tego naturalnego pragnienia. Człowiek znajduje satysfakcję w zjednoczeniu z innymi ludźmi przenikniętymi tym pragnieniem, w jedności ze wszystkimi, którzy odczuwają potrzebę wzniesienia się z ziemskiego do niebiańskiego i zjednoczenia się z Bogiem. Ta jedność ludzi mających takie cele zawsze istniała na świecie i zawsze będzie istnieć, bo taka jest natura człowieka. W czasach starożytnych religię utożsamiano z interesami narodowymi i politycznymi, a wszystkie istniejące wówczas religie były albo narodowe, albo państwowe, ograniczone do tego czy innego narodu, tego czy innego państwa. Dlatego prawo odnoszące się do tej czy innej religii nie może być odmienne ani niezależne od samego prawa powszechnego lub stanowego obowiązującego na obszarze, na którym istniała znana religia. Ius sacrum u starożytnych Rzymian było częścią iuris publici, ale u Żydów było to prawie to samo ius publicum. Chrześcijaństwo dokonało radykalnej zmiany w tej kwestii. Nie jest związany żadnym konkretnym narodem, a tym bardziej żadnym konkretnym państwem. Wiara chrześcijańska przeznaczona jest dla wszystkich, bez względu na narodowość czy strukturę państwa, i jako taka nie może być zasadniczo podporządkowana żadnemu prawu, które wynika z charakteru narodowego określonego narodu lub struktury politycznej tego czy innego państwa. Wyznający religię chrześcijańską 15 łączą się między sobą w jedną całość, która w istocie chrześcijaństwa nie może być zależna od żadnej szczególnej cechy narodowej czy państwowej i dlatego musi być niezależna. Jeśli tak jest, a nie może być inaczej, to Kościół chrześcijański, który reprezentuje tę religijną całość na ziemi, nie może być zależny ani od cech narodowych, ani państwowych, a zatem musi być niezależny i posiadać swoje szczególne prawo - prawo kościelne. Prawo kościelne opiera się więc na swoich pozytywnych, pierwotnych źródłach, które nie pochodzą z żadnej ziemskiej mocy, ale z mocy Tego, który z nieba przyszedł, aby ustanowić swoje królestwo na ziemi, aby założyć Kościół: „Dana mi jest – mówi Chrystus do swoich uczniów – wszelka władza na niebie i na ziemi. Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, ucząc je przestrzegać wszystkiego, co wam przykazałem, a oto Ja jestem z wami zawsze. aż do końca wieku” (Mt 28,18-20). Przekazał tę moc swoim uczniom, apostołom, którzy używali jej w Jego imieniu. „Daj i mnie tę władzę” (ἐξουσίαν ταύτην) Szymon zwrócił się do apostołów, widząc, że tylko oni ją mają (Dz 8,19). Od apostołów ta władza przeszła na Kościół, a on korzystał z niej zawsze tak samo swobodnie i niezależnie, jak Założyciel Kościoła. Mocą tej jedynej, a nie innej władzy, ustalono strukturę Kościoła na obraz zarysowany w Ewangelii, ustanowiono w nim nabożeństwa, określono jego administrację, wskazano sposób życia w nim, słowem, wydano wszystkie prawa odnoszące się do instytucji kościelnych i stanowiące prawo kościelne. Tę oryginalność źródła prawa kościelnego, a co za tym idzie i samego prawa, w najbardziej oczywisty sposób udowadnia nam jego historia. Widzimy z tego, że to właśnie prawo istniało niezależnie i rozwijało się przez całe trzy stulecia - pierwsze trzy wieki chrześcijaństwa, kiedy państwo nie tylko nie pomogło kościołowi, ale także nie uznało jego istnienia prawnego. Kiedy więc państwo zawarło sojusz z Kościołem, prawo kościelne nie tylko nie straciło nic ze swojej oryginalności, ale rozwijając się na swoich już ustalonych podstawach, wpłynęło nawet na prawo państwowe i cywilne oraz przyczyniło się do przekształcenia zarówno tego, jak i całego życia społecznego ówczesnego świata 16. Z tego, co zostało powiedziane wynika jasno, że skoro istnieją różne stosunki prawne, w których człowiek może być albo jako jednostka sama w sobie, albo jako członek państwa, albo jako członek Kościoła – a relacje te indywidualnie różnią się od siebie zasadniczo – to muszą istnieć trzy odrębne obszary tych stosunków prawnych, stąd samo prawo musi zostać podzielone na prawo prywatne, prawo publiczne i prawo kościelne, a zatem pozycja prawa kościelnego w powszechnym systemie prawa jest tak samo niezależna, jak niezależne są prawo prywatne i prawo publiczne 17 . Z samego stanowiska Kościoła i znaczenia jego prawa wynika, że ​​należy przedstawiać to prawo w taki sposób, aby widoczna była jego organiczna jedność i podstawowa myśl, która je ożywia. Jak najdokładniejsze przedstawienie przepisów prawnych stanowiących to prawo w odniesieniu do ważności źródła lub kolejności czasu ich publikacji, najpełniejsza interpretacja tych przepisów, zgodnie z tą kolejnością, jak najdokładniejsze wyjaśnienie ich znaczenia – to wszystko i inne podobne prace przyniosłyby, i rzeczywiście miały, wiele korzyści dla zrozumienia tych samych przepisów. Ale jednocześnie nie byłoby możliwe wniknięcie w samego ducha prawa; niezrozumiała pozostałaby cała harmonia, jaka w nim panuje, a co szczególnie ważne, niejasny byłby wewnętrzny sens i naczelna zasada prawa. W związku z tym oraz mając na uwadze duże znaczenie instytucji, których to prawo dotyczy, konieczne jest, aby cały materiał na nie składający się z materiału został poddany naukowemu przetworzeniu i przedstawiony w taki sposób, aby wszystko w nim zawarte zostało przedstawione w sposób pełny, jasny i w takim powiązaniu, aby widoczna była podstawa wszystkiego oraz to, jak wszystko wypływa z jednej podstawowej zasady i wszystko jest skierowane na jeden konkretny cel. Takie systematyczne przedstawienie wszystkiego, co zawiera prawo kościelne, stanowi naukę prawa kościelnego. Pozytywny charakter samego Kościoła przesądza już o pozytywnym charakterze nauki prawa kościelnego, co w efekcie wyklucza wszelkie subiektywne spekulacje, które oprócz tego, że budzą nieufność samą w sobie, są także niewłaściwe, gdy mamy na myśli przedstawianie precyzyjnie określonych i ustalonych praw. W drugiej połowie XVIII w. na Zachodzie podjęto próby zastosowania do prawa kościelnego metody racjonalistycznej, aby niezależnie od pozytywnych wskazań Kościoła przedstawić to prawo zgodnie z prawami rozumu – rozum ludzki był sędzią instytucji kościelnych, którymi zajmuje się prawo kościelne 18. Jakże jest to samo w sobie nienaturalne i jak w ostatecznym rozrachunku powinno zniszczyć legalny budynek Kościoła, a nawet sam Kościół, nie ma co o tym mówić. To filozoficzne lub naturalne prawo kościelne, jak je niektórzy określają, zostało obalone nie tylko przez rzymskokatolików, ale także przez kanonistów protestanckich19 i żaden poważny pisarz nie rozpoczyna obecnie wcześniejszych prób ułożenia takiego prawa. Z koncepcji nauki prawa kościelnego jasne staje się samo zadanie tej nauki. Musi ukazać genezę i rozwój prawa kościelnego, wskazać, co stanowi jego niezmienną podstawę, aby poprzez logikę prawną i prawa historii ustalić kryterium oceny, jak bardzo coś istniejącego w strukturze kościelnej może się zmienić, w zależności od lokalnych warunków; następnie musi dać solidną podstawę do krytyki lokalnego prawa kościelnego i wskazać, w jakim stosunku ono pozostaje do podstawowych instytucji życia kościelnego, a wreszcie uczyć, jak Kościołem należy kierować zgodnie z jego przeznaczeniem 20. Nauka prawa kościelnego może właściwie spełnić to zadanie tylko wtedy, gdy określi, co stanowi jej istotną treść jako nauki prawnej, zachowując przy tym swą niezależność zarówno w stosunku do nauk teologicznych, jak i innych nauk prawnych. Widzieliśmy, jakie jest ogólne zadanie Kościoła (§1). Jeśli przyjrzymy się szczególnie temu ogólnemu zadaniu Kościoła, dostrzeżemy w nim dwie strony, które choć ściśle ze sobą powiązane i nierozłączne, to jednak z zewnątrz są wzajemnie różne. Określa się pozycję, w której człowiek powinien zawsze pozostawać w relacji do Boga, aby stać się uczestnikiem dobra objawionego mu przez Ewangelię. Drugie wskazuje stanowisko, jakie osoba jako członek Kościoła powinna zajmować w stosunku do samego Kościoła w ogóle i do każdego jego członka w szczególności. W pierwszym przypadku Kościół posiada środki pełne łaski, które jednają człowieka z Bogiem i prowadzą go do osiągnięcia dobra wiecznego, dlatego w ewangelii nazywany jest „królestwem nie z tego świata”; w drugim przypadku reprezentuje społeczność ludzi na ziemi, która ma swój własny określony cel, organizm społeczny, który żyje i rozwija się według własnych, specyficznych praw. W tym drugim przypadku Kościół jest przedmiotem nauki prawa kościelnego, podczas gdy w pierwszym zakresie zajmują się nim nauki teologiczne. Jeśli więc nauka prawa kościelnego chce w istocie wyczerpać swój przedmiot i ukazać w całości organizm Kościoła takim, jaki jest; jeśli chce być nauką oryginalną, mającą swój specyficzny cel - systematyczne wyjaśnianie stosunków prawnych w Kościele, musi mieć na uwadze tylko to, co dotyczy tych stosunków prawnych, usuwając ze swojego zakresu wszystko, co bezpośrednio do niej nie należy. Prawo kościelne w swej ostatecznej podstawie dotyczy zarówno wiary, jak i moralności, byłoby jednak błędem, gdyby podejmowało się wyjaśniania zarówno tej wiary, jak i tej moralności razem z prawem kościelnym, gdyż wówczas doszłoby do takiego zamieszania, że ​​mało kto mógłby je zrozumieć, a samo prawo przestałoby być tym, czym ze swej natury powinno być – przestałoby być nauką prawniczą. Powiedzieliśmy już, jakie jest zadanie nauki prawa kościelnego. Aby spełnić to zadanie, nauka prawa kościelnego musi podzielić wszystkie instytucje istniejące w Kościele na te, które mają znaczenie prawne i te, które go nie mają, a następnie zająć się tylko tymi pierwszymi, pozostawiając pozostałe innym naukom. Na przykład wśród siedmiu sakramentów wymienionych przez teologię dogmatyczną znajduje się także konsekracja oliwy (τὸ ἐοχέλαιον). Ta ostatnia jest instytucją Bożą i jest pożyteczna dla zbawienia ludzi; niemniej jednak nauka prawa kościelnego nie zajmie się nim odrębnie, gdyż nie ma regulacji prawnych dotyczących przyjmowania tego sakramentu, a samo jego przyjęcie lub nieprzyjęcie nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji prawnych w Kościele. Podobnie w niektórych instytucjach kościelnych, które mają znaczenie zarówno religijne, jak i prawne, nauka prawa kościelnego będzie musiała ściśle odróżniać pierwszą od drugiej i pozostawiając religijną stronę znanej instytucji innym naukom, sama zajmie się tylko drugą stroną, prawną. Na przykład chrzest, zgodnie z nauką chrześcijańską, uwalnia człowieka od grzechu pierworodnego i jedna go z Bogiem. Ta religijna strona sakramentu chrztu ma dla prawa drugorzędne znaczenie, ponieważ dla niego najważniejsze w tym sakramencie jest to, że osoba przez chrzest otrzymuje kościelną zdolność prawną; zatem prawo zwraca uwagę jedynie na to, czy zostały zachowane przepisy prawa dotyczące przyjęcia tego sakramentu i czy przez niego człowiek stał się zasadniczo pełnoprawnym członkiem Kościoła. Jeśli nauka prawa kościelnego nie oddzieli ściśle strony prawnej znanych instytucji kościelnych od religijnej, jeśli nie skupi się wyłącznie na tej pierwszej, pozostawiając drugą naukom teologicznym, to nigdy nie spełni swojego zadania i nie stanie się oryginalną nauką prawniczą. Naukowa prezentacja prawa kościelnego była i może być zróżnicowana, w zależności od tego, jak rozumieć to prawo i do jakiego celu zmierza. Encyklopedie prawa wymieniają kilka sposobów prezentacji: empiryczną, historyczną, filozoficzną, historyczno-filozoficzną i historyczno-dogmatyczną. Trzy pierwsze – gdyby nasza nauka chciała przedstawić swój przedmiot wyłącznie na jednym lub jednym z nich – same w sobie nie mogą spełnić wskazanego przez nas zadania nauki prawa kościelnego (§ 5). Przy metodzie empirycznej należy zwracać uwagę wyłącznie na zewnętrzną stronę prawa i dotyczyć wyłącznie prawa istniejącego, bez wnikania w jakiekolwiek badania dotyczące jego pochodzenia i podstaw przewodniej zasady. Metoda historyczna sama w sobie jest zadowalająca, ale aby była użyteczna dla nauki, musi być połączona z innymi, w przeciwnym razie trzymając się tylko niej, nie będziemy w stanie zrozumieć wewnętrznej siły samego prawa i zamiast o nim cokolwiek dogmatycznie stwierdzić, będziemy musieli go osądzać na podstawie konieczności historycznej. Sama metoda filozoficzna jest jednostronna, gdyż kierując się nią nie można osiągnąć prawdziwej wiedzy ani o pochodzeniu i rozwoju prawa, ani o jego pozytywnym znaczeniu; co jednak szczególnie ważne, może łatwo prowadzić do subiektywizmu w osądach i tworzyć pewnego rodzaju „filozoficzne” lub naturalne prawo kościelne (§ 5). Czwarta metoda, historyczno-filozoficzna, była mniej więcej uzasadniona w praktyce, choć z elementem filozoficznym w tej metodzie należy obchodzić się bardzo ostrożnie, aby móc pozostać na solidnym gruncie i nie zmieniać dogmatu prawa. Wydaje nam się, że ze wszystkich wymienionych metod najbardziej wiarygodna jest ta ostatnia, a mianowicie metoda historyczno-dogmatyczna; jego uzasadnienie widać z określonego zadania, któremu w naszym rozumieniu powinna sprostać nauka prawa kościelnego21. Ze względu na praktyczny charakter, jakim nasza nauka powinna się przede wszystkim wyróżniać, a także z uwagi na to, że nie ograniczamy się do Kościoła lokalnego, ale obejmujemy wszystko, a każdy z tych Kościołów, oprócz ogólnego prawa kanonicznego, które stanowi jego podstawę, posiada także swoje własne, odrębne prawo - w efekcie tego wszystkiego, po ogólnym pozytywnym nauczaniu o poszczególnych instytucjach kościelno-prawnych, zwrócimy naszą uwagę na regulacje kościelno-prawne, które oprócz prawa powszechnego obowiązują obecnie w poszczególnych kościołach lokalnych. Te prywatne instrukcje nie dotyczą podstawowych podstaw prawnych, ale głównie administracyjnej strony życia kościelnego i są do siebie pod wieloma względami podobne; Dlatego nie będziemy przy każdym pytaniu szczegółowo przytaczać ich wszystkich, ale uczynimy to tylko w tych przypadkach, gdy znane instrukcje dotyczące danej kwestii wykazują nieco większe różnice między sobą i gdy osobliwość jest wyraźniej widoczna w zewnętrznej strukturze tego czy innego kościoła lokalnego. Nauka prawa kościelnego czerpie swą treść ze swoich źródeł, lecz swą naturą i przedmiotem pozostaje w powiązaniu z innymi naukami indywidualnymi, które służą jej jako nauki pomocnicze. Obejmuje to dobrze znane nauki teologiczne, historyczne i prawne. 1. Do nauk teologicznych 22 pomocniczych dla prawa kościelnego należą: a) egzegeza Starego i Nowego Testamentu 23; b) dogmatyka 24; c) teologia moralna 25; d) historia Kościoła 26 i e) teologia pastoralna 27. 2. Nauki historyczne: a) archeologia 28; b) dyplomacja 29; c) chronologia 30 i d) geografia i statystyka 31. 3. Nauki prawne. Jeśli nauki teologiczne i historyczne wnoszą wielki wkład w naukę prawa kościelnego, to tym ważniejsze są dla niej nauki prawne, z którymi pozostaje ona w ścisłym związku i dzięki którym osiąga się prawidłowe zrozumienie jej znaczenia i ujęcie jej jako samodzielnej nauki prawnej. Bez dogłębnej znajomości powszechnie znanych nauk prawnych i bez dobrego przygotowania prawniczego możliwe będzie studiowanie prawa kościelnego jedynie od strony praktycznej, ale nie od strony naukowej. W rezultacie na pierwszy plan wysuwają się: a) filozofia prawa, która daje pojęcie najwyższych zasad prawa 32. b) prawo rzymskie, z którym prawo kościelne jest nierozerwalnie związane. Na początku Kościoła, kiedy cesarze nie byli jeszcze chrześcijanami, członkowie Kościoła, jako obywatele rzymscy, musieli już w pewnych sprawach stosować się do dobrze znanych instrukcji cesarzy. Po tym, jak ten ostatni przyjął chrześcijaństwo, w Kościele większe znaczenie zyskało prawo rzymskie, a dokładniej prawo grecko-rzymskie. We wszystkich sprawach prawnych, w których Kościół nie miał jeszcze własnych dekretów, kierował się przepisami prawa cywilnego, a w tym prawie znajdujemy wiele dekretów dotyczących różnych kwestii życia kościelnego. Otwórzmy przynajmniej Kodeks Teodozjusza, a znajdziemy całą księgę (XVI) prezentującą prawa: de fide catholica, de episcopis, ecclesiis et clericis, de monachis, de his, qui de Religie Contestunt, de haereticis, ne s. baptisma iteretur de apostatis, de judaeis, coelicolis et samaritanis, de paganis sacrificiis et templis, de religia. Weźmy Kodeks Justyniana (repetitae praelectionis) i w pierwszej księdze znajdziemy aż trzynaście rozdziałów (tituli), które zawierają wyłącznie prawa dotyczące przedmiotów wiary chrześcijańskiej i Kościoła: de summa trinitate, de sacrosanctis ecclesiis, de episcopis et clericis et orphanothrophis itd., de episcopali audientia, de haereticis, ne sanctum baptisma iteretur, de apostatis itp. Jeśli weźmiemy opowiadania (novellae Constitutiones) Justyniana, zobaczymy wśród nich wiele poruszających tę samą tematykę: trzecie - o duchowieństwie Kostaninopola i innych kościołach, piąte - o klasztorach, szóste - o biskupach, prezbiterach i diakonach, siódme - o zarządzaniu majątkiem kościelnym itp. To samo znajdziemy w opowiadaniach cesarzy po Justynianie: Justyna, Tyberiusz, Herakliusz itp. I większość tych praw władzy państwowej została włączona do zbiorów kanonicznych, stając się, jak powiedzieli, leges canonisatae. Prawie połowa słowiańskiego sternika zawiera dokładnie prawa, którymi rządził się Kościół. Prawa te wyróżniały się kompetencjami we wszystkich sprawach władzy kościelnej, co do których władze kościelne nie wydały precyzyjnych praw, co widać na wielu przykładach zarówno z czasów starożytnych, jak i późniejszych. Ponadto samo prawo kościelne zostało opracowane przez znanych kanonistów na podstawie prawa grecko-rzymskiego. Instytucje rzymskie (institutiones) aż do czasów nowożytnych służyły kantonistom za wzór. Komentatorzy kanonów w swoich dziełach zwracali już uwagę na pandectas (pandectarum seu digitorum libri) w prawie rzymskim, a najważniejszy ze wschodnich komentatorów kanonów, Balsamon, w swoim dziele skupiał się wyłącznie na wielkiej kompilacji prawa grecko-rzymskiego, opublikowanej pod nazwą „bazylia” (Basilicorum libri LX). Po tym wszystkim wydaje się nam całkowicie jasne, jak ważne powinno być prawo rzymskie dla prawa kościelnego, jako nauki pomocniczej 33. c) Prawo żydowskie dla Kościoła ma również ogromne znaczenie, gdyż wiele przepisów ustawodawstwa mojżeszowego przeszło do kościoła chrześcijańskiego, a sam Założyciel Kościoła mówi nam, że nie przyszedł, aby znieść starożytne prawo, ale je wypełnić (Mt 6:17) 34. d) Prawo słowiańskie może służyć jako nauka pomocnicza dla prawa kościelnego wśród chrześcijan Słowianie, przynajmniej na tyle, na ile potrafi to wyjaśnić pewne cechy w życiu słowiańskiej Cerkwi prawosławnej – cechy, których np. Cerkiew grecka nie posiada 35. Wreszcie e) prawo poszczególnych państw, w których istnieje Cerkiew prawosławna. Oprócz tych nauk znajomość języków, zwłaszcza greckiego średniowiecza, jest z pewnością konieczna do studiowania i przedstawiania prawa kościelnego 36. Jednym z najtrudniejszych pytań jest pytanie: w jakiej kolejności przedstawić cały materiał prawa kościelnego, aby odpowiadał wymogom i celom nauki prawa kościelnego. Wystarczy spojrzeć na surowość krytyki niektórych teoretyków kanonizmu, gdy mówią o różnych systemach naszej nauki, z którymi się nie zgadzają, oraz na niemal stronniczość w obronie ich systemu, aby zobaczyć, jak trudne jest pytanie o system. Polega to na braku jednego konkretnego systemu, w wyniku czego każdy układa materiał według własnego uznania i zrozumienia, uważając, że taki układ najlepiej odpowiada zadaniu samej nauki. Dopiero w czasach nowożytnych stało się w tym przypadku zauważalne, że wydaje się, że istnieje podejście do pewnego rodzaju jedności, przynajmniej w głównym podziale. Pierwsze prace z zakresu prawa kościelnego polegały na przedstawianiu przepisów prawa w porządku chronologicznym i grupowaniu ich albo według znaczenia źródeł, albo według tematyki, której dotyczą. Ponieważ jednak w tego rodzaju dziełach nie było wewnętrznej, organicznej jedności, jest rzeczą naturalną, że dzieła te nie mogły mieć znaczenia naukowego. Pozory systemu pojawiły się po raz pierwszy na Zachodzie w XII w., kiedy Bernard z Pawii opublikował swój zbiór kanoniczny, dzieląc go na pięć głównych działów, oznaczonych pięcioma wyrażeniami specjalnymi: sędzia, sąd, duchowieństwo, małżeństwo i zbrodnia. 37. Część pierwsza przedstawia naukę osób sprawujących władzę kościelną, druga – o postępowaniu sądowym, trzecia – o prawach i obowiązkach duchowieństwa, czwarta – o małżeństwie, a piąta – o przestępstwach i karach kościelnych. Ściśle rzecz biorąc, nie było tu żadnego systemu, gdyż nie było widać żadnego wewnętrznego połączenia, za pomocą którego można by zrozumieć, w jaki sposób te poszczególne części płyną od siebie i jaka jest główna myśl przewodnia, która je łączy. Jednak na Zachodzie przez kilka stuleci nauczano prawa kościelnego według tego systemu. Wraz z tym systemem na Zachodzie powstał nowy system, zapożyczony z instytucji Justyniana, zgodnie z którym zaczęto dzielić prawo kościelne na trzy działy: osoby, przedmioty i czyny. 38. W pierwszym dziale przedstawiono prawo osobowe, które dotyczyło konkretnie duchowieństwa; druga dotyczyła przedmiotów kultu i prawa majątkowego, a trzecia postępowań cywilnych i karnych. Podział ten zaproponował w swojej pracy nad prawem kościelnym w V wieku Paweł Lancelot 39 . Sam w sobie system ten jest znacznie lepszy od pierwszego, ponieważ główne punkty prawa kościelnego dotyczą właśnie tych trzech podmiotów, w odniesieniu do których ten system jest podzielony, tyle że można go przeprowadzić z trudem i dlatego został on obecnie całkowicie porzucony. Nasze stulecie obrało nową ścieżkę. Potępiwszy oba te systemy, zamiast nich zaproponował te, które sam opracował. Szkoda tylko, że nie ustanowił jednego konkretnego systemu, który mógłby być naprawdę miarodajny dla wszystkich; Nie byłoby wtedy tej nudnej różnorodności, jaką przedstawiają nam nowe prace z zakresu prawa kościelnego, gdyż śmiało możemy powiedzieć, że obecnie systemów przedstawiania nauki prawa kościelnego jest tyle, ile jest osób zajmujących się prezentacją tej nauki. Zatem kwestia systemu nauki prawa kościelnego nie została jeszcze rozwiązana; jego rozwiązanie pozostawiono czasom przyszłym i uzależnione było od zrozumienia przedmiotu naszej nauki przez sławnego pisarza. Z należytą uwagą prześledziliśmy niemałą liczbę najlepszych systematycznych dzieł z zakresu prawa kościelnego czasów nowożytnych40, niemniej jednak nie mogliśmy zdecydować się na kierowanie wyłącznie którymkolwiek z tych systemów, ani nawet na przyswojenie wszystkich reprezentowanych przez nie podziałów. Przyjęliśmy taki system, który w naszym rozumieniu wydawał nam się najbardziej naturalny i całkowicie wyczerpujący w swoim przedmiocie - mianowicie zgodnie z naszym celem zwróciliśmy uwagę na cały organizm Kościoła i postawiliśmy pytanie, jak ten organizm jest przystosowany, co go spaja i jakie jest życie, które go ożywia. Analiza istniejących systemów ukazała nam trzy aspekty, na które szczególnie nauka prawa kościelnego powinna zwrócić uwagę, a mianowicie: strukturę kościoła, zarządzanie kościołem i życie kościoła. A ponieważ wiedza o całym organizmie Kościoła opiera się na prawach pozytywnych, które określają zarówno strukturę i zarządzanie, jak i życie Kościoła, pociąga to za sobą potrzebę mówienia w części wprowadzającej o źródłach, z których te prawa powstały, oraz o zbiorach, w których te źródła są gromadzone. W końcowej części konieczne jest wskazanie stosunku Kościoła do państwa oraz do wyznawców innych religii – stosunku, w jakim stoi wobec nich jako samodzielna jednostka prawna. Uważamy za stosowne poruszyć tę kwestię, którą większość kanonistów porusza na samym początku, we wstępie, na końcu, ponieważ głęboko wnika ona w życie prawne Kościoła wschodniego i może być w pełni zrozumiała dopiero wtedy, gdy zostanie wszechstronnie przestudiowane samo ciało Kościoła. Dlatego dzielimy naszą naukę na pięć działów, a mianowicie: I. źródła prawa kościelnego i zbiory, w których się one znajdują, II. konstrukcja kościoła, III. administracja kościelna, IV. życie Kościoła i V. stosunek Kościoła do państwa i do tych, którzy do niego nie należą. Do dziś nie ma księgi w żadnym języku, w której obowiązujące w Cerkwi prawosławnej ujęte byłoby w należytej kompletności. Istnieje jednak kilka ksiąg, ale wszystkie są niekompletne, gdyż albo nie są ukończone, albo dotyczą jedynie prawa Kościoła lokalnego. Na tej podstawie trzeba stwierdzić, że nauka prawa cerkiewnego nie została jeszcze rozwinięta i jest dopiero w powijakach. Jeśli jednak mówimy to o całych systemach prawa cerkiewnego – a musimy to powiedzieć, bo rzeczywiście tak jest – to nie możemy tego powiedzieć o prywatnych działach tego prawa, ponieważ wiele z nich zostało już starannie opracowanych. Dlatego też, gdyby ktoś teraz chciał zabrać się za przedstawianie pełnej nauki prawa cerkiewnego, nie widziałby potrzeby nadmiernej pracy nad tymi fragmentami, pozostało bowiem jedynie wziąć je w formie gotowej i włączyć do swojego systemu. Tutaj na pierwszym miejscu znajdują się dzieła kanonistów rosyjskich, publikowane albo w odrębnych książkach, albo drukowane w różnych czasopismach akademickich, takich jak. np. dzieła nieżyjącego już archimandryty Jana (późniejszego biskupa smoleńskiego), którego można nazwać ojcem nowej nauki prawa cerkiewnego; następnie prace profesora Uniwersytetu Moskiewskiego A. S. Pawłowa i kilku innych. Na Zachodzie rozwinęły się także pewne szczególne gałęzie naszej nauki i w tym przypadku mamy kilka dzieł kanonicznych, opartych na źródłach pierwotnych i na tyle obiektywnych, że można je uznać za cenne uzupełnienie systemu prawa cerkiewnego: są to dzieła słynnego bizantyjskiego uczonego Zachariasza z Lingenthal, następnie dzieło byłego profesora Uniwersytetu Wiedeńskiego, a obecnie kierownika biblioteki cesarskiej w Wiedniu dr. Josepha Chizhmana i kilku innych. Pomijając całą tę mnogość artykułów i traktatów kanonicznych publikowanych w różnych czasopismach naukowych, wskażemy tutaj w kolejności znane nam prace z zakresu prawa cerkiewnego, opublikowane w odrębnych publikacjach i w ogóle wszystko, co dotyczy tego prawa. I. Eseje z historii prawa, jego źródeł, dyscypliny itp. F. A. Biener, Decollectibus canonum ecclesiae graecae. Verol., 1837. F. A. Biener, Das kanonische Recht der griechischcn Kirche. Drezno, 1833. FA Biener, Geschichte der Novellen Justyniana. Berlinie, 1824. C. E. Zachariae, Historiae juris graeco-romani delineatio. Cum dodatek ineditorum. Heidelbergae, 1839. E. Zachariae von Lingenthal, Die griechischen Nomokanones. Petersburg, 1877. E. Zachariae von Lingenthal, Die Handbücher des geístlichen Rechts aus den Zeiten des untergehenden byzantiniseben Reiches und der türkischen Herrschaft. Petersburg, 1881. E. Zachariae von Lingenthal, Ueber der Verfasser und die Quellen des (Pseudo-Photinianischen) Nomocanon w XIV Titeln. Petersburg, 1885. E. Zachariae von Lingenthal, Geschichte des griechisch-römischen Rechts. II Aufl., Berlin, 1877. J. S. Drey, Neue Untersuchungen über die Coustitutionen und Kanones der Apostel. Tybinga, 1832. P. de Marca, Dissertatio deveteribus Collectionibus canonum (Andr. Gallandi, De Vetustis canonum Collectionibus dissertationum syloge. Venet., 1778). Piotr. i Hierona. Ballerini, De antiquis tum editis, tum ineditiscollectionibus etcollectibus canonum (tamże). Z.Berno. awangarda. Espen, De antiquis canonum codicibus (Komentarz w kanonach. Colon. Agripp., 1775). J. Krabbe, De codice canonum, qui apostolorum nominecirceruntur. Gott., 1829. J. B. Pitra, Des canons et descollections canoniques de ľeglise grecque. Paryż. 1858. J.A.B. Mortreuil, Histoire du droit byzantin. 3 tomy Paryż, 1843–46. C. W. E. Heimbach, Griechisch-römisches Recht (Ersch u. Gruber, Allgem. Encyklopädie der Wissenschaften und Künste. I Sect., Bd. 86 und 87). J. W. Bickell, Geschichte des Kirchenrechts. I zespół. Giessen, 1843. F. Maassen, Geschichte der Quellen und der Litteratur des canon. Rechtsa. I zespół. Gratz, 1870. L. F. Spittler, Geschichte des kanonischcn Rechts bis auf die Zeiten des falschen Isidorus. Halle’a, 1778. J. Doujat, Praenotionum canonicarum libri quinque, quibus sacri juris atque universi studii ecclesiastici principia et adminicula enucleantur. Vcnet., 1717. C. J. Hefele, Conciliengeschichtc. II Aufl. Fryburg im Breisg., 1873–87, 8 Bd. L. Ellies du Pin, De antiqua ecclesiae rozpraw historycznych. Okrężnica. Agrypp., 1691. P. de Marca, De concordia sacerdotii et imperii. Paryż, 1704. L. Thomassin, Vetus et nova ecclesiae disciplina circa beneficia et beneficiarios. 9 tom Magonta, 1787. Dr H. Achelis, Die ältesten Quellen des orientalischen Kirchenrechts. Lipsk, 1891. Prof. Malnory, La kolekcja canonique des Statuta Ecclesiae antiqua. Paryż, 1891. ks. X. Funk, Die apostol. Konstytucja. Roffenburga, 1891. ks. X. Funk, Das achte Buch der apostol. Constitutionen und die verwandten Schriften. Tybinga, 1893. Doktor Friedr. Lauchert, Die Kanones der wichtigsten altkirchlichen Concilien nebst den apostol. Kanony. Lipsk, 1896. K. A. Nevolin, O spotkaniach i naukowym opracowywaniu praw kościelnych w Grecji i Rosji (Dzieła kompletne, tom VI, St. Petersburg, 1859). B. Rosenkampf, Recenzja książki sternika. Petersburg, 1839. A. Pawłow, Nomocanon w Wielkim Trebniku. Odessa, 1872. Al. A. Tyazhelov, Prawa cesarzy greckich w stosunku do Kościoła po Justynianie. Moskwa. 1876–77. N. Zaozersky, Historyczne. przegląd źródeł prawa Kościoła prawosławnego. Moskwa, 1891. N. Zaozersky, Prawo Cerkwi Prawosławnej jako przedmiot nauk prawnych specjalnych. Moskwa, 1888. N. Ilyinsky, Syntagma Mateusza Wlastara. Moskwa, 1892. M. Krasnozhen, Tłumacze kan. prawa Kościoła wschodniego. Moskwa. 1892. M. Πότλης , Εἰσαγωγικὸν μάθημα εἰς τὸ ἐκκλησιαστικὸν δίκαιον τῆς ἀνατολικῆς ἐκκλησίας. Ἐν Ἀθήναις, 1856. Konst. Popovicii czerwiec. Fôntânele si Codicii dreptului bisericescu ortodoxu. Cernautiego. 1886. N. Milash, O kanonikach Kościoła prawosławnego. Nowy Sad. 1886. N. Milash, Savinska Kpmchija. Zadar, 1884. N. Milash, Codex canonum ecclesiae africanae. Zadar, 1881. II. Systematyczne eseje. Evfimy Ioannovich, Początki prawa kościelnego starożytnego Kościoła wschodniego według księgi sterników. Księga I. Nowy Sad, 1841. Księga II, 1847 (Principia juris ecclesiastici Veteris Ortodoxae orientalis ecclesiae secundum comune Directorium). Archima. Jana, Doświadczenia z kursu orzecznictwa kościelnego, tom I. dwa wydania. Petersburg, 1851. Ochrona Skvortsov, Uwagi o prawie kościelnym, wyd. II. Kijów, 1857. N.K. Sokolov, Z wykładów z prawa kościelnego, dwa wydania. Moskwa, 1875. A. Albov, Krótki kurs wykładów z prawa kościelnego. Petersburg 1882. M. I. Bogosłowski, Kurs ogólnego prawa kościelnego. Lekcje prowadzone dla studentów Imperial School of Law. Moskwa. 1885. P. Lashkarev, Prawo kościelne w jego podstawach, rodzajach i źródłach. Kijów. 1886. I. S. Berdnikov, Krótki kurs prawa kościelnego prawosławnego Kościoła grecko-rosyjskiego. Kazań, 1888 i dodatek do kursu. Kazań. 1889. N. S. Suworow, Kurs prawa kościelnego, 2 tomy, Jarosław, 1889–90. V. G. Pevtsov, Prawo kościelne. Petersburg, 1892. M. A. Ostroumov, Esej o prawie cerkiewnym (wprowadzenie). Charków, 1893. Andr. von Schaguna, Compendium des kanonischen Rechtes der einen heiligen, allgemeinen uud apostolischen Kirche. Aus dem Romanischen übersetzt von Dr. Alois Sentz. Hermannstadt, 1868 (tłumaczenie rosyjskie: Krótkie streszczenie prawa kanonicznego. St. Petersburg, 1872. Tłumaczenie serbskie z pewnymi zmianami w belgradzkim czasopiśmie duchowym z „Prawosławiem” za lata 1871 i 1872). N. Ruzhichiħ, Nomocanon Kościoła Srpske. Księga I. Teoria prawa kanonicznego. Belgrad. 1882. Ἰ. Παππαλουκα Ἐὐταξίου τοῦ κανονικοῦ δίκαιου τῆς ὀρθοδόξου ἀνατολικῆς ἐκκλησίας τὰ περὶ ἱερατικῆς ἐξουσίας . Τεῦχ. Ι. Ἐν Ἀθήναις, 1872. Spośród pisarzy zachodnich znamy czterech, z czego trzech w swoich systemach prawnych wypowiada się w dobrze znanych fragmentach o prawie cerkiewnym, a jeden w osobnej książce przedstawia strukturę i najnowszy stan kościołów na Wschodzie. Fred. Walter, Lehrbuch des Kirchenrechts aller christliehen Confessionen. XIV Ausgahe besorgt vom Herm. Gerlacha. Bonn, 1871. Doktor Fried. H. Vehring, Lehrbuch des katholischert, orientalischen und protestantischen Kirchenrecbts. III Auflaż. Freib. w Breisg., 1893. ks. Kunstmann, Grundzüge eines vergleichenden Kirchenrechtes der christlichen Confessionen. Monachium. 1867. Dr Isidor Silbernagl, Verfassung und gegenwärtiger Bestand sämmtlicher Kirchen des Orients. Eine canonistisch-statistische Abhandlung. Landsbut. 1865. III. Eseje dotyczące prawa poszczególnych kościołów lokalnych. F. Kurganov, Struktura zarządzania w Kościele Królestwa Grecji. Kazań. 1871. A. Pawłow, Oryginalny nomocanon słowiańsko-rosyjski. Kazań. 1869. A. Pavlov, Księgi prawnicze. Petersburg, 1885. P. Zagovorsky, O rozwodzie w prawie rosyjskim. Charków. 1884. A. D. Spoosobin, O rozwodach w Rosji. Moskwa. 1881. N. Kalachov, O znaczeniu sternika w systemie prawa starożytnej Rosji. Moskwa, 1850. T. Barsov, Synod w swojej przeszłości. Petersburg, 1896. Metropolita Michał, Cerkiew Prawosławna Serbii w Księstwie Serbii. Belgrad. 1874. Teofan Živkoviħ, Srbska narodna tsrkva na kanoniczno-historycznego temelyu svom. Temiswar, 1868. Ew. Ioannovich, O sędziach świętych wschodnich kościołów soborowych i apostolskich, nawet w mocarstwach austriackich. Karlstadt, 1844. (Jos. Jireček) Actenmässige Darstellung der Verhältnisse der griechisch n. ty Hierarchia w Oestcrreich. Wiedeń, 1861. J. Helfer, Die Rechte und Verfassung der Akatkoliken w Oesterreich. Wiedeń, 1827. Dr Radoslav von Radić, Die Verfassung der ortodoksyjny-katholischen Kirche bei den Serben w Oesterreich-Ungarn. Ja Theil. Das oberste Kirchenregiment. Werschetza, 1877. Magister Emilian Edler von Radić, Die Verfassung der ortodox-serbischen u. ortodoksyjny-rumänischen Partcular-Kirchen w Oesterreich-Ungarn, Serbien i Rumänian. Ja Buch. Die Verfassung der ortkodox-serbischen Partcular-Kirche von Karlovitz. Praga, 1880. Dr Emilian Edler von Radić, Die ortodoksjno-orientalischen Partcularkirchen in den Ländern der ungarischen Krone. Eine rechtwissenschaftliche Abhandlung. Budapeszt, 1886. Wład. Girgas, Prawa chrześcijan na Wschodzie w świetle prawa muzułmańskiego. Petersburg, 1865. N. Suworow, Ślady zachodniego prawa katolickiego w zabytkach starożytnego prawa rosyjskiego. Jarosław, 1888 i 1893. A. Pawłow, Niepublikowany pomnik rosyjskiego prawa kościelnego. Petersburg, 1890. A. Pawłow, Wyimaginowane ślady katolicyzmu. wpływ na starożytne zabytki Słowian południowych. i rosyjskie prawo kościelne. Moskwa, 1892. N. Milasch, Synodal-Statut der gr.-or. Metropolie der Bukowina und Dalmatien vom 24 sierpnia 1884. Mit Erläuterungen. Moguncja, 1885. IV. Eseje na temat prywatnych części prawa kościelnego. Curopalatae, Deficialibus palatii Constantinopolitani et officiis magnae ecclesiae. Lugduna, 1587. Dr Jos Zhishman, Das Eherecht der orientalischen Kirche. Wiedeń, 1864. Dr Jos Zhishman, Die Synoden und die Episcopal-Aemter in der morgenländischen Kirche. Wiedeń, 1867. Dr J. Zhishman, Das Stifterrecht in der morgenländischen Kirche. Wiedeń, 1888. Doktor Js. Silbernagl, Das Eherecht nach den Gcsctzen der griechischen Kirche. Habil.-Schr. Monachium, 1862. Klein de Szád, Dissertatio canonica de matrimonio iuxta disciplinam graecae orientalis ecclesiae. Vindob., 1781. Teod. Mandics, Dissertatio de causis connubinm discindentibus secundum canones ecclesiae orientalis et leges imperiales byzantinas. Lipsk, 1849. Joanna. Hadschits, Dissertatio de causis matrimonium dissociantibus iuxta disciplinam ortodoxae ecclesiae Christi orientalis. Budae, 1826. E. Moy de Sons, Das Eherecht der Christen in der morgenländischen und abendländischen Kirche bis zur Zeit Carls des Grossen. Ratyzbona, 1833. K. Kuzmány, Handbnch des allgemeinen und österreichischen evangelisch-protestantischen Eherechtes mit durchgängiger Berücksichtigung des Eherechtes anderer christlichen Confessionen. Wiedeń, 1860. P. De Smedt, Ľorganisation des églises chrétiennes jusq'au milieu du III sieclc. Paryż, 1891. K. Ῥ άλλη, Περὶ ἀπαλλοτριώσεως τῆς ἐκκλησιαστκῆς περιουσίας κατά τὸ δίκαιον τῆς ὀρθοδόξου ἀνατολικῆς ἐκκλησίας . Ἐν Ἀθήναις, 1893. N. Zaozerski, O władzy sakralnej i rządowej oraz o formach organizacji Cerkwi prawosławnej. Moskwa, 1891. I. Berdnikov, O adopcji na chrzcie i o pokrewieństwie duchowym jako przeszkoda w małżeństwie. Kazań, 1892. A. Pawłow, O sukcesji i pokrewieństwie duchowym. Moskwa, 1893. A. Zavyalov, O małżeństwie i rozwodzie. Petersburg, 1892. N. obawia się Małżeństwa rozpatrywanego w swej naturze i formie jego zawarcia. Charków, 1893. P. Krymenetsky, Chrześcijańska nauka o władzy królewskiej. Myśli Metropolita. Moskiewski Filaret. Moskwa, 1888. Aleksy, arcybiskup litewski, Propozycja reformy sądu kościelnego. 2 numery, Petersburg, 1873. V. O. Kiparisov, O wolności sumienia. Moskwa, 1883. T. Alaīħ, O małżeństwie uzrotsima. Capajebo, 1892. ἱεραπκῶν τῆς ἐκκλησίας βαθμῶν . Ἐν Ἀθήναις, 1835. II. G. συγγενειῶν τῶν αὐτοῦ καὶ τῶν κεκωλυμένων καὶ ἀκωλύτων συγγενειῶν. Ἐν Ἀθήναις, 1842. Γ. Ἀ. Μαυροκορδάτου, Περὶ τοῦ ἱεροῦ μυστηρίου τοῦ γάμου. Ἐν Ἀθήναις, 1857. I. Berdnikow, Stanowisko państwa religii w Cesarstwie Rzymsko-Bizantyjskim, tom I, Kazań, 1881. A. Pawłow, O udziale świeckich w sprawach kościelnych. Kazań, 1866. M. Moroshkin, Zasady elekcyjne w duchowieństwie. Petersburg, 1870. Prawosławny laik, Prawda o zasadzie elekcyjnej w duchowieństwie. Petersburg, 1871. N. A. Zaozersky, Dwór kościelny w pierwszych trzech wiekach chrześcijaństwa. Kostroma, 1878. N. Suworow, O karach kościelnych. Petersburg, 1876. N. Suworow, Zakres działania sądu dyscyplinarnego i jurysdykcja Kościoła w okresie Soborów Powszechnych. Jarosław, 1884. (Prot. A.V. Gorsky) O randze biskupa w odniesieniu do monastycyzmu w Kościele wschodnim. Moskwa, 1862. I. Lyubimov, Przegląd sposobów utrzymania duchowieństwa chrześcijańskiego od czasów apostolskich do XVIII wieku. Petersburg 1851. M. Gorczakow, O tajemnicy małżeństwa. Petersburg, 1880. A. Pawłow, rozdział 50 Księgi Sternika. Moskwa, 1887. N. Suworow, O małżeństwie cywilnym. Jarosław, 1887. I. Berdnikov, Forma małżeństwa narodów europejskich w jej rozwoju historycznym. Kazań, 1887. I. Berdnikov, Nowe państwo w stosunku do religii. Kazań, 1888. Doktor Emil. pl. Radiħ, O rozwodzie Cerkwi Prawosławnej. Nowy Sad, 1884. Panie. Bryankoviħ, O powinowactwie we krwi i mleku małżeństwa. Nowy Sad, 1888. N. Ruzhichiħ, Nomocanon o małżeństwie. Belgrad, 1880. N. Ruzicic, Tabela różnych przykładów powinowactwa. Belgrad, 1886. I. Vasiħ, Karta stopnia powinowactwa. Belgrad, 1870. Nick. Dučiħ, Stepennk iz Kormčje preveo sa slaveno-ruskog jezika i iz srbulakh. Cetynia, 1876. N. M. Trifugoviħ, Towarzysz do stopnia prawa małżeńskiego w Belgradzie, 1888. Biskup Teofan Zivkoviħ, Opinia o zhepidbi udovog sveshtenstvo. Pancewo, 1877. Biskup Teofan Żiwkovic, O święceniach kandydata na stopień Swiesztenicza. Zagrzeb, 1887. P. Loshkarev, O stosunku starożytnego kościoła chrześcijańskiego do państwa rzymskiego. Kijów, 1873. F. Kurganov, Stosunki między władzami kościelnymi a cywilnymi. Kazań, 1881. Hieronim. Paweł, O urzędach i instytucjach władzy kościelnej w starożytnym Kościele wschodnim. Petersburg, 1857. N. Milash, Cnoty Kościoła prawosławnego. Pancewo, 1879. V. Zajmuje się kościelną praktyką prawniczą. A. Pawrow, Praktyczne przedstawienie dekretów kościelnych i cywilnych jako wskazówki dla księży w sprawach spełniania najważniejszych wymagań kościelnych. Wydanie IV, Petersburg, 1870. N. Silchenkov, Praktyczne wskazówki dotyczące wysyłania próśb parafialnych. Wydanie III, Woroneż, 1879. P. P. Zabelin, Prawa i obowiązki starszych według podstawowych praw Kościoła chrześcijańskiego. 2 książki. Kijów, 1884–85. P. Nieczajew, Praktyczne wskazówki dla duchownych, czyli systematyczne przedstawienie pełnego zakresu ich obowiązków i praw. Wydanie II, St. Petersburg, 1887. I. Chizhevsky, Pismo kościelne. Zbiór regulaminów, regulaminów i formularzy prawidłowego ich administrowania. Wydanie II, Charków, 1881. A. Serafimow, Reguły i praktyka kościelna dotycząca przystąpienia nieortodoksyjnych chrześcijan do prawosławia. Badania historyczne i kanoniczne. Wydanie II, Kostroma, 1882. Dr Jos Helfert, Anleitung zum geistlichen Geschäftsstyl. Bearbeitet von Dr. Th. Wiedemanna. X Aufl., Praga, 1879. VI. Periodyki. Θεμις ἢ ἐπιθώρησίς τῆς ἑλληνικῆς . . . νομοθεσίας. . ἐκδιδομένη παρὰ τοῦ Δεωνίδου Δ. Σγοῦτα. Ἐν Ἀθήναις, 1846, κτλ. Ἐκκλησιαστικὴ Ἀλήθεια, Σύγγραμμα περιοδικὸν ἐκδίδομένον δις τοῦ μηνός. Περίοδος δεύτερα. 1885 . Ἐκδιδ o μένη ἅ παξ τῆς ἑβδόμαδος, 1887, κτλ. Ortodoksyjny rozmówca, publikacja Kazańskiej Akademii Teologicznej, Kazań. 1858 i nast. Lektura chrześcijańska, opublikowana w Akademii Teologicznej w Petersburgu. Petersburg, 1822 i nast. Czytania w towarzystwie miłośników duchowego oświecenia. Magazyn naukowo-literacki. Moskwa. 1878 i nast. Dodatki do wydania dzieł ojców św. Moskwa. 1846 i nast. Przegląd Ortodoksyjny, czasopismo naukowo-literackie. Moskwa. 1859 i nast. Archiv für katholisches Kirchenrecht. Herausgegeben von E. Mou de Sons, Innsbruck, 1857–61 i dr Fr. H. Vering, Moguncja, 1862 i nast. Zeitschrift für Kirchenrecht. Herausgegeben von Dr. Rich. Dove i doktor Em. Friedberga. Organ der Gesellschaft für Kirchenrechts-wissenschaft w Getyndze. Fryburg. B., 1861, nast. Na temat znaczenia religii w tym sensie zob. Ave. Macarius, Wprowadzenie do teologa prawosławnego, § 11, St. Petersburg, 1871, s. 24–25. Łacińskie słowo „religio” oznacza to samo według nauk zachodnich ojców i nauczycieli Kościoła Lactantiusa (Jnatit. div., IV, 28) i Augustyna (Retract., I, 13. De vera relig., s. 41, 55). Patrz I. Cheltsov, Historia Chrystusa. Kościoły, I, s. 1–30, St. Petersburg, 1861. Phil. i S. Ternovsky Trzy pierwsze wieki chrześcijaństwa, Kijów 1878, s. 3–28. Ignacy Dollingera. Paganisme et Judaisme, ou Wprowadzenie à ľhistoire du Christianisme (trad, de ľallemand), Bruxelles, 1858, 4 t. Wszystko to jest ważne dla rozwiązania omawianego problemu, a główne wnioski zob. IV, 109, 276. Mówiąc o tym, nie sposób nie zacytować słów pewnego uczonego Anglika na temat wpływu Kościoła chrześcijańskiego na ludzkość: „ona (czyli Kościół) osłabiła burze wojenne, złagodziła los jeńców, złagodziła despotyczne rządy władców, zniszczyła poligamię, potępiła niszczenie płodu i zabijanie niewolników; potępiała walki gladiatorów i bezwstydne rytuały pogańskie; skoro nie mogła niszczyć nienaturalnych przywar, to wyraźnie wskazywała je i demaskował tych, którzy im ulegali; poprawił dobrobyt klasy robotniczej, która stanowi zdecydowaną większość całego społeczeństwa, ustanawiając jeden dzień w tygodniu na odpoczynek; gdziekolwiek się pojawiła, powstawały niezliczone instytucje niosące pomoc chorym, sierotom i opuszczonym dzieciom „… Will Paley, Spojrzenie na dowody chrześcijaństwa. Edimba. 1875, s. 219. W szczególności na temat wpływu chrześcijaństwa na państwa zob. popr. Thierry, Tableau de ľempire romain, Paryż, 1872, s. 25. 344, 359 itd., po prawej – M. Troplong. Do ľinfluence du chistianisme sur le droit Civil des Romains, Paryż 1868, s. 13. 147, aq. i w ogóle – Chateaubriand, Le Génie du Christianisme, Paris 1864, 2 t., a przede wszystkim ten rozdział, w którym autor woła: „co by się teraz stało ze społeczeństwem ludzkim, gdyby chrześcijaństwo nie przyszło na świat!”, II, s. 262-280. Archima. Jan, Kurs orzecznictwa kościelnego, St. Petersburg, 1851, I, 3. Słowo sanctio pochodzi od słowa sanctum, sanctas. W Digest (lib. I, tyt. VIII, 8) czytamy: „sanetnm est, quod ab injnria hominum defeosum atque munitum est. Sanctum autem dictum est a sagminibus. Sunt autem sagmina quaedam herbae, quas legati populi romani ferre solent, ne quis eos violaret, sicuti legati Graecorum fuerunt ea, quae vocantur cerycia.” wyd. Dion. Gothofredi, Corpus iuris Civilis, Francof ad Moen, 1688, tom. Ja, płk. 22. Rozdz. Basilicorum libri LX, lib. XLVI, tyt. III, 6 (wyd. Car. G. E. Heimbach, Lipsiae, 1833–1870, t. IV, s. 561–562). Sankcja zastosowana do prawa oznacza zapewnienie mocy prawa poprzez ustanowienie kary dla sprawców jego naruszenia. Poślubić. G.F. Puchta, Cursus der Institutionen, Leipzig, 1856, I, 291. Sankcja kościelna ma miejsce wtedy, gdy określone prawo przewiduje karę o charakterze kościelnym, duchowym. Na temat sankcji religijnych zob. A. Prosmini-Serbati, Filosofia del diritto, Intra, 1865, I, 117. Informacje na temat związku między tymi prawami można znaleźć w artykule Archim. Jan, Or. cit., I, 8–9. Zaskakujące jest to, że nawet wśród kanonistów rzymskokatolickich niektórzy postrzegają Kościół jako całość, na przykład jako podmiot prawa. Dr Jos. A. Ginzel, Handbuch des neuesteu w Oesterreieh geltenden Kirchenrechtes. Wien, 1857, na którym wyraźnie widnieje napis: „Dass die Kirche ein Rechts Przedmiot sei, legt sich aus ihretn Begriffe auf’s Unwidersprechlichste dar” (Bd. I, S. 19). Zobacz Th. za prawidłowy rzymskokatolicki pogląd na ten temat. Pachmann, Lehrbuch des Kirchenrechtes, Wien, 1863, Bd. 1, 8. 52–53. Archima. Jan (1. ok. I, 7) definiuje to w następujący sposób: „wszystko razem (prawa objawione i kanony kościelne) stanowią na ogół prawo kościelne, które określa, jak należy żyć w domu Bożym, nawet jeśli Kościół Boży jest żywy”. Samo słowo oznacza pewne narzędzie służące do cięcia i szlifowania kamienia lub drewna, a ojcowie kościoła, zdaniem M. Vlastara, używali go w celu metaforycznego oznaczenia przepisów kościelnych. Zobacz Σύνταγμα κατὰ στοιχεῖον, Προθεωρία w synodalnym wydaniu G. Ἀ. Ῥ άλη καὶ Μ . , 1852–1859, τόμος ἔκτος, σελ. 5–6. Kp. Jo. Suiceri, tezaurus kościelny. Amstelaed, 1682, t. II, współ!. 37. Słowo kanon oznaczało także to, co nazywamy prawem kościelnym (patrz kanon 2 Pierwszego Soboru Ekumenicznego); Listy biskupów, które poruszały niektóre ważne tematy kościelne, nazywane są również kanonicznymi, a także listy, które biskupi dawali niektórym osobom święceń kapłańskich, gdy te wyjeżdżały do ​​innej diecezji. W prawie Kościoła rzymskokatolickiego, a także w prawie cerkwi, kanonem nazywane jest każde pozytywne prawo kościelne „Ecclesiastica constitutio canonis nomine censtetur”. Gratianus ad D. III, ks. § 1. Vide Corpus juris canonici, wyd. Aem. Lud. Richter, Lips., 1839, I, 4. Kan. 18 I Katedra Wszechświata Ateńska Syntagma, II, 154. Justynian 137 opowiadanie we wstępie: Civiles leges i sacri canones. Corpus iuris Civilis, wyd. cyt. III, 291. Szczególna korzyść, jaką może otrzymać w kościele jedna osoba fizyczna lub prawna, nazywa się προνόμοιον, privtlfgium. Balsamon wymienia także kanony specjalne, προσωπικὸς κανών, (interpretacja kanonu 88 Soboru Kartagińskiego w Atenach syn., III, 518). Ale te kanony, jak wynika z uwagi samego Balsamona w interpretacji przesłania III Om. Soboru (Ath. synt., II, 214) nie może mieć znaczenia ogólnego i dlatego nie może być uznawana za podstawę prawa. W swojej klasycznej pracy na temat prawa stanowego J. S. Bluntschli wypowiada się na ten temat: „Die Religion ist, wie nicht das Product des States, so auch in ihrem Wesen von dem State unabhängig. Die Religion erfullt das Individuum mit gottlichem Geiste, und verbindet die unsterbliche Seele mit Gott. Sie ist daher überall kein Verhältniss des menschlichen Recbtes”..., Allgemeines Statsrecht, Stuttgart, 1876, II, 367. Różnice religijne w Kościele chrześcijańskim mają tu, że tak powiem, na marginesie. Część naukowców na Zachodzie kwestionowała niezależność prawa kościelnego, które rzekomo należało do sfery prawa prywatnego lub publicznego, a zwłaszcza prawa państwowego (Falk, Encyklopädie des Rechtes. Warnkonig, Jurist. Encyklopadie. Mohl, Encyklopadie der Staatswissenschaft). Właściwy pogląd na ten temat wyraził F. S. Savigny w swojej pracy System des hentigan rom. Rechtes (8 Bd., Berlin, 1840–49) i GF Puchta w ich Cursus der Institutionen (3 Bd., Lipsk, 1856–1857) Nasz wniosek na ten temat formułujemy najpierw w następujący sposób: „Daher ist uns das Kirchenrecht ein fur sich bestehendes Rech tsgebiet, dass weder dem offentlichem, noch dem Privatrecht untergeordnet werdend darf” (Bd. I, S. 28); a Pukhta jest jeszcze jaśniejszy: „Wenn die Romer das ius sacrum nur ais einen Theil des ius publicum betrachteten, więc wojna dies der Beschaffenheit ihrer Religion vollkomen angenessen”. Das Recht der christlichen Kirche dagegen tritt wesentlich ais ein dritter Zweig des Rechts neben das Privatrecht und das offentliche” (Bd I, S. 75). Zobacz np. Schmalz, Natürliches Kirchenrecht, Królewiec, 1795. Krug, Kirchenrecht nach den Grundsätzen der Vernunft, Lipsk, 1826. Np. od rzymskokatolików: G Phillips, Du droit ecclesiastique dans ses principes généraux (trad, de ľallemand), Paryż, 1855, I, 23. Ferd. Waltera Lehrbucha des Kïrchenrechts. XIV sierpnia Bonn, 1871, § 6; z protestanckiego: Aem. L. Richter, Lehrhuch des kath. i Evana. Kirchenrechts, VIII Aufl., Lipsk, 1886, S. 11. Wasserschleben, Kirchenrechts (Herzog’s Real-Encyklopädie, Stuttgart, 1857, VII, 671). Na temat zadań prawa kościelnego zob. Archim. Jan, Kurs, I, 9–11. Środa o „metodzie” czyli obrazie prezentacji prawoznawstwa kościelnego przez Archima. Jan, Kurs, I, 26–36. R. Scherer wyznaje tę samą metodę, ale nazywa ją „prawno-dogmatyczną” (Handbuch des Kirchenrechts. Graz, 1836, I, 113). Ogólnie na ten temat zob. dr F. I. Buss, Die Methodologie des Kirchenrechts. Fryburg Bryzgowijski, 1842. Najlepszym teologicznym dziełem encyklopedycznym jest „Wprowadzenie do teologii prawosławnej” św. Makarego. Petersburg, 1871, wydanie IV. Spośród protestanckich na szczególną uwagę zasługuje esej na temat encyklopedii K. R. Hagenbacha Encykiopädie und Methodologie der theoiogischen Wissenschaften. Zehnte Auflage revidirt und herausgegeben von E. Kautzsch, Lipsk, 1880. Filaret, Uwagi do Księgi Rodzaju. Petersburg, 1835. Interpretacje Starego Testamentu, opublikowane w Petersburgu. Akademia Teologiczna. Petersburg, 1879 i nast. Blaż. Teofilakt, arcybiskup. Bułgarski, Komentarze do ksiąg Nowego Testamentu w języku rosyjskim. tłumaczenie. Kazań, 1865 i nast. Odc. Michaił, Ewangelia wyjaśniająca, 3 tomy, Moskwa, 1884–87. Jego ta sama książka Inteligentny Apostoł. Ja, Moskwa, 1876. Makary, dogmat prawosławny. teologia, 2 tomy, St. Petersburg, 1856–67. Metropolita Filaret Moskovsk., Dogmatyczny. błogosławieństwo, oprac. A. Gorodkowa, Kazań, 1887. Arcybiskup Filaret. Czernig., Dogmat prawosławny, teologia, 2 księgi, St. Petersburg, 1882, wydanie III. Archima. Sylwester, doświadczenie prawnicze. dogmat. teologia (z historycznym przedstawieniem dogmatów?.); 3 tomy, Kijów, 1884–83, (kontynuacja publikacji w czasopiśmie Kijowskiej Akademii Teologicznej „Trudy”). Ochrona P. Solyarsky, Moralna teologia prawosławna. Petersburg, 1875, wydanie II. Archima. Gabriel, Teologia moralna. Twer, 1885. IV. Czełcow, Historia Chrystusa. Kościoły, tom I, St. Petersburg, 1861 (nieukończony). F. i S. Ternovsky, Pierwsze trzy wieki chrześcijaństwa. Kijów, 1878. Oni, Kościół grecko-wschodni w okresie Soborów Ekumenicznych. Kijów, 1883. W. Guettée, Histoire de ľeglise depuis la naissance de X. S. Jesus Christjusqu’à nos jours. Paryż, 7 tomów (okres do XII w.). J. Neale, Historia świętego Kościoła wschodniego. Londyn, 1850. J. Hasemann, Ceschichte der griechischen Kirche, wydrukowane w LXXXIV Theil, I sekcja (S. 1–290) Allgem. Encyklopädie, herausgegeben von J. S. Ersch i J. F. Gruber. Abbe Fleury. Histoire ecclesiastique, 6 tomów, Paryż, 1856. Dr Aug. Neander, Allgemeine Ceschichte der christlichen Religion und Kirche. 9 Bd., Gotha, 1863–65, IV Auflage. Wymieniliśmy tu jedynie najważniejsze, jakimi dysponujemy dzieła z zakresu historii kościoła. Wspomnijmy jeszcze o jednym, niezwykle praktycznym dziele, a mianowicie: Archim. Arseny, Kronika wydarzeń kościelnych od Narodzenia Pańskiego do 1879 r. St. Petersburg 1880, wydanie nowe. Archima. Cyryl, Teologia pastoralna. Petersburg, 1853. S. Sollertinsky, Pasterstwo Chrystusa Zbawiciela. Petersburg, 1881 (zobacz moją recenzję tej książki w czasopiśmie teologicznym „Prawda”) Bingham, Starożytności Kościoła chrześcijańskiego. 8 tom, Londyn, 1838. Binterin, Die vorzüglichsten Denkwürdigkeiten der christlichen Kirche. 7 Bd., w 16 Abtheil., Moguncja, 1825–33. J. S. W. Augusti, Benkwürdigkeiten aus der christl. Archaologia. 12 Bd., Lipsk, 1817–31 oraz fragment z tego samego dzieła zatytułowany: Handbuch der christlichen Archäologie. 3 Bd., Lipsk, 1836–37. F. X. Kraus, Real Encyklopädie der christl. Alerthumer. 2 Bd., Fryburg im Breisg., 1882–86. wyd. Brinkmeier, Glosarium dyplomatyczne. 2 Bd., Gotha, 1852–63. Waltenbach, Anleitung zur griech. Paläografia. Lipsk, 1867. To samo, Auleitung zur latein. Paläografia. Lipsk, 1869. Ľart de verifier les date des faits historiqnes... par un religieux Benedectin. Paryż, 1750. Wyd. Brinkmeier, Practiaches Handbuch der Chronologic. Lipsk, 1843. Wiggery. Kirchl. Statystyczny. 2 Bd., Hamburg i Gotha, 1842–43. JE Wiltsch, Handbuch der Kirchl. Geografia i statystyka. 2 Bd., Berlin, 1846. Ahrens, Naturrecht oder Philosophie des Rechts und des Staats. 2 Bd., Wien, 1870. A. Rozmini-Serbati, Filosofia del diritto. 2 tom Wewnątrz. 1865. P. Luigi Taparelli, Saggio teoretico di diritto naturale appoggiato sul flatto. 2 tom, Neapol, 1850. Jhering, Geist des römischen Rechts. 3 Thle. Lipsk, 1873–77, III Savigny, Geschichte dea röm. Rechts im Mittelalter. 7 Bd., Heidelberg, 1834–52. II Aufl. Zachariae, Historiae juris graeco-romani delineatio. Heidelberg, 1839. Mortreuil, Histoire du droit byzantin ou du droit romain dans ľempire ďOrient, 3 t., Paryż, 1843–46. Zachariae przeciwko Lingenthal, Geschichte des griechiach röm. Rechtsa. Berlin, 1877, II Auflage. Puchta, Cursus der Institutionen, herausgegeben von Rudolf. 3 Bd., Lipsk, 1856–57. Savigny, System des heutigen römischen Rechts. 8 Bd., Berlin, 1840–49. Mackeldey, Lehrbuch des heutigen römisch. Rechtsa. Wiedeń, 1862, XIV sier. Arndts von Arensberg, Lehrbuch der Pandekten. Stuttgart, 1874. VIII sier. (oraz wiele uczonych notatek opublikowanych w tłumaczeniu włoskim Serafiniego, Trattato delle pandette. 3 t., Bologna, 1874–75. Tomy 1 i 2 w wydaniu II). Heimbach, Griechisch-römiaches Recht im Mittelalter und in der Neuzeit (Ersch i Gruber, Allgem. Encyklopädie, I Sect., LXXXVI, 191–471; LXXXVII, 1–106). Kp. artykuł „Le droit romain est il un niebezpieczeństwo pour les sociétés chretiennes?” (Revue catholique des instytucje et du droit. Grenoble, Juin, 1889, nr 12, s. 481. sq.). Saalschütz, Mosaiches Recht. Berlin, 1853, II Aufl. Lopukhin, Ustawodawstwo Mojżesza. Petersburg, 1882. Keil, Przewodnik po archeologii biblijnej, 2 części. Kijów, 1871–74, tłumaczenie z języka niemieckiego. Macieiowky, Slavische Rechtsgeschichte. 4 Bd., Stuttgart, 1835–39 (aus dem polnischen von Buss und Nawrocki). Florinsky, Pomniki działalności legislacyjnej Dusana, króla Serbów i Greków. Kijów, 1888 (patrz moja recenzja tej książki w czasopiśmie teologicznym „Prawda”, III, 234–238). Dr N. Kretich, Rasmatrana o prawie Duszanowa (Glasnik Srp. Uch. Drushtva, księgi V Ι i VII. Nevolin, Historia rosyjskiego prawa cywilnego, 3 tomy, St. Petersburg, 1857. Suiceri, Thesaurus ecclesiasticus i patribus graecis ordine alfabetico concinnatus. 2 t., Amsterdam, 1862. C. du Fresne dom. Du Cange, Glossarium ad scriptores mediae et infamae graecitatis. 2 t., Lugduni, 1688 (nowe wydanie 1891, W. Koebner, Breslau). „Judex, judicium, clerus, sponsalia, Crimen” (Bernard (Bernardus, praepositus Papiensis, a następnie biskup w Pawii) nazwał swój zbiór: Breviarium extravagautium. Por. Bernardi Papiensis, Summa decretorum, red. i Dr. Laspeyres, Ratisb, 1861. Περὶ πρόσωπα, περὶ πράγματα, περὶ ἀγωράς. E. C. Ferrini, Institutionum graeca paraphrasis Theofilo Antecessori vulgo tributa. Berolini, 1884 par. I, pag. 18 „Omne jus quo utimur, vel ad personas pertinet, vel ad res, vel ad actiones” Institutionum D. Justiniani. Lib. Ja, cycek. II. 12. wyd. cyt. Gothofrediego. Ja, 22. Pauli Lancelotti, Institutiones juris canonici. Perus, 1562. Dzieło to cieszy się autorytetem na Zachodzie i doczekało się wielu wydań; została nawet przetłumaczona na inne języki. Według tego systemu należało skompilować dzieło E. Ioannovicha „Pierwoci Kościoła”. prawa, w którym pierwsza księga mówi o „osobie (de personis)”. Nowy Sad, 1841. Przytaczamy na przykład tylko niektóre z zachodnich: Schulte, (System des allgemein. kathol. Kirchcnrechts. Giessen, 1856), po części wprowadzającej, dzieli całe prawo na: prawo publiczne Kościoła (Hierarchia i stosunek Kościoła do podmiotów prawnych poza nim) oraz prawo prywatne, przy czym w tej drugiej części wyszczególniono przede wszystkim prawo prywatne Kościoła (prawo majątkowe kościoła), następnie prawo prywatne w państwie Kościoła (wstąpienie do Kościoła, prawa i obowiązki wiernych, prawo małżeńskie, utrata kościelnej zdolności prawnej, prawo „patronatu” i wspólnota kościelna). Richter (Lehrbuch des kathol. u. evangel. Kirchenrechts, bearbeitet von Dove u. Kahl, Leipzig, 1886, VIII Aufl.) zestawia naukę (po krótkim wstępie) w sześciu księgach: 1) historia prawa, 2) nauczanie ogólne (źródła, podstawy ustroju kościelnego i stosunek Kościoła do państwa i innych kościołów), 3) organy Kościoła prawnego, 4) ustawodawstwo, sąd i administracja, 5) życie kościelne i 6) majątek kościelny. Walter (Lehrbuch des Kirchenrechts aller christlichen Confessionen, besorgt von Gerlch, Bonn, 1871. XIV Auflage) po zwykłym wstępie dzieli naukę na osiem ksiąg: 1) zasady ogólne, 2) źródła, 3) struktura kościoła, 4) administracja kościoła, 5) duchowni kościoła, 6) własność kościoła, 7) życie kościoła, 8) wpływ Kościoła Kościoła na prawach świeckich. Permannder’a (Handbuch des kathol. Kirchenrechts mit besonderer Rüchsicht auf Dentschland, bcsoigt von Silbernagl. Landshut, 1865. IV Aufl), sześć działów: l) podstawy Kościoła, stosunek do państwa i wyznania protestanckie, 2) źródła prawa, 3) struktura kościoła, 4) ustawodawstwo i sąd, 5) nauczanie i kapłaństwo i prawa majątkowe, 6) wpływ Kościoła na społeczeństwo. Pachmann (Lehrbuch des Kirchenrechts mit Berücksichtigung der auf die kirchlichen Verhältnisse Bezug nehmenden osterreichischen Gezetze und Verordnungen. 3 Bd., Wien, 1863–66, III Auflage.) we wstępie podaje przede wszystkim ogólne podstawy kościelno-prawne, następnie wskazuje źródła i dzieli wszystko naukę na dwa działy: 1) strukturę (władza kościelna, tytuły kościelne), 2) zarządzanie (sprawy duchowe, prawo własności, ustawodawstwo i sąd, stosunek Kościoła do państwa i innych religii). Aichner (Compendium juris ecclesiastici ad usum cleri, ac praesertim per imperium austriacum in cura animarum laborantis. Brixinae, 1870, wyd. III), podając we wstępie pojęcia ogólne, dzieli całą naukę na dwie części: ogólną i specjalną; w pierwszej traktuje: 1) o źródłach prawa i 2) o zarządzaniu Kościołem (władza nauczania, władza kapłańska i władza administracyjna). Vering (Lehrbuch des katholischen, orientalischen und protestantischen Kirchenrechts, Freiburg, 1881, II Aufl.) po wstępie ustala treść nauki w pięciu księgach: 1) źródła, 2) struktura, 3) sąd, 4) prawo rzeczowe, 5) prawo jednostek. Scherer (Handbuch des Kirchenrechtes. Gratz, 1886; znamy tylko tom pierwszy, kontynuacja publikacji) we wstępie podaje ogólną koncepcję prawa i dzieli treść całej nauki na cztery księgi: 1) podstawy ogólne, 2) źródła, 3) strukturę i 4) zarządzanie (pierwsze trzy działy zawarte są w tomie I, który posiadamy). Następnie pozostawiamy listę tego rodzaju dzieł, które mamy pod ręką, ponieważ z powyższego możemy już zobaczyć wystarczające potwierdzenie tego, co powiedzieliśmy w tekście. Tak to wygląda na Zachodzie; Jeśli chodzi o traktaty o prawie kościelnym autorstwa pisarzy prawosławnych, znajdujemy w nich tę samą różnicę systemową. Może zainteresuje Cię: