Święty Ireneusz z Lyonu. Jego życie i działalność literacka

Przez wiarę rozumiemy... (Hebrajczyków 11:3) To dogłębne studium życia, działalności duszpasterskiej i pism św. Ireneusza z Lyonu (ok. 130–202) nie ma odpowiednika w rosyjskiej nauce historycznej Kościoła. Książka bada i najdokładniej analizuje niemal wszystkie zagadnienia dotyczące zarówno szczegółów życia wielkiego ojca Kościoła (pochodzenie, wczesne lata, znajomość św. Polikarpa ze Smyrny i „prezbiterów”, podróże do Rzymu i biskupstwa w Galii, walka z gnostycyzmem, montanizmem i innymi fałszywymi naukami, udział w sporach wielkanocnych i wiele innych), jak i jego owocną działalnością literacką, szczególnie przy tworzeniu głównych dzieł św. Ireneusza – „Przeciw herezjom” w pięciu księgach oraz „Dowód głoszenia apostolskiego”. Według autora książki „bez jego udziału nie mogło wydarzyć się prawie żadne wybitne zjawisko życia kościelnego II w. Taka osoba nie może nie zainteresować historią Kościoła… Zasady i poglądy, które św. Ojcze objawił i bronił w swoich dziełach, stanowią także podstawę doktryny i praktyki naszego Kościoła prawosławnego. Akceptujemy kanon św. ustalony w pierwszych wiekach. księgi Nowego Testamentu, Tradycji Kościoła jako źródła doktryny wraz z Pismem Świętym, uznajemy najwyższą władzę biskupów; W innych kwestiach dogmatycznych (z wyjątkiem chiliazmu) mamy w zasadzie te same poglądy, które zostały ujawnione w eseju „Przeciw herezjom”. Życie i nauczanie Ireneusza jest zatem dla nas, prawosławnych, jeszcze bardziej interesujące i znaczące”. Dla wszystkich zainteresowanych historią starożytnego Kościoła i kształtowaniem się dogmatów prawosławnych. Epoka, w której żył i działał Ireneusz z Lyonu, jest jedną z najwybitniejszych w historii Kościoła. 1 Ojciec Święty należał do trzeciego pokolenia chrześcijan. Apostołowie i ich bezpośredni następcy już wówczas nie żyli. Ich miejsce na czele Kościoła zajęli ludzie, którzy nie widzieli Pana i Jego uczniów i dlatego poza swoimi osobistymi talentami i wysokim życiem nie wyróżniali się szczególnie spośród wierzących. Z drugiej strony zwykli chrześcijanie nie tylko stają się chrześcijanami (w chrzcie), ale teraz rodzą się jako tacy, otrzymując wiarę zgodnie z tradycją od swoich ojców i matek. Nadzwyczajne dary duchowe, choć nie zniknęły całkowicie, stały się na tyle rzadkie, że w osobie montanistów pojawili się ludzie, którzy postawili sobie za zadanie obronę ich legalności, konieczności i skuteczności w obecnych czasach. Ponadto, opierając się na ponad stuletnich doświadczeniach (po wniebowstąpieniu Chrystusa), wierzący byli przekonani, że słowa Pana (Mt 24:34) i apostoła. Pawła (1 Kor. 7:39) o rychłym końcu świata i sądzie nie można rozumieć dosłownie. Zaczęli zdawać sobie sprawę, że Kościół chrześcijański powinien rozprzestrzeniać się po całym świecie i istnieć we wszystkich późniejszych czasach. Entuzjazm moralny charakteryzujący pierwszych chrześcijan zaczął nieco słabnąć. Z drugiej jednak strony, po części z powodu jej osłabienia, coraz częściej pojawia się nowy nastrój, chęć zrozumienia i obrony swojej religii za pomocą danych rozumu. Taka jest natura ludzka, która nie zadowala się przyjmowaniem jakichkolwiek prawd jedynie na wiarę. Ponadto do Kościoła weszli wykształceni ludzie ze społeczeństwa pogańskiego, przyzwyczajeni przed chrześcijaństwem do filozofowania, zajmowania się systemami itp. Kierunek moralny i praktyczny, który dominował w czasach apostołów i w pismach mężów apostolskich, nie zadowalał ich. Duże znaczenie w tym okresie miały także ruchy pozakościelne. Kościół, tak jak poprzednio, jest prześladowany przez rząd rzymski i prześladowany przez społeczeństwo. Wśród tłumu i inteligencji krążą absurdalne pogłoski o kolacjach tyestskich, kazirodztwie edypalnym chrześcijan, ich wrogości wobec istniejącego systemu politycznego itp. Przeciwko chrześcijaństwu powstają nawet dzieła literackie, jak na przykład słynne dzieło Celsusa. Co więcej, pojawiają się ludzie, którzy pod przykrywką przyjaciół Kościoła kradną jego owce. Są to przedstawiciele gnostycyzmu. Herezja ta istniała już wcześniej, lecz nigdy nie osiągnęła takiej siły jak w epoce życia św. Irenei. Jej przywódcy opublikowali wiele prac wyjaśniających ich nauczanie i sprzecznych z Kościołem; Organizowali własne zgromadzenia, mieli kult odmienny od Kościoła powszechnego, zbyt swobodnie traktowali Pismo Święte, nie uznawali biskupów prawosławnych itp. A kiedy zaczęto rozwijać i precyzyjnie definiować formy struktury i życia Kościoła, powstał nowy ruch, rzekomo w obronie starego porządku rzeczy (montanizm). Jej przedstawiciele zaprzeczali biskupstwu i opowiadali się za rozpoczęciem „nowego okresu dyspensy” od momentu powstania ich wspólnot; wysuwali na pierwszy plan wypowiedzi swoich proroków, umieszczając je nie tylko obok, ale często ponad Pismem Świętym; patrzyli z góry na chrześcijan kościelnych, uważając, że zbawienie tych ostatnich jest prawie niemożliwe; doprowadzili swoje żądania dotyczące życia moralnego do skrajności. Tak, a Ebionici, 2 choć nie mieli już władzy, istnieli jeszcze w II wieku. Pod wpływem tych wewnętrznych i zewnętrznych przyczyn nastrój wierzących, a po części samo życie, przybiera nieco inną postać. Jednak w zasadzie nie było tu nic nowego. Kościół chrześcijański, zgodnie z ideą swego założenia, ma charakter uniwersalny: musi istnieć przez cały czas i rozprzestrzeniać się wśród wszystkich narodów. Jednak takich zadań nie da się zrealizować bez pewnych warunków związanych z jej zewnętrzną strukturą, jak każda istniejąca na ziemi społeczność religijna. Musi posiadać własną administrację w formie sukcesywnej hierarchii, która po wszystkie czasy zachowa dziedzictwo chrześcijaństwa i przewodzi wspólnotom chrześcijańskim. Potrzebuje duchownych i kaznodziejów, aby szerzyć prawdę Chrystusową na całym świecie, dodawać nowych członków do Kościoła i przekazywać wiernym sakramenty. Musi mieć swój własny kanon ksiąg, który zawierałby normy doktrynalne, nauczanie moralne i zarządzanie kościołem dla wszystkich czasów i narodów; wyznawanie wiary, co odróżnia ją od innych stowarzyszeń religijnych, jej kult i dyscyplina. Wszystko to istniało ogólnie w czasach apostolskich. Sami pełnili wszystkie funkcje hierarchii kościelnej i podali w Piśmie Świętym normy doktryny i życia. Zasadniczo ta sama struktura i niewątpliwie to samo nauczanie pozostały nie tylko w drugim, ale także w trzecim okresie. Różnica polegała na tym, że pierwsze dwa pokolenia nie formułowały precyzyjnie swojego majątku, nie aprobowały mniej lub bardziej prawnie form rządów kościelnych, nie określały kanonu ksiąg itp.; natomiast przedstawiciele trzeciego pokolenia częściowo poradzili sobie z tym zadaniem. W istocie więc nie zmieniła się istota sprawy, ale postawa społeczeństwa chrześcijańskiego wobec niej. Wcześniej wierzący myśleli, że Kościół nie będzie długo istniał i dlatego nie potrzebuje zewnętrznej struktury, zwłaszcza że istnieją nadzwyczajni nosiciele warstwy kościelnej i wyjątkowe talenty. Teraz zaczynają rozumieć, że Kościół jest instytucją uniwersalną, która może długo istnieć wśród wszystkich narodów i dlatego konieczna jest formalnie określona struktura. Pomogły w tym także ruchy heretyckie. Odpowiadając na taki wewnętrzny nastrój chrześcijan i chcąc odizolować się od gnostyków, montanistów oraz innych heretyków i schizmatyków, Kościół, reprezentowany przez swoich przedstawicieli, potwierdza w formie zewnętrznej to, co istniało w nim od pierwszych czasów jego istnienia na ziemi. Tym samym na podstawie Ewangelii i Listów Apostolskich dokładniej definiuje swoją doktrynę w formie κανών ’ α τ ἣ ς πίστεως „reguł wiary”; deklaruje, które książki należą do jej nauczycieli i założycieli, a które pojawiły się z zewnątrz i są jej obce; innymi słowy, kładzie podwaliny pod określenie kanonu ksiąg św. Nowego Testamentu. Jej nauczyciele ujawniają samą jej koncepcję; podkreślają potrzebę przynależności do Kościoła i unikania stowarzyszeń heretyckich. Potwierdzono i wyjaśniono ideę istniejącego wcześniej episkopatu monarchicznego; rozmawiać o znaczeniu Tradycji Kościoła; ustanawiają też kult bardziej precyzyjnie i jednolicie (w sporach wielkanocnych). Odpowiadając jednak na prośby chrześcijan o zrozumienie wiary, Kościół nie stworzył jeszcze struktury filozoficznej dla swojej religii; ale w osobie św. Ireneusza reprezentuje pierwsze doświadczenie systemu teologicznego. Nie pozostawia też bez odpowiedzi ataków ze strony społeczeństwa pogańskiego. Ma cały szereg uczonych apologetów, którzy z jednej strony udowadniają fałszywość wszelkich oskarżeń kierowanych pod adresem chrześcijan, z drugiej zaś niewątpliwą wyższość zarówno nauki, jak i życia chrześcijańskiego nad naukami i postępowaniem pogan. W tym okresie heretycy również napotkali należny opór. Przedstawiciele Kościoła szczególnie energicznie działają przeciwko gnostykom. Aby je obalić, począwszy od Justyna, pisane są dzieła, w których ujawnia się prawdziwa istota tego ruchu, jego sprzeczność z nauką chrześcijańską, wyjaśnia się i obnaża niemoralne życie jego przywódców i wyznawców, a w przeciwieństwie do tego pełniej ujawniają się podstawowe prawdy nauczania Kościoła. Nigdy wcześniej kontrowersje przeciwko gnostykom nie były tak intensywne jak w II wieku. i częściowo na początku III wieku, będący kontynuacją tego okresu. Montanizm spotkał się z tym samym stanowiskiem, został obalony ustnie i pisemnie i ostatecznie potępiony na soborach. W tym czasie ebionizm, uznany przez Kościół za herezję, również utracił swoje ostateczne znaczenie. Z krótkiej przedstawionej informacji wynika, w jakim znaczącym okresie żył św. Ireneusz. Stąd zaczyna się bowiem nowa era w historii Kościoła, czas intensywnego wyjaśniania i formalnego określenia jego nauczania i istnienia w świecie, era, która trwa aż do końca Soborów Ekumenicznych, a nawet do dnia dzisiejszego. Już to znaczenie czasu trzeciego pokolenia wierzących stanowi w pełni wystarczające uzasadnienie pojawienia się dzieła traktującego konkretnie o tym okresie. Co więcej, należy to powiedzieć w odniesieniu do eseju o Ireneuszu z Lyonu. Ojciec Święty jest przedstawicielem i propagatorem świadomości i myśli Kościoła swoich czasów. W jego życiu i twórczości odzwierciedlało się niemal wszystko, czego Kościół doświadczył w tamtej epoce. Precyzyjniej formułuje wyznanie wiary (κανών τ ἣ ς πίστεως), znajdują się tam wszystkie dane do określenia kanonu św. ksiąg Nowego Testamentu. W jego osobie widzimy najwybitniejszego obrońcę idei Kościoła, jego sensu i potrzeby przynależności do niego. Wysuwa na pierwszy plan Tradycję Kościoła w kwestii interpretacji Pisma Świętego i porządku życia; wyjaśnia znaczenie i broni kolejnego episkopatu monarchicznego. Jego esej „Przeciw herezjom” daje odpowiedź na zapotrzebowanie chrześcijan na system teologiczny, gdyż po raz pierwszy są tu prezentowane i wyjaśniane niemal wszystkie punkty teologii chrześcijańskiej. To samo dzieło nadal służy jako główne źródło (zwłaszcza w obliczu zaginięcia „Syntagmy” Justyna i dzieł Hegisippusa) do wyjaśnienia historii i istoty gnostycyzmu, a także metod walki Kościoła z nim w epoce jego skrajnego rozwoju. Ireneusz był jednym z najwybitniejszych bojowników przeciwko herezji. Brał także udział w walce Kościoła z montanizmem. Spory wielkanocne II wieku. zostały przeprowadzone przy jego entuzjastycznym udziale we wszystkich trzech etapach; a ich rozstrzygnięcie w pewnym sensie niewątpliwie zależało w dużej mierze od niego. Jednym słowem, bez jego udziału nie mogło wydarzyć się prawie żadne wybitne zjawisko życia kościelnego II wieku. Taka osoba nie może nie interesować się historią Kościoła; zwłaszcza że niewiele z dzieł literackich współczesnych Ireneusza dotarło do nas, a jego dzieła, które przetrwały do ​​dziś, są zatem nie tylko jednym z głównych, ale często jedynym źródłem informacji w ogóle o epoce trzeciego pokolenia wierzących. Bez nich wiele aspektów życia kościelnego tamtych czasów pozostałoby w ciemnościach. Zasady i poglądy, które św. objawił i których bronił w swoich dziełach. ojca, stanowią także podstawę doktryny i praktyki naszego Kościoła prawosławnego. Akceptujemy kanon św. ustalony w pierwszych wiekach. księgi Nowego Testamentu, Tradycji Kościoła jako źródła doktryny wraz z Pismem Świętym, uznajemy najwyższą władzę biskupów; W innych kwestiach dogmatycznych (z wyjątkiem chiliazmu) mamy w zasadzie te same poglądy, które zostały ujawnione w eseju „Przeciw herezjom”. Życie i nauczanie Ireneusza jest zatem dla nas, prawosławnych, jeszcze bardziej interesujące i znaczące. Jednak jest on szczególnie drogi Kościołowi prawosławnemu jako strażnik i następca w przekazywaniu Świętej Tradycji, która istniała przed nim. Ojciec Święty wyrażał w swoich pismach nie tylko swoje osobiste poglądy. Był uczniem Polikarpa ze Smyrny i innych „kapłanów Azji”. Zostały one poinstruowane przez Jana Teologa, umiłowanego ucznia Pana. W ten sposób Ireneusz został zjednoczony poprzez swoich nauczycieli widoczną, nierozerwalną więzią z samym Chrystusem. Nauczanie Zbawiciela, które nie było zawarte w Ewangeliach, oraz ustne wyjaśnienia apostołów (Tradycja Kościoła) dotarły do ​​niego w czystości. Większość z nich spisał w księgach i w takiej formie utrwalił i przekazał kolejnym pokoleniom. Ojcowie i nauczyciele Kościoła, którzy żyli po nim, również przedstawili Tradycję w formie pisemnej. Ale przed Ireneuszem przekazywano go głównie ustnie. Ojciec Święty jest zatem jednym z głównych ogniw łańcucha strażników Świętej Tradycji. Usuń to ogniwo – a historycznie znany łańcuch, widoczny dla wszystkich, rozpadnie się, historia Tradycji zostanie przerwana; Sama tradycja zniknie w ciemnościach, przynajmniej na II wiek. i w ten sposób stracą historyczną jasność i częściowo nawet znaczenie, szczególnie w oczach wątpiących i racjonalistycznych chrześcijan. Stąd osobowość Ireneusza i jego biografia, a w szczególności rozstrzygnięcie kwestii jego stosunku do Polikarpa i „prezbiterów Azji”, staje się jeszcze ważniejsze dla historyków i teologów prawosławnych. Przedstawiciele kościelnej nauki historycznej na Zachodzie, w świetle tego wszystkiego, zwracają uwagę na św. Ojca, któremu poświęca się wiele uwagi. Poświęcono mu dość dużą liczbę monografii indywidualnych, wiele artykułów w różnych czasopismach i sekcjach kursów z historii Kościoła i dogmatów. Jednak uczeni protestanccy i katoliccy nie zawsze pozostają bezstronni i ściśle obiektywni w swoich opisach osobowości i nauk Ireneusza. Na przykład A. Harnack i związani z nim badacze dowodzą niezależności św. ojca od Tradycji wczesnokościelnej, a w szczególności całkowicie zaprzeczają jego powiązaniom z Polikarpem i prezbiterami azjatyckimi. Ireneusz, ich zdaniem, jest jednym z niezależnych twórców kościelnej teologii katolickiej, który jedynie, zgodnie z potrzebami czasu, przerobił to, co istniało przed nim w Kościele. Historia Świętej Tradycji zostaje wśród nich przerwana, a więc w tym przypadku u Ireneusza, bez bezpośredniego powrotu do Chrystusa. Ten sam niemiecki naukowiec (a także Hilgenfeld i inni) twierdzi, że Ireneusz rzekomo „sympatyzował” z montanizmem itp. Z drugiej strony teolodzy katoliccy chcą widzieć w biskupie Lyonu zwolennika i obrońcę tendencji papieży do prymatu w Kościele powszechnym. Nakłada to na prawosławną naukę historyczną jeszcze większy obowiązek przedstawienia obiektywnego studium życia i nauczania Ireneusza, opartego na danych czysto historycznych. Tymczasem literatura rosyjska na temat św. ojca jest bardzo uboga. Nie ma poświęconych mu odrębnych monografii. Niektóre szczególne punkty jego systemu teologicznego zostały ujawnione w kilku artykułach w czasopismach i rozprawach dotyczących ogólnych zagadnień dogmatycznych. 3 Jednak życie i działalność literacka Ireneusza pozostały prawie całkowicie niezbadane. Artykuły kilku autorów (z wyjątkiem drobnego opublikowanego w „Czytankach Parafialnych” za 1916 r.) 4 ograniczają się do przytoczenia jedynie najkrótszych i najbardziej krytycznie niezweryfikowanych danych biograficznych i bibliograficznych o św. ojcu i nie mogą rościć sobie prawa do uznania ich niezależności i znaczenia naukowego. Wypełnienie choć częściowej tej ostatniej luki to zadanie proponowanej przez nas pracy. Masa pytań bezpośrednio i pośrednio związanych z naszym tematem, niedostatek źródeł pierwotnych wraz z obfitością późniejszych studiów historyczno-kościelnych, hipotez i teorii na temat Ireneusza wśród uczonych zachodnich i wynikająca z tego trudność pracy, zmusiły nas do ograniczenia się w tym czasie do opracowania materiału odnoszącego się wyłącznie do życia i działalności literackiej św. ojca. Nie badamy szczegółowo nauk Ireneusza, dotykając przy tej czy innej okazji jedynie poszczególnych punktów. Nasz esej naturalnie dzieli się na dwie główne części: jedna dotyczy życia Ireneusza, druga – jego działalności literackiej. Podsumowując, w celu uproszczenia, głównie cytowania, a także w formie podręcznika, uważamy za konieczne podanie wykazu głównych źródeł i dzieł najnowszych autorów, którymi mieliśmy pod ręką pisząc tę ​​pracę. 1. Acta sanctorum 5 ex latinis et graecis aliarumque gentium monu-mentis servata, primigenia Veterum Scriptorum phrasicollecta, trawienie, komentarz i obserwacjaibus ilustrata. Juni. TV V. Antverpiae, 1709. 2. Bardenhewer O., prof. Geschichte deraltkirchlichen Iitteratur. Bd. I. Fryburg, 1902. 3. Jego własny. Patrologia. 3 Auflaż. Fryburg Bryzgowijski, 1910. 4. Baumstark An., dr. Die Lehre des romischen Presbyters Florinus // Zeitschrift fiir neutestamentliche Wissenschaft und Kunde des Urchris tentums. 1912. Ciężar 4. 5. Baur ks. Chr., prof. Die Christliche Gnosis. Tiibung., 1835. 6. Jego własny. Das Wesen des Montanismus/ /Theologische Jahrbücher. 1851. Ciężar 4. 7. Beaven J. Relacja z życia i pism s. Irena, biskupa Lyonu i męczenników. Londyn, 1841. 8. Beuzart P. Essai sur la theologie d'lrenee. Paryż, 1908. 9. Böhringer Ks. Die Kirche Christi und ihre Zeugen. Bd. I. Abthl. I. Zurych, 1842. 10. Bołotow V.V., prof. Wykłady z historii starożytnego Kościoła. Tom. II Petersburg, 1910. 11. Jego własny. Z historii Kościoła syro-perskiego // Czytanie chrześcijańskie. 1900. Część I i odrębny druk. 12. Bonwetsch N., prof. Zur Geschichte des Montanismus. Dorpat, 1881. 13. Jego własny. Montanismus//Real-Encyclopädiev.Hauck.3Aufl.Bd. XIII. 14. Corssen P. Zur Chronologie des Irenaeus/ / Zeitschrift für neutes-lamentl. Wissenschaft. 4.1903. 15. Deylingius Sal. Irenaus evangelicae veritatis spowiednik. Lipsiae, 1721. 16. Dodwella. Rozprawy doktorskie w Irenäum. Oksoniae, 1689. 17. Duschesne L. Histoire ancienne de l'Eglise. Zawiązany. III. Paryż, 1907. Tłumaczenie rosyjskie (z V wydania francuskiego): M., 1912 (wydawnictwo Put’). 18. Jego własny. Postes episcopaux de l'ancienne Gaule. T. I-II. Paryż, 1894–1899. 19. Dufourcq A. Święta Irénée. wyd. III („Les Saints”) V. Lecofre. Paryż, 1904. Własny. „Święta Irena”. Z cyklu „La pensée chrétienne”. Paryż, 1905. 20. Duncker L. Des heiliges Irenäus Christologie. Getynga, 1843. 21. Ehrhard A. Die altchristliche Litteratur und ihre Erforschung von 1884–1900. Fryburg w Bryzgowii, 1900. 22. Evdokim, kapłan. (obecnie arcybiskup). Święty Apostoł i Ewangelista Jan Teolog. Siergijew Posad, 1898. 23. Evgeniy, biskup 6 Św. Ireneusz z Lyonu //Dodatki do dzieł św. Ojców. 1843. Część I. 24. Euzebiusz. Historia kościelna. Opublikowane przez E. Schwartza. Lipsk, 1908. To samo. Tłumaczenie rosyjskie//Działa Euzebiusza Pamphilusa. Zawiązany. 2. Petersburg. Akademia Teologiczna. Petersburg, 1858. 25. Farrar F.V. Życie i dzieła św. ojcowie i nauczyciele Kościoła. Tłumaczenie z języka angielskiego: A. P. Lopukhin. Petersburg, 1891. 26. De-Faye sierpień Wprowadzenie do ÍEtude du Gnosticisme. Paryż, 1903. 27. Fewardentius Ks. Sancti Irenaei Lugdunensis episcopi et martyris Adversus Valentini et similium gnosticorum haereses libri quinque. Lutecjan, 1639. 28. Freppel Ch. Św. Irénée et l'eloquence chrétienne dans la Gaule. Paryż, 1861. 29. Gouilloud A. Saint Irénée et son temps, deuxième siècle de l’Eglise. Lyon, 1876. . 30. Grabe I. E. S. Irenaei episcopi Lugdunensis Contra omnes haereses libri V.Oxoniae, 1702. 31. Graul K. Die christliche Kirche an der Schwelle des Irenäischen Zeit-alters. Lipsk, 1860. 32. Gusiew D. V., prof. System dogmatyczny św. Ireneusza z Lyonu w powiązaniu z nauką gnostycką II w. // Ortodoksyjny rozmówca. 1874. Część II-III. 33. Harnack A., prof. Geschichte der altchristlichen Litteratur bis Euzebiusz. Theil 1. Die Ueberlieferung und der Bestand der altchristlichen Litteratur bis Euzebiusz. Lipsk, 1893. Halfte 1. 34. To samo. Theil II. Bd. 1. Die Chronologie der altchristlichen Litteratur bis Euzebiusz. Lipsk, 1897. f 35. Jego własny. Die Pfaffschen Irenaus-Fragmente, als Fälschungen Pfaffs nachgewiesen//Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Litteratur, herausgegeben von O. Gebhardt i A. Harnack. Nowy Folge. Bd. V, Heft 3. Lipsk, 1900. 36. Jego własny. Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten. Bd. I-II Lipsk, 1906 (2 Auflage). 37. Jego własny. Lehrbuch der Dogmengeschichte. Bd. I. Tybinga, 1909. 38. Jego własny. Zur Quellenkritik der Geschichte des Gnosticismus. Lipsk, 1873 (odrębna rozprawa) i kontynuacja tej pracy pod tym samym tytułem w Zeitschrift für historische Theologie. 1874. Cz. II. 39. Harvey W. Sancti Irenäi episcopi Lugdunensis libri V Adversus haereses. T. I-II. Cantabrigiae, 1857. 40. Der Schriftstellerkatalog des Hieronymus – C. Alb. Bernoulliego. Fryburg i Lipsk, 1895. 41. Hilgenfeld A. Die Ketzergeschichte des Urchristentums. Lipsk, 1884. 42. Jego własny. Der Paschastreit der alten Kirche. Halle’a, 1860. 43. Hirschfeld O. Zur Geschichte des Christentums in Lugdunum vor Constantin//Sitzungsberichte d. Preussischen Akademie d. Wissenschaften z Berlina. 1895. Kwiecień. 44. Ivantsov-Platonov A. M., prot. Herezje i schizmy pierwszych trzech wieków chrześcijaństwa. M., 1877. 45. Jordan N., prof. Das Alter und die Herkunft der lateinischen Ueber-setzung des Hauptwerks des Irenaeus/ /Theologische Studien, 1908. 46. Jego własny. Armenische Irenaeus-Fragmente//Texte und Unter-suchungen. Bd. XXXVI, Heft 3. Lipsk, 1913. 47. Ireneusz. Gegen die Haeretiker Buch IV u. V w wersji armenischer. Lipsk, 1910; ten sam serial. Bd. XXXV, 2. 48. Kasitsyn D.F., prot. Schizmy pierwszych wieków chrześcijaństwa. M., 1889. 49. Kastner K. Der Irenäus von Lyon und der römische Presbyter Flo-rinus//Der Katholik. 1910. Bd. VI. 50. Jego własny. Zur Kontroverse über den angeblichen Ketzer Florinus // Zeitschrift für neutestamentl. Wissenschaft. 1912. H. 2. 51. Kihna. Patrologia. Paderborn, 1904. Um. I. 52. Klebba Er., dr. Die Anthropologie des hl. Irenäus//Kirchenge-schichtliche Studien, herausgegeben von Knöpfler, Schrörs, Sdralek. Bd. II. lI.3.Münster, 1894. 53. Kling. Irenäus von Lyon//Real-Encyclopädie von Herzog. 1 Auflaż. 1857. Bd. VII. 54. Koch H., prof. Tertullian und der römische Presbyter Florinus // Zeitschrift für neutestamentliche Wissenschaft. 1912. H. 1. 55. Kunze J. Die Gotteslehre des Irenäus. Lipsk, 1891. 56. Jego własny. De historiae gnosticismifontibus novae quaestionescritae. Lipsiae, 1894. 57. Kurganov F.A., prof. Czy św. świadczył? Ireneusza o prymacie i nieomylnym magisterium Kościoła rzymskiego, a w szczególności jego arcykapłana? Kazań, 1893. 58. Leimbacha. Chcesz ist Irenaus geboren? //Zeitschrift für die gesammle lutheriche Theologie und Kirche. XXXIV. Lipsk, 1873. 59. Lightfoot J. B. Ojcowie apostolscy. Część II. S. Ignacy, S. Polikarp. Tom. I, III (wydanie II). Londyn, 1889. 60. Jego własny. Religia nadprzyrodzona // Przegląd współczesny. 1875. Maj; 1876. sierpień Również - osobna publikacja: Eseje o dziele pt. Religia nadprzyrodzona. Londyn, 1889. 61. Lipsius R. A. Die Zeit des Irenäus und die Entstehung der alt-katholischen Kirche//Historische Zeitschrift. 1872. Bd. XXVIII. 62. Jego własny. Irenaus, bischof z Lyonu//Słownik biografii, literatury, sekt i doktryn chrześcijańskich pierwszych ośmiu wieków. wyd. W. Smith i H. Wace. Tom. III. Londyn, 1882. 63. Jego własny. Gnosticismus/ / Allgemeine Encyklopädie J. S. Ersch und Gruber. Sekcja Erste. 71 Theil. Lipsk, 1860. 64. Jego własny. Zuv Quellenkritik des Epiphanios. Wiedeń, 1865. 65. Jego własny. Die Quellen der ältesten Ketzergeschichte. Lipsk, 1875. 66. Loofs Ks., prof. Die Handschriften der lateinischen Uebersetzung des Irenäus und ihre Kapiteltheilung/ /Kirchengeschichtliche Studien. Lipsk, 1888. 67. Mannucci U., dr. Irenaei Adversus haereses libri V/ /Bibliotheca sanctorum patrum et scriptorum ecclesiasticorum. Seria 2. tom. III. P.I-II. Roma, 1907. 68. Massuet R. Sancti Irenaei episcopi Lugdunensis et martyris Contra haereses libri V. Parisiis, 1710. 69. To samo. Venetiis, 1734. Części I-II. 70. To samo dotyczy Migne – Patrologiae cursus completus. Seria Graeca. T. VII. Tamże. – Dissertationes praeviae in Irenaei libros – Massueti. 7 71. Ter-Mekerttschian Kar., dr. Des hl. Irenäus Schrift zum Erweise der apostolischen Verkündigung in armenischer Version entdeckt, heraus-gegeben und ins Deutsche übersetzt von Dr. Karapet Ter-Mêkêrttschian und Dr. Erwand Ter-Minassiantz, mit einem Nachwort und Anmerkungen von Adolf Harnack//Texte und Brak suchości. Bd. LXXI. H. 1. Lipsk, 1907. Także – 2 Auflage der deutschen Uebersetzung. Lipsk, 1908. 72. Melioransky B. M., prof. Z wykładów z historii i doktryny starożytnego Kościoła chrześcijańskiego (I-VIII w.). Tom. I. St. Petersburg, 1910 (oddzielny przedruk z czasopisma „Wędrowiec”) / 73. Myszcyn V. Struktura Kościoła chrześcijańskiego w pierwszych dwóch stuleciach. Siergijew Posad, 1909. 74. Möller W. Montanismus//Real-Encyclopädie von Herzog. 2 Auf-lage. Bd. IX. 1858. 75. Montet E. Le légende d'Irénée et l'introduction du Christianisme à Lyon. Genewa, 1880. 76. Neander Aug. Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche. Bd. I-II (4 Auflaże). Gota, 1863–1864. 77. Neumann K. J. Der römische Staat und die allgemeine Kirche bis auf Diocletian. Bd. I. Lipsk, 1890. 78. Nikołajew Yu. W poszukiwaniu Boskości. Eseje o historii gnostycyzmu. Petersburg, 1913. 79. Nikolsky A.I. Św. Ireneusz z Lyonu w walce z gnostycyzmem // Czytanie chrześcijańskie. 1880. TI; 1881. T. I. 80. OksiyukM. F. Eschatologia św. Grzegorza z Nyssy. Kijów, 1914. 81. Opera Patrum apostolicorum. Recenzenci O. Gebhardt, A. Harnack, Th. Zahn. Wydanie mniejsze. 1877. Lipsie. 82. Pfaffius Chr. M. S. Irenaei episcopi Lugdunensis fragmenta anec-dota. 1715. 83. Filaret, arcybiskup. Czernigowski. Nauczanie historyczne o Ojcach Kościoła. T. I. Petersburg, 1859. 84. Pisarev L. I., prof. Eseje z historii doktryny chrześcijańskiej okresu patrystycznego. T. I. Kazań, 1915. 85. Pitra I. B. Analecta sacra Spicilegio Solesmensi parata. Paryż, 1876–1891. T. II, IV. 86. Pokrovsky A.I., prof. Katedry starożytnego Kościoła. Siergijew Posad, 1915. 87. Posnov M.E., prof. Geneza gnostycyzmu i jego rozwój // Materiały Kijowskiej Akademii Teologicznej. 1912. Listopad. 88. Jego własny. Gnostycyzm i walka Kościoła z nim w II wieku // Tamże. 1912. Grudzień. 89. Jego własny. Gnostycyzm II wiek. // Tamże. 1913. Wrzesień i inne artykuły na temat gnostycyzmu w tym samym czasopiśmie za lata 1914–1916 1 8 90. Preobrażeński P., prot. Dzieła św. Ireneusza, biskupa Lyonu (w tłumaczeniu na język rosyjski). wyd. 2. Petersburg, 1900; z własną przedmową „O św. Ireneuszu z Lyonu i jego dziełach”. 91. Preuschen Er. Passah altkirchlicher und Paschastreitigkeiten // Real-Encyclopädie przeciwko Herzog-Hauck. 3 Auflaż. Bd. XIV. 92. Rettberg ks. W., dr. Paschastreit der alten Kirche//Zeitschrift für historische Theologie. 1832. Bd. II. Utknąłem 2. 93. Liny C. J. Irenaus z Lyonu//Bibliotheca Sacra. 1877. Kwiecień. 94. Sagarda N.I., prof. Nowo odkryte dzieło św. Ireneusza z Lyonu „Dowód głoszenia apostolskiego”. Petersburg, 1907 (wyciąg z „Czytania chrześcijańskiego” za 1907). 95. Jego własny. Pierwszy soborowy list św. Apostoła Jana Teologa. Połtawa, 1903. 96. Jego własny. Św. Ireneusz, biskup Lyonu // Czytanie parafialne. 1916. 97. Schürer Aem., dr. De controversis paschalibus secundo post Christi natu saeculo exortis. Lipsiae, 1859. To samo z niektórymi dodatkami w niemieckim przetwarzaniu - Die Paschastreitigkeiten des 2 Jahrhunderts/ /Zeitschrift für historische Theologie. 1870. Bd. II. 9 98. Seeberg R. Lehrbuch der Dogmengeschichte. Lipsk, 1908. 99. Skvortsov K., prof. Filozofia Ojców i Nauczycieli Kościoła. Kijów, 1868. 100. Steitz G. E. Die Differenz der Occidentalen und der Kleinasiaten in der Paschafeier/ /Theologische Studien und Kritiken. 1856. Ciężar 4. 101. Jego własny. Der ästetische Character der Eucharystia und des Fastens in der alten Kirche//Ibid. 1857. 102. Jego własny. Einige weitere Bemerkungen über den Paschastreit des 2 Jahrhunderts//Ibid. 1857. Ciężar 3. 103. Stieren A. S. Irenaei Contra omnes haereses libri V. T. I-II. Lipsiae, 1853. 104. Jego własny. De Irenaei Adversus haereses operis czcionka, indol, doctrina et dignitate. Gottingae, 1836. 105. Jego własny. Irenäus von Lyon//Encyclopädie v. Ersch und Gruber. Sekcja 2. Bd. XXIII. Lipsk, 1844. 106. Thompson J. W. Domniemane prześladowania chrześcijan w Lyonie w 177//The American Journal of Theology. 1912. Lipiec. 107. Tillemont L: Memoires pour servir a L'histoire ecclésiastique des elx prèmier siècles. T. III. Wenecja, 1732. 108. Troicki V., prof. (archim. Hilarion). Eseje o historii dogmatu Kościoła. Siergijew Posad, 1912. 109. Völter D. Das Ursprungsjahr des Montanismus//Zeitschrift fur Wlsscnschaftliche Theologie. 1883. Ciężar 1. 110. Weitzel K. Die christliche Paschafeier der drei ersten Jahrhunderte. Plo...eim, 1848. 111. Werner I., dr. Der Paulinismus des Irenäus / /Texte und Untersu-…..gen. Bd. VI. Heft 2. Lipsk, 1889. 112. Wieten L. T. Ireneusz' Geschrift „Ten Bewijze der apostolische …diking”. Utrecht, 1909. 113. Zahn Th., dr. Analecta zur Geschichte und Literatur der Kirche im weiten Jahrhundert. I. Zur Biographie des Polycarpus und des Irenäus. II. Das Schreiben des Irenäus an Victor//Forschungen zur Geschichte des…..estamentlichen Kanons und der altkirchlichen Literatur. Theil IV. Er….. w Lipsku, 1891. 114. Jego własny. Apostel und Apostelschüler in der Provinz Asien//For….ngen. Theil VI. Lipsk, 1900. 115. Jego własny. Irenäus, Bischof von Lyon//Real-Encyclopädie für pro….antische Theologie und Kirche von Al. Hauck. Bd. IX. 3 sierpnia Lipsk, 1901 10 116. Zeigler H. Irenäus, der Bischof von Lyon. Berlin, 1871 oraz inne dzieła, artykuły i dzieła św. ojców, których 11 wskażemy w przypisach do tekstu naszego eseju. Opublikowano według publikacji: Fedczenkow S. I św. Ireneusz z Lyonu. Jego życie i działalność literacka. Siergijew Posad, 1917. Ebionici, judaizujący chrześcijanie, którzy w dalszym ciągu trzymali się Prawa Mojżeszowego i odrzucali nauczanie św. Pawła o wyzwoleniu pogan spod jarzma tego Prawa. Z pism Nowego Testamentu uznawali jedynie Ewangelię Mateusza i Apokalipsę (przypis wydawcy). Takie są na przykład te rozprawy: Troicki V. Eseje o historii dogmatu Kościoła. Petersburg, 1912; Oksijuk. Eschatologia Grzegorza z Nyssy. Kijów, 1914 itd.). nr 27–29. Artykuł nie jest podpisany. Należy, jeśli się nie mylę, do prof. II. I. Sagarde. Opiera się na alfabecie łacińskim. Poślubić. Preobrażeński – we wstępie do tłumaczenia Dzieł Ireneusza. Środa, ok. godz. 2. Cytujemy rozprawy Massueta i „Contra haereses” Ireneusza z wydania Migné z adnotacją „w Migné’s”, często nawet bez wskazania tomu serii greckiej. Większość z nich znajduje się w spisie treści na s. 171–172, przypis 1. Cytujemy strony wydania łacińskiego z literą „P” na początku i strony wydania niemieckiego z literą „S”. Często cytujemy ten artykuł Tsanga w skrócie „RE” (Real-I…opadie), nawet nie wskazując tomu i wydania Na s. 171–172, ok. 1; 193–194, ok. 2; 207–208, ok. 8 szczegółowo ukazuje dostępną nam literaturę na temat gnostycyzmu, montagonizmu i sporów wielkanocnych w II wieku.