Listy do różnych osób

Listy do św. Bazylego Wielkiego dzielą się na 3 grupy: 1) listy pisane przed objęciem stopnia biskupiego (1-46; 357-370); 2) listy pisane w czasie posługi biskupiej (47-291; 370-378); 3) listy o niepewnej dacie napisania (292-366). Do dziś przetrwało 365 listów. Bez wątpienia 325 uważany jest za autentyczny. Listy świętego są ważne: adresowane do wielu osób o różnych stanowiskach, odzwierciedlają historię życia samego św. Bazylego i jego czasów oraz historyków kościelnych dostarczają bogatego i cennego materiału, który nie został jeszcze całkowicie wyczerpany. Ze względu na treść listów można je podzielić na następujące grupy: a) listy o treści historycznej. Przedstawiają stan Kościołów – wschodniego i zachodniego; b) dogmatyczny. W tych listach św. Bazyli walczy z Sabelianami, Eunomianami, Apollinarianami i Duchoborami oraz odsłania prawosławną naukę o Trójcy Świętej, o współistotności i równoważności Osób Boskich oraz wyjaśnia tajemnicę wcielenia Słowa Bożego. Pomiędzy tymi przesłaniami na szczególną uwagę zasługuje list do brata św. Grzegorza z Nyssy, w którym św. Wasilij precyzyjnie ustala różnicę pomiędzy pojęciami „istota” i „hipostaza”. Niektóre z tego rodzaju listów to prawdziwe traktaty; c) moralizowanie. Podają różnorodne instrukcje dotyczące wszystkich aspektów życia; d) związane z dyscypliną kościelną. Wśród tych listów należy wymienić trzy kanoniczne listy do św. Amfilochiusza z Ikonium, napisane około 375 roku, które zawierają wskazówki dotyczące dyscypliny i zarządzania Kościołem. Z nich, wraz z innymi przesłaniami, zestawiono 92 reguły, które weszły do ​​zbiorów reguł patrystycznych; e) oferowanie pocieszenia i zachęty. Św. Bazyli pociesza pogrążonych w rozpaczy i dodaje im otuchy nadzieją na pomoc Bożą; f) wnioski dla różnych osób. Listy te wyraźnie pokazują, jaką władzą cieszył się św. Wasilij dla osób na różnych stanowiskach; g) pisma o charakterze osobistym. Są ważne dla osobistych cech św. Wasilija i jego stosunku do życia codziennego. *Tytuł dzieła w języku greckim to Περὶ διαφορᾶς οὐσίας καὶ ὑποστάσεως. *Tytuł dzieła w języku łacińskim to Ad Petrum fratrem de Differentia essentiae et hipostaseos. Naukowe wydanie listów św. Bazylego Wielkiego oraz notatki: diakona Igora Veprisa (listy 1–58), A. N. Andriejewa (listy 59–123), D. S. Chepela (listy 39–41, 117, 124–185, 336, 338, 340, 341, 343, 345–349, 352, 354, 355, 357, 358, 360, 365–368), M. E. S. Nam (litery 186–248), A. A. Ashmarin (listy 249–359), P. B. Michajłow (listy 361–364), P. K. Dobrocwietow. Komentarze kanoniczne Kościoła do listów zawierających reguły św. Wasilija (53–55, 160, 188, 199, 217, 236), wykonane przez księdza Aleksandra Zadornowa. – wyd. Przedmowa do Listów Bazylego Wielkiego Życie i dzieło świętego oraz jego dziedzictwo epistolarne O autentyczności i chronologii listów Tradycja rękopisowa, historia publikacji i badania listów Przyjazne (lub osobiste) listy Listy pasterskie (moralno-ascetyczne). Święty Bazyli Wielki (Βασίλειος ο Μέγας, †379; wspomnienie 1 stycznia 14), wielki ojciec i nauczyciel Kościoła Powszechnego, urodził się w 329 r. w Cezarei Kapadockiej (obecnie terytorium wschodniej Turcji) w szlacheckiej i pobożnej rodzinie. Przyszły święty zdobył wykształcenie średnie w swoim rodzinnym mieście, a wyższe w Atenach, gdzie nawiasem mówiąc poznał i zaprzyjaźnił się z Grzegorzem Teologiem, który również tam studiował. Po powrocie do ojczyzny Wasilij uczył retoryki. Około 356 roku Święty odwiedził klasztory Mezopotamii, Palestyny ​​i Egiptu. W 357 (lub 358) Wasilij został ochrzczony i otrzymał stanowisko lektora. Jednak pod wrażeniem tego, co zobaczył podczas pielgrzymki, Wasilij oddawał się ascetycznej samotności, zakładając klasztory w Poncie (Nadbrzeżna Kapadocja). Organizując je, Święta starała się łączyć ciężkość pracy fizycznej z dużą koncentracją duchową i szeroko pojętą miłością. Dla klasztorów napisał zasady życia monastycznego. Około 362 r. Bazyli przyjął święcenia kapłańskie, a w połowie 370 r. został wybrany biskupem Cezarei. Pomnikiem jego działalności na polu kultu kościelnego była liturgia nazwana jego imieniem. W dziedzinie dyspensy kościelnej święty zasłynął dzięki bezkompromisowej walce z arianizmem. Wśród pism Arcypasterza szczególnym sukcesem cieszyły się „Dziewięć przemówień szóstego dnia”, „Pięć ksiąg przeciwko Eunomiuszowi”, „Rozprawy o Psalmach”, „Zasady moralne”, „Zasady zawarte w pytaniach i odpowiedziach” (długie i krótkie) i inne. Wielką zasługą Bazylego Wielkiego jest to, że ostatecznie zdefiniował przyjętą przez Kościół terminologię Trójcy. Święty odpoczął w Panu w roku 379 w Cezarei Kapadockiej. Listowe dziedzictwo Świętego wyraźnie odzwierciedlało ogromną drogę duchową, jaką przeszedł św. Bazyli od młodzieńczej ekspresji retorycznej do powściągliwej, wyrafinowanej inspiracji Pisma Świętego. Ponadto listy św. Bazylego stanowią również cenne źródło historyczne: z jego listów można prześledzić przebieg walki z różnymi herezjami, które sprzeciwiały się Świętemu na drodze do formowania się wiary nicejskiej. Listy świętej są bardzo różnorodne pod względem treści i znakomicie napisane. Z pewnym rygorem i „praktycznością” styl listów św. Bazylego nie był obcy ironii, jeśli jednak we wczesnych listach była to gorzka ironia filozofa spoglądającego nieco z góry na „zewnętrzną marność świata”, to później nabiera śmiałego odcienia słuszności w sporach z heretykami. Dzięki aktywnej korespondencji refleksje Świętego na temat organizacji życia ascetycznego upowszechniły się już dość wcześnie w kręgach ascetycznych Kapadocji, Pontu, zachodniej Syrii i Armenii, a następnie w bardziej odległych prowincjach imperium. Potem przyszedł czas polemik antyaryjskich, co przekonująco znalazło odzwierciedlenie zarówno w potępianiu błędów Eunomiusza, jak i w pojawieniu się listów o treści dogmatycznej. Święty Bazyli cieszył się takim autorytetem moralnym, że jego przepisy kanoniczne, zebrane w formie listów do biskupa Amphilochiusa z Ikonium, stały się podstawą bizantyjskiego Nomocanonu. W ostatnich listach Arcypasterz osiąga pełnię dojrzałości, będąc u szczytu swoich możliwości duchowych i umysłowych. Jego listy zadziwiają szczególną, odważną otwartością, zdolnością do wewnętrznego dialogu z samym sobą, do trzeźwej i szczerej samowiedzy: „Ale wstydzę się pisać o tym, co sam dzień i noc robię na tej pustyni. Bo chociaż opuściłem życie miejskie z powodu tysięcy zła, nie mogłem opuścić siebie” (list 2). Taka szczerość Świętego nie sięga nieco bolesnej autorefleksji, właściwej zachodniej tradycji ascetycznej (na przykład u świętych Augustyna i Hieronima). W tym wypadku można raczej mówić o mądrym doradztwie, o badaniu serca: święty w swoich listach nie ukrywał swoich uczuć, lecz reagował na ból innych. Na przykład w liście 5, poświęconym śmierci jedynego syna przyjaciela, pisze: „Czy trzeba mówić, jak bardzo mnie to zasmuciło i ile łez wylałem?” Czyjś smutek głęboko poruszył Świętego, a on starał się znaleźć jak najprecyzyjniejsze słowa płynące z serca. Święty początkowo nie stronił od piękna stylu w swojej korespondencji: jego listy świadczą o doskonałym opanowaniu wysokiej kultury starożytnego wychowania (ή παιδεία). Z niezwykłą łatwością posługiwał się stylem „dekoracyjnym”, a wczesne litery, takie jak litery 1, 2, 4, 14, są wyraźnym dowodem jego entuzjazmu dla sztuki retoryki. Nie zapominajmy jednak, że Bazyli jako prawdziwy chrześcijanin w swojej twórczości literackiej opierał się przede wszystkim na Ewangelii napisanej przez galilejskich rybaków, a nie na artystycznym dziedzictwie attyckich sofistów. On, być może bardziej niż którykolwiek ze świętych ojców, potrafił wykorzystać umiejętność elokwencji retorycznej w służbie prawdy. Cechą charakterystyczną listów świętej jest nacisk na praktyczne, aktywne sposoby realizacji ideałów ewangelicznych. Rozwiązanie palących problemów dotyczących organizacji ciała kościelnego zajmuje w korespondencji arcybiskupa nie mniejsze miejsce niż rozwój problemów teologicznych i budujących, co wyraźnie odróżnia korespondencję św. Bazylego od listów jego wielkiego przyjaciela, św. Grzegorza Teologa, którego cechował bardziej umiarkowanie marzycielski, poetycki nastrój i nieco zdystansowany stosunek do pojawiających się problemów. Odręczne zbiory listów św. Bazylego istniały już za jego życia, a następnie były szeroko kopiowane w całej średniowiecznej Europie. Publikacje krytyczne zaczęły pojawiać się od XVIII wieku. Niniejsza publikacja listów, zgodnie z tradycją prawosławną, nawiązuje swoim składem do publikacji Moskiewskiej Akademii Teologicznej (1911), w której pominięto niektóre nieautentyczne listy Świętego. W nawiasach podano także alternatywną numerację liter, przyjętą w literaturze zachodniej. Na podstawie wewnętrznej (cechy myślenia, tematyki, stylu, słownictwa) i zewnętrznej (tradycja rękopisu) krytyki tekstu eksperci doszli do następującego wniosku: spośród 365 listów (wg Marana – Garniera) około 40 nie należy do Świętego. Oprócz listów, które przez pomyłkę zostały włączone do korpusu (a które reprezentują odpowiedzi adresatów kierowane do samego Świętego), nieautentyczne są listy takie jak list 8 (który wywołał wiele dyskusji na temat teologii św. Bazylego), które należy przypisać uczniowi Świętego, Ewagriuszowi z Poncjusza, są nieautentyczne, co przekonująco wykazali W. Bousett i R. Melcher 1 ; pisma 39(42)-42(45); listy 10, 16, 38, 181(189), 329(342) i 331(348), należące do św. Grzegorza z Nyssy (list 16 „Przeciw heretykowi Eunomiuszowi” przeniesione z rozdziału 10 traktatu św. Grzegorza z Nyssy „Przeciw Eunomiuszowi”. List 181(189) „Do Eustacjusza, do pierwszego lekarza”, którego wydanie krytyczne przygotował G. Mercati 2, do dziś jest, choć z zastrzeżeniami, uznawany za dzieło Grzegorza z Nyssy). Listy (47), (166)-(167), 162(169)-164(171) i (321) należy przypisać autorstwu św. Grzegorza Teologa (są niemal identyczne z listami 42, 65-66, 246-248 i 57 z jego zbioru listów). List 77(81) przypisywany jest św. Janowi Chryzostomowi. List (117) napisał Firminus, asceta z Cezarei i uczeń Bazylego. List 46(50) najprawdopodobniej należy do pióra biskupa Amphilochiusa z Ikonium 3. Autentyczność korespondencji Świętego z retorem Libaniuszem z Antiochii (listy 326(335)-336(359) i z Apolinarym z Laodycei (listy (361)-(364) jest nadal przedmiotem debaty naukowej, mimo że G.-L. Prestige 4 starał się dostarczyć przekonujących dowodów na autentyczność korespondencji z Apolinarym, porównując styl i słownictwo kompozycji listów z autentycznymi dziełami Bazylego i dowodzące, że Bazyli nigdy nie odrzucał możliwości korespondencji z Apolinarym. Na podstawie artykułu: Fedwick P.-J. opracowano tabelę chronologiczną podającą stosunkowo dokładne datowanie listów. Chronologia życia i twórczości Bazylego z Cezarei / Bazylego z Cezarei: chrześcijanin, humanista, asceta: sympozjum z okazji 1600-lecia: In 2 t. wyd.: P.-J. Fedwicka. Toronto, 1981. V. 1. s. 3–19. I tak listy (także te, które formalnie nie należały do Świętego) 8, 10, 16, 38, (39)–(41), 39(42)-42(45), (47), 46(50), 77(81), (166–167), 162(169)-164(171), 181(189), (321), 326(335)-336(359), (360)-(365) uznawane są obecnie za nieautentyczne lub ich autentyczność jest wątpliwa. List (117) należy do ascety Firmina. Listy świętego bardzo wcześnie zaczęto uważać za przykłady gatunku epistolarnego. Niewielka notatka zawierająca sześć wersów, skierowana przez św. Grzegorza Teologa do swego prabratańca Nikobula, studiującego retorykę, jest jedynym ówczesnym źródłem literackim, które dostarcza bezpośrednich informacji o powstaniu zbioru listów Bazylego. Kiedy Nikobulus zapytał św. Grzegorza o zasady i prawa gatunku epistolarnego, św. Grzegorz Teolog jako przykłady tej sztuki podał mu listy Bazylego. Kiedy Nikobulus poprosił arcypasterza o przesłanie niektórych listów Bazylego, Grzegorz zebrał „pewną kolekcję” i wysłał ją Nikobulowi, zauważając, że cenił listy Bazylego ponad swoje własne: „Zawsze ceniłem Bazylego Wielkiego ponad siebie... dlatego ofiarowuję przede wszystkim jego listy, a nie własne” 5 . Jest mało prawdopodobne, aby zbiór ten, będący podręcznikiem stylistyki epistolarnej, był duży i nie mógł zawierać wszystkich liter Świętego. Jednak możliwość dokładnej rekonstrukcji lub przynajmniej przybliżonego odtworzenia tego oryginalnego zbioru uznawana jest obecnie za czystą utopię. Bardzo interesująca jest także wzmianka samego autora o istnieniu zarówno autografów jego listów, jak i ich kopii – wzmianka bynajmniej nie charakterystyczna dla tradycji starożytnej. W liście 191 (199) do biskupa Amphilochiusa z Ikonium (w tzw. drugim liście kanonicznym) św. Bazyli pisze: „O tych, którzy poślubiają dwie siostry lub żenią się z dwoma braćmi, wydałem list (mówimy, zdaniem większości badaczy, o liście 155 (160) „Do Diodora” – A.P.), z którego lista (τό αντιγραφον) Posłałem po twoją cześć. Nie wiadomo, czy sam Święty sporządził kopię ze względu na wagę treści tego listu, czy też w trakcie jego tworzenia, wraz z oryginałem, przez grupę skrybów powstało jednocześnie kilka rękopisów. Cenny wydaje się sam dowód powstania i rozpowszechnienia tradycji rękopiśmiennej za życia świętego. W oryginale listy Świętego były prawdopodobnie zbiorem niewielkich zbiorów zebranych zarówno przez samego Świętego, jak i jego przyjaciół, co zamieniło cały korpus korespondencji Arcypasterza w mozaikę rozproszonych dokumentów. Jest bardzo prawdopodobne, że „oryginalny” Zbiór opracowany przez Grzegorza Teologa nie był jedyny. Co ciekawe, w średniowiecznych rękopisach, powstałych sześć lub siedem wieków po śmierci świętych Bazylego i Grzegorza, litery obu często się mieszają, co tłumaczy się nie tylko słynną przyjaźnią arcypasterzy, ale także w pewnym stopniu równą wielkością ich twórczego dziedzictwa i znanym podobieństwem stylu epistolarnego. Należy jednak pamiętać, że w odniesieniu do IV wieku nie można mówić o „publikacji” zbiorów. „Opublikowanie” oznaczało przekazywanie rękopisu lub jego kopii z rąk do rąk, ze cerkwi do cerkwi, z klasztoru do klasztoru, z kościoła do kościoła. Jednak do dziś nie zachował się ani jeden autentyczny rękopis późnej starożytności grecko-rzymskiej, a listy św. Bazylego nie są tu wyjątkiem. Do najwcześniejszych rękopisów listów zalicza się papirus grecki z V w. (SM. Inv. 6795, Berlin), zawierający fragmenty listów 2, 5, 6, 145 (150) i 285 (293), a także papirus syryjski z VI w. (BL. Add. 17144, Londyn) z tłumaczeniami szeregu listów (litery 2, 14, 29, 43 (46), 107 (111) i inne). Pozostałe listy dotarły do ​​nas w rękopisach z VIII-IX-XVI wieku. Pierwsza kompletna publikacja korpusu listów Bazylego w języku greckim i łacińskim miała miejsce w Paryżu w 1618 r. 6, jednak zarówno struktura, jak i numeracja listów pozostawały nadal w stanie chaotycznym. Zasługa najdokładniejszego z historycznego punktu widzenia wydania krytycznego, które posłużyło za wzór dla kolejnych publikacji, należy do benedyktyńskiego R. Marana i jego kolegi J. Garniera 7 . Benedyktyni klasztoru św. Maura opublikowali w swoim wydaniu 365 listów, wśród których były jednak nie tylko te należące do Świętego, ale także adresowane do niego. Prawdopodobnie taką liczbę liter można wytłumaczyć ich symbolicznym charakterem (zgodnie z liczbą dni w roku). To właśnie ta publikacja posłużyła jako podstawa do publikacji zbioru listów w słynnej „Patrologii” Minha. W badaniach XVII-XVIII w. listy św. Bazylego uznawano nie tylko za zabytek teologiczny, ale także za dokument historyczny. Wybitni historycy i teolodzy Kościoła francuskiego G. Hermant, L.-E. Du Pin, a przede wszystkim S. Le Nain de Tillemont, byli inicjatorami wykorzystania listów Bazylego jako źródła historycznego 8 . Jeszcze cenniejsze dla współczesnego badacza jest „Życie św. Bazylego Wielkiego” tego samego R. Marana 9. Główna zasługa podstawowej krytycznej klasyfikacji rękopisów należy do M. Bessieresa 10, który opisał i sklasyfikował prawie trzy tuziny rękopisów, w których zachowała się duża liczba liter, co najmniej trzysta. Bessieres przeprowadził klasyfikację różnych tradycji epistolarnych według układu i kolejności liter, co doprowadziło do powstania dwóch zasadniczo różnych grup liter, z których każdą oznaczył odpowiednio litery A i B. W obrębie tych obszernych rozdziałów zidentyfikował trzy podgrupy w obrębie grupy A i cztery podgrupy w grupie B, oznaczając je jako Aa, AB, Ac i Bo, Bu, Bx, Bz. W wyniku tych prac zaczęto postrzegać grupę A jako najbliższą pierwotnemu źródłu, a grupę B jako wyłaniającą się z procesu sekwencyjnego logicznego układu liter przeprowadzonego w późniejszym czasie. Podgrupy Aa i Bo są autentycznymi i kompletnymi próbkami dla każdej z grup. W papirusie z V w. kolejność liter jest niemal identyczna z kolejnością w rękopisach z podgrupy Aa, co potwierdza wcześniejsze pochodzenie tej grupy. Grupa B w publikacjach krytycznych służy głównie do zmiennej korekty kontrowersyjnych i trudnych fragmentów z grupy głównej. Kolejni badacze, jak A. Cavallin 11 i S.-Y. Rudberg 12 przeprowadził analizę porównawczą tradycji rękopiśmiennej i szczegółowo rozwinął wewnętrzne relacje między grupami listów, ale uznał też, że w ogóle grupa A ma wcześniejsze pochodzenie niż grupa B. Ponadto Rudberg przygotował nowe wydanie krytyczne listów 2, 145 (150) i 166 (173) w oparciu o masę źródeł 13. Do krytycznej edycji listów z lat 1957–1966 Yves Courtonne wykorzystał dorobek wcześniejszych krytyków tekstu 14 . Dużo pracy włożył w przygotowanie tekstów listów do publikacji. Courtonne w swoim wydaniu rekonstruuje tekst na podstawie najstarszych rękopisów rodziny Aa (podgrupa). Niestety w swoim wydaniu nie był w stanie zapewnić pełnego przekładu najtrudniejszych fragmentów, a jego komentarze historyczne często są mało precyzyjne i zależą od poprzedników. Wydanie M. Forlina Patrucco 15, które obejmuje 46 liter, lepiej oddaje odczytanie podgrupy Aa niż wydanie Courtonne. Warto zwrócić uwagę na twórczość K. Treu 16, który dokładnie przestudiował słownictwo i styl przyjaznych listów Świętego. Należy także wspomnieć o wydaniu listów z równoległym tekstem w języku greckim i angielskim, przygotowanym przez R.-J. Deferrari 17 oraz dzieło A.-S. Sposób 18. Pomimo pewnych rozbieżności pomiędzy indeksacją listów prowadzoną w tych dziełach a powszechnie przyjętą, cieszą się one ogromnym autorytetem. Nie sposób nie zwrócić uwagi na klasyczną pracę na temat patrolologii J. Quastena 19, która zawiera zarówno klasyfikację listów, jak i kompleksowy przegląd publikacji i opracowań tradycji epistolarnej Świętego, sporządzonych do połowy ubiegłego wieku. I oczywiście żadne poważne studium epistolarnego dziedzictwa św. Bazylego nie jest możliwe bez odniesienia się do fundamentalnego dzieła J.-R. Pouchet 20, który w swojej pracy oprócz prześledzenia tradycji rękopiśmiennej, własnego systemu datowania i doskonałej klasyfikacji listów, z wdzięcznością podsumował całe zgromadzone doświadczenia z dotychczasowych badań. W rosyjskiej nauce patologicznej nie ma specjalnych monografii poświęconych epistolarnemu dziedzictwu św. Bazylego. Jednakże w wielu ogólnych pracach przeglądowych z zakresu patrolologii litery służą jako źródło charakterystyki światopoglądu i osobowości Świętego. Niektóre z nich zawierają także klasyfikację liter 21. Spośród specjalnych monografii poświęconych św. Bazylemu na szczególną uwagę zasługują prace A.V. Gorski 22 i Archimandryta Porfiry (Uspieński) 23 (Archimandryta Porfiry ma specjalny dział poświęcony opisowi listów Świętego). Korespondencję arcypasterza szerzej omówiono w prawdopodobnie jedynym szczególnym dziele sprzed 1917 r.: artykule I. A. Chistowicza „Listy św. Bazylego Wielkiego” 24. W tym krótkim dziele autorowi udało się nakreślić główne kierunki i charakter korespondencji, a także aktywnie korzystał z fragmentów listów. Szczególną uwagę poświęcono analizie listów jako źródła zagadnień prawa kanonicznego, sądu kościelnego i stanu społeczeństwa w artykule „Działalność pasterzy Kościoła IV wieku w odniesieniu do życia publicznego”, opublikowanym bez nazwiska autora 25. Jako źródło do studiowania działalności duszpasterskiej Świętego, jego korespondencję uważa się w dziele W. Georgiewskiego „Św. Bazyli Wielki jako pasterz i nauczyciel Kościoła (głównie według jego listów)” 26. Esej kandydata absolwenta Leningradzkiej Akademii Teologicznej, księdza P. Darmańskiego „Listy św. Bazylego Wielkiego jako źródło informacji o jego życiu i twórczości” (L., 1956) zawiera poważną analizę listów, ich klasyfikację i usystematyzowanie wszystkich zawartych w nich informacji o życiu, nauczaniu i osobowości Wasilija. Zbiór listów Świętego (wg Marana – Garniera) dzieli się na trzy duże grupy: nr 1–43(46): listy pisane w latach 357–370 przed biskupstwem; nr 44(48)-283(291): listy pisane w latach 370-378, dotyczące okresu posługi biskupiej; nr 284 (292)–(365): listy, których datowanie jest trudne, gdyż nie ma wskazania czasu ich powstania, a autorstwo Wasilija jest w niektórych przypadkach wątpliwe. Ogromna liczba odbiorców listów świadczy o szerokiej gamie przyjacielskich i „pracujących” kontaktów Świętego. Wśród odbiorców są biskupi, księża zwyczajni i różni członkowie duchowieństwa; listy adresowane są do urzędników cesarskich, wspólnot ascetycznych i krewnych. Ponadto w korpusie pism znajduje się wiele wzmianek o pośrednikach w korespondencji, którzy ułatwiali obieg korespondencji i byli zobowiązani w razie potrzeby doprecyzować treść powierzonej im wiadomości. Gatunki epistolarne, które pojawiły się w epoce starożytności, nie zawsze są przedstawiane w czystej postaci w korespondencji św. Bazylego Wielkiego. Choć w korpusie listów Świętego obecne są takie gatunki jak np. list polecający, pouczający, pocieszający, list biznesowy, należy zawsze mieć na uwadze, że często w listach Arcypasterza występuje mieszanina gatunków, np. list przyjacielski i list polecający itp. Ponadto orientacja chrześcijańska i treść teologiczna korespondencji powodują pojawienie się listów wcale nie charakterystycznych dla dotychczasowej tradycji, poświęconych zagadnieniom wiary, miłosierdzia, posługi duszpasterskiej, kościoła usług itp. Listów tych nie da się formalnie sprowadzić do żadnego ze starożytnych przykładów, jednakże każdy z nich może zawierać elementy innego gatunku. Takie zróżnicowanie gatunkowe listów nie pozwala na ich bardzo ścisłą klasyfikację treściową, wydaje się jednak możliwe (wg Quastena) wyodrębnienie następujących grup: Św. Bazyli napisał ogromną liczbę listów do przyjaciół. Z tych listów jasno wynika, jak bardzo ceniła dla niego przyjaźń. „Bo myślę, że nie znajdziesz nikogo” – napisał Wasilij do swojego przyjaciela – „kto by cię tak kochał i szukał twojej (czyli synów adresata - A.P.) przyjaźni” (list 11). Święty jednak nie boi się okazać rozczarowania w obliczu niesprawiedliwości, która doprowadziła do utraty przyjaznych stosunków, jak na przykład w przypadku biskupa Eustacjusza z Sebastii: „Serce mi się skrępowało, język osłabł, ręka zdrętwiała i popadłem w słabość duszy niemęskiej... Doszedłem prawie do nienawiści do człowieka; Wydało mi się, że każdy charakter jest podejrzany, że w naturze ludzkiej nie ma błogosławieństwa miłości” (list 236) (244). Obdarzony prawdziwym darem przyjaźni, św. Bazyli wiedział, jak wspierać i dodawać otuchy swoim przyjaciołom w trudnych chwilach. W takich listach widzimy gotowość Świętego do przyjęcia cudzego nieszczęścia jako własnego. Ale Wasilij nie boi się wyrazić własnego żalu w związku ze stratą matki i już od lat narzeka „na bycie sierotą” (list 30). Święty nie tylko współczuje swoim przyjaciołom, ale także odważnie radzi „znosić smutek po ludzku” (list 28), wzywając do „wykorzystywania… w działaniu” „czystego rozumu”, wszczepionego nam przez Boga (list 5). Do grupy listów przyjaznych zaliczają się następujące litery: 1, 3, 4, 7, 12–14, 17, 19–21, 27, 52(56)-54(58), 59(63)-60(64), 91(95), 113(118), 118(123)-119(124), 127(132)-130(135), 140(145)-144(149), 147(152)-153(158), 157(162)-161(168), 165(172)-169(176), 174(181), 177(184)-179(186), 184(192)-188(196), 190(198), 192(200)-193(201), 200(208)-202(210), 229(237), 233(241), 244(252), 246(254)-247(255), 251(259), 259(267)-260(268), 263(271), 270(278), 274(282), 276(284)-277(285), 312(320), 323(332)-325(334). Listy do rodziców i małżonków, którzy stracili bliskich, do biskupów, księży i zakonników pogrążonych w przygnębieniu, do kościołów pozbawionych pasterzy, do duchowieństwa i świeckich narażonych na ataki heretyków, przepełnione są szczególną serdecznością i współczuciem (por. listy 5, 6, 28, 29, 58(62), 97(101), 103(107), 134(139)-135(140), 198(206), 219(227), 230(238), 239(247), 248(256)-249(257), 261(269), 292(300)-294(302). W jego listach do kobiet nie sposób nie zwrócić uwagi na mądrą przestrogę Świętego, gdy odnosił się do surowych praw swoich czasów, które zawierały bardzo rygorystyczne regulacje dotyczące zachowania kobiet w społeczeństwie. Listy te ukazały prawdziwą wielkość prawdziwego Arcypasterza, który aktywnie bronił interesów kobiet, w tym wdów i żon, chroniąc je przed arbitralnością i przemocą władzy. Ponadto Święty gloryfikuje kobiety jako strażniczki Tradycji Kościoła i właściwej spowiedzi, zauważając ich cnotę, stanowczość w pobożności, a nawet znajdując w nich równych rozmówców do dialogu teologicznego (por. np. listy 48(52), 101(105), 154(159). Święty Bazyli napisał ogromną liczbę listów do osób wysoce autorytatywnych i zamożnych, wstawiając się za znajomymi i przyjaciółmi, za biednych i uciśnionych, a nawet za całe miasta i wsie (por. np. listy: 3, 15, 31–37, 68(72)-74(78), 79(83)-84(88), 92(96), 100(104), 104(108)-108(112), 132(137), 137(142)-139(144), 170(177)-173(180), 263(271), 265(273)-268(276), 271(279)-273(281), 295(303)-311(319). Do tej grupy listów zalicza się także korespondencja Świętego z retorem Libaniuszem z Antiochii (por. listy 326(335)-336(359), których autentyczność jest jednak nadal przedmiotem dyskusji. Niektóre z listów, przynajmniej takie jak 326(335)-330(344), można uznać za autentyczne na podstawie ich rękopiśmiennej tradycji i zawartych w nich informacji historycznych. Liban pełen wdzięczności przedstawia młodym kapadockim uczniom Świętego wybitnego greckiego sofistę i retora. W listach tych Święty w pełni wykorzystuje swój kunszt retoryczny, do tego stopnia, że ​​Liwaniusz w jednej z listów z odpowiedzią (list (338)) stwierdza, że ​​urzekło go piękno epistolarnego stylu Bazylego 27. Korespondencja ta stanowi ciekawy fakt przyjaznego dialogu między chrześcijaninem a poganinem i stanowi jeden z najlepszych przykładów ciepłych relacji między dwoma wielkimi przedstawicielami świata chrześcijańskiego i hellenistycznego (pogańskiego). Co więcej, dokumenty te ukazują Bazylego Wielkiego jako wdzięcznego i szlachetnego ucznia, który przez całe życie zachował szacunek dla swojego nauczyciela. Święty pisał wiele listów, których celem było skorygowanie porządku kanonicznego wszędzie tam, gdzie doszło do jego naruszenia. Szczególną uwagę w tych listach poświęca się biskupom na terenach wiejskich, tzw. chorebiskopom (οι χωρεπίσκοποι), którzy mieli status równy biskupowi stolicy prowincji, ale byli mu prawnie podporządkowani. Najciekawsze w tej grupie listów są listy 49 (53) i 50 (54), pochodzące z samych początków posługi biskupiej Bazylego i wyraźnie charakteryzujące surowość Bazylego jako pasterza (który niedawno objął swój urząd i z pasją czuł swój obowiązek) wobec wielu biskupów wiejskich. Można mówić o surowości szefa, który w zdecydowanym i bezkompromisowym eliminowaniu nadużyć widzi jedyną drogę do skierowania dryfującego statku Kościoła na właściwy kurs. Według zeznań św. Grzegorza Teologa św. Bazyli miał pod swoją komendą około 50 biskupów wiejskich. 28. Listy do chorebiskupów (por. listy 120 (125), 314 (323) i inne) oprócz dość surowych nagan, zawierają także słowa pochwały i aprobaty, a także świadczą o ich gotowości do obrony braci w Chrystusie przed bezsensownymi atakami. Szczególne miejsce w tej grupie zajmują trzy listy (słynne „listy kanoniczne”) do Amfilochiusza, biskupa Ikonium (por. listy 180 (188), 191 (199) i 209 (217), przedstawiające reguły kościelne. Orędzia te zawierają szczegółowe instrukcje kościelne dotyczące różnych zagadnień, zwłaszcza dyscypliny pokutnej, i są bardzo ważne dla historii kształtowania się prawa kanonicznego. Wkrótce zyskały powszechne uznanie na Wschodzie jako przykład stanowienia prawa kościelnego Kościoła prawosławnego. Publikację tę rozpoczyna List do Filozofa Eustacjusza – żarliwe wyznanie ascetycznych ideałów młodego Bazylego, który ukończył studia w Atenach i odwiedził już najlepsze klasztory świata prawosławnego. Upowszechnianie ideałów chrześcijańskiej moralności i ascezy jest głównym zadaniem większości listów świętego do zakonników, duchowieństwa i ludzi kościoła. Bazyli pociesza tych, którzy odpadli od Kościoła i zaprasza ich z powrotem do jego owczarni w imię nowego życia, napominając biskupów i kapłanów, wzywając ich do sumiennego wypełniania swoich obowiązków, wskazując sposoby i środki osiągnięcia doskonałości oraz z wielkim entuzjazmem wychwalając życie monastyczne. Do tej grupy zaliczają się litery 2, 10–11, 14, 18, 22–26, 45(49), 61(65), 79(83), 81(85), 93(97), 102(106), 108(112), 111(115)-112(116), 156(161), 166(173)-167(174), 175 (182)-176(183), 189(197), 211(219)-214(222), 232(240), 238(246), 241(249), 243(251), 251(259), 269(277), 275(283), 283(291)-291(299). Za najwcześniejsze z nich uważa się litery 2, 14, 18. Listy 40(43)-42(45), choć nie są autentyczne, już przez sam fakt ich włączenia do korpusu listów Arcypasterza pokazują, jak dużym autorytetem cieszyły się idee ascetyczne św. Bazylego zarówno za jego życia, jak i po śmierci. Podobnie jak błogosławiony Hieronim w Palestynie, św. Bazyli Wielki aktywnie zaangażował się w duchową i intelektualną edukację mnichów w Pontu Kapadocji, zachęcając ich poprzez swoje przepowiadanie do studiowania Pisma Świętego i prowadzenia pobożnego życia (por. np. list 22). Niektóre listy dogmatyczne są tak obszerne, że stają się niezależnymi dziełami. Większość tych listów poświęcona jest nauce o Trójcy Świętej, interpretacji symbolu nicejskiego, a zwłaszcza obronie współistotności Syna i Ducha Świętego i jest skierowana przeciwko różnym herezjom tamtej epoki. Listy 225 (233) - 228 (236), adresowane do biskupa Amphilochiusa z Ikonium, tworzą w zasadzie jedną całość i traktują relację między wiarą a rozumem, naturą i Objawieniem jako źródła naszego poznania Boga. Do tej grupy zaliczają się także litery 9, 38, 48 (52), 101 (105), 109 (113)-110 (114), 120 (125), 124 (129), 126 (131), 154 (159), 168 (175), 202 (210), 206 (214), 218 (226), 243 (251), 250 (258), 253 (261)-254 (262). Autentyczność listu 38, szczególnie istotna ze względu na różnice pomiędzy omawianymi w nim wyrażeniami „esencja” (ή ουσία i „hipostaza” (ή υπόστασις) budzi pewne wątpliwości 29 . Jednym z głównych celów, jakie postawił sobie Wasilij w komunikacji ze swoimi uczniami i przeciwnikami, była obrona „zdrowej wiary” (ή υγιής) (por. listy 166 (173), 254 (262) lub „prawej wiary” (ή ορθή πίστισ) (por. list 210 (218), która według Wasilija jest synonim „prawosławia” (ή ευσέβεια) Tej walki o prawdziwą wiarę nie można rozpatrywać w oderwaniu od walki o ideały ascetyczne, które opierają się na życiu według Ewangelii. To właśnie asceci, a także wybitni chrześcijanie, którzy weszli na drogę ewangelicznego doskonalenia, najskuteczniej pomagają Wasilijowi w triumfie „prawego wyznania” (ή). ευσέβεια) nad licznymi błędami i herezjami, które nieustannie zagrażają ideałom chrześcijaństwa Wiara i życie św. Bazylego, podobnie jak świętego apostoła Pawła, z którego arcypasterz zawsze brał przykład, są ze sobą nierozerwalnie i organicznie powiązane. Od biskupa do biskupa, od Kościoła do Kościoła, Wasilij promuje utworzenie jednolitej struktury „prawej spowiedzi” i aktywnie przeciwstawia się szerzeniu heretyckiej koncepcji bogomęskości - koncepcji, która zaczęła zyskiwać na popularności w wyniku spisku wysokich urzędników i biskupów dworskich, a także zwykłych księży, zwabionych różnymi „wygodnymi” formami bojowego arianizmu. Listy św. Bazylego są bardzo interesujące jako ważny materiał dla liturgii historycznej; na ich przykładzie można prześledzić etapy powstawania liturgii. Na przykład w liście 199 (207) „Do duchowieństwa neocesarskiego” znajduje się barwny opis starożytnego obrzędu całonocnego czuwania. List 89(93) „Do Cezarei, żony patrycjusza, w sprawie komunii” poświęcony jest tematowi codziennej komunii. Opisano tradycję przystępowania do Komunii przynajmniej cztery razy w tygodniu (środa, piątek, sobota i niedziela) oraz specyfikę przyjmowania Komunii w okresie prześladowań. Dziedzictwo epistolarne św. Bazylego jest obszernym i bezcennym źródłem informacji o historii Kościoła wschodniego w IV wieku, zwłaszcza Kapadocji. Jednak obszar rozpowszechniania korespondencji Świętego był naprawdę ogromny. W liście 196 (204) zanotował: "Niech się zapytają biskupi Pizydyjskiej, Likaońskiej, Izauryjskiej, obu Frygijskiej, z sąsiadujących ze mną Ormian, Macedońskiego, Achajskiego, Iliryjskiego, Galijskiego, Hiszpańskiego, całej Italii, Sycylijskiej, Afrykańskiej, z Egiptu, tych, którzy zachowują zdrową wiarę, i całą resztę Syryjczyków. Wszyscy piszą do mnie listy i też listy ode mnie otrzymują." Dzięki tak rozbudowanym powiązaniom listy Bazylego stanowią jedno z głównych źródeł dotyczących historii Cesarstwa Bizantyjskiego, historii stosunków Kościół-państwo oraz powiązań Wschodu i Zachodu. Korespondencja Świętego z cesarzem Julianem (według Marana-Gamiera, listy (39), (40), (41) i (360) jest nieautentyczna 30 i została za taką uznana już w Bizancjum. Sfałszowany jest także list (365) do cesarza Teodozjusza. List, mimo swojej, że tak powiem, „małej” i subiektywnie zabarwionej formy, jest jednak w stanie oddać całą głębię osobowości autora, tak jak miniatura książkowa może oddać wielkość tego, co jest przedstawione nie gorzej niż wspaniała bizantyjska mozaika. W swojej korespondencji Bazyli Wielki objawia się z zaskakującą szczerością, wykazując logiczną nieskazitelność sądu oraz surowy realizm i odpowiedzialność połączoną z wrażliwością i łagodnością. Odważny rygor i hart ducha świętego zostały zdobyte dzięki wyczynowi wiary, jak łatwo można się przekonać, czytając jego listy. Dlatego samo czytanie listów wielkiego nauczyciela przygotowuje nas do wyczynu wewnętrznej struktury, zarówno budząc nas z lenistwa duszy, jak i przyzwyczajając do trzeźwości. Żarliwa walka Świętego z niesprawiedliwością społeczną, z bezprawiem władz, słowa pocieszenia w smutkach, ścisła troska o przestrzeganie kanonów Kościoła, niestrudzone głoszenie Pisma Świętego pomagają nam odnaleźć kotwicę zbawienia i żyć według Ewangelii. S.P.N. Basilii Magni, Caesareae Cappadociae archiepiscopi, Opera omnia quae reperiri potuerunt..: W 3 t. [Wyd. i łac. Fronton du Due [Ducaeus] – Federic Morel]. Paryż, 1618. S.P.N. Basilii, Caesareae Cappadociae archiepiscopi, Opera omnia quae exstant..: W 3 t. Opera i studio domini Juliani Gamier, prezbiterów i monachi Benedictini, i zgromadzenie Sancti Mauri. Paryż, 1721–1730. S.P.N. Basilii, Caesareae Cappadociae archiepiscopi, Epistolae / S.P.N. Basilii, Caesareae Cappadociae archiepiscopi, Opera omnia quae exstant... Parisiis, 1857. T. 4. Kol. 220–1112. (Patrologiae Cursus Completus. Seria Graeca Accurante J.-P. Migne. T. 32). Basilio di Cesarei. List A Cura M. Forlin Patrucco. Turyn, 1983. V. 1: Lettere 1–46. Bazyliusz z Cezarei. Briefë Im 3 Bd. Eingeleitet, ubersetzt und erlautert von W.-D. Hauschilda. Stuttgart, 1973–1992. Święty Bazyli. Listy: w 4 t. z tłumaczeniem na język angielski autorstwa R.-J. Odroczenie. Londyn; Cambridge, 1926–1934. Święty Bazyli. Litery: En 3 t. Texte etabli et traduit par Y. Courtonne. Paryż, 1957. T. 1: Epistolae 1–100; 1961. T. 2: Epistolae 101–218; 1966. T. 3: Epistolae 219–366. Ojcowie mówią: św. Bazyli Wielki, św. Grzegorz z Nazjanzu, św. Grzegorz z Nyssy: Wybrane listy i metryki życiowe Przetłumaczone z języka greckiego i wprowadzone przez G.-A. Barroisa; z przedmową J. Meyendorffa. Nowy Jork, 1986. [Anonimowy]. Działalność pasterzy Kościoła IV w. w odniesieniu do życia publicznego / Rozmówca prawosławny. Kazan, 1860. Część 1. nr 1. s. 34–72; nr 2, s. 145–180. Barsov N.I. Wykłady z patrystyki. Petersburg, 1887. Georgievsky V. Św. Bazyli Wielki jako pasterz i nauczyciel Kościoła (głównie według jego listów) / Wędrowiec. Petersburg, 1896. T. 1–2. nr 1. s. 3–21; nr 2, s. 185–204; nr 6–7. s. 185–208. [Gorsky A.V., proteg.]. Życie św. Bazylego Wielkiego, arcybiskupa Cezarei / Dodatki do wydania Dzieł Ojców Świętych w tłumaczeniu na język rosyjski. M., 1845. Część 3. s. 1–110 [paginacja własna]. Darmański P., ks. Listy św. Bazylego Wielkiego jako źródło informacji o jego życiu i twórczości. L., 1956. Ivanchenko A.V., Michajłowski A.V. W stronę publikacji 38. Listu św. Bazylego Wielkiego / Rocznik Historyczno-Filozoficzny'95. M., 1996. s. 268–271. Muravyov A. V. Korespondencja Juliana Apostaty ze św. Bazylim Wielkim (BHG 260) w związku z tradycją hagiograficzną tego ostatniego / Biuletyn Historii Starożytnej. M., 1997. Nr 2. s. 138–145. Porfiry (Uspienski), archimandryta. Życie św. Bazylego Wielkiego, arcybiskupa Cezarei Kapadockiej / Uduchowiona lektura. M., 1864. Część 1. nr 1. s. 15–54; nr 2, s. 113–143; nr 3, s. 223–260. Sagarda N.I. Wykłady z patrolologii prowadzone na kursie LXX studentów Akademii Teologicznej w Petersburgu w latach akademickich 1911–1912. Lithogr. Petersburg, 1912. Chistovich I.A. Listy św. Bazylego Wielkiego / lektura chrześcijańska. St. Petersburg, 1866. Część 1. nr 1. s. 3–38; nr 3, s. 289–316. Amand de Mendieta E. L'authenticite des lettres ascétiques 42 a 45 de la korespondencji św. Bazylego de Cesaree / Recherches de science religieuse. Paryż, 1958. T. 56. s. 241–264. Attrep A. Mądrość z Listów św. Bazylego / Przegląd patrystyczny i bizantyjski. Kingston, 1987. V. 6. s. 238–247. Bessieres M. Tradycyjny rękopis korespondencji św. Bazylego. Oksford, 1923. Bonis K.-G. A Αμφιλόχιον, μητροπολίτην Ικονιου (s. 341 45–395 400) καί τά γεννώμενα εκ τούτων προβλήματα / Byzantinische Zeitschrift. Monachium, 1951. Um. 44. H. 1–2. S. 62–78. Bousset W. Apophthegmata. Tybinga, 1923, s. 335–336. Cadiou R. Basile dans sa korespondencji / Revue des études grecques. Paryż, 1957. T. 70. nr 331–333. s. 500–505. Cavallin A. Studien zu den Briefen des hl. Bazyliusz. Lund, 1944. Colas C. La société épiscopale dans la korespondencji de Basile de Cesarée. Daktylografia. Lyon, 1989. Courtonne Y. Un temoin du IVe siècle oriental. Saint Basile et son temps d'apres w korespondencji. Paryż, 1973. Danielou J. Grégoire de Nysse a trawers les lettres de Saint Basile et de Saint Gregoire de Nazianze / Vigiliae christianae. Amsterdam; Lejda, 1965. Dl. 19.Pag. 31–41. D'Ippolito G. Basilio di Cesarea e la poesia greca / Basilio di Cesarea. La sua eta, la sua opera e il basilanesimo in Sicilia: Atti del Congresso internazionale su Basilio di Cesarea (Mesyna, 3–6 grudnia 1979): In 2 v. Messina, 1983. V. 1. s. 309–379. Fedwick P.-J. Komentarz Grzegorza z Nyssy czy 38. List Bazylego z Cezarei / Orientalia christiana periodica. Roma, 1978. V. 44. Fasc. 1. s. 31–51. Fedwick P.-J. Chronologia życia i twórczości Bazylego z Cezarei / Bazylego z Cezarei: chrześcijanin, humanista, asceta: sympozjum z okazji 1600-lecia: In 2 t. wyd.: P.-J. Fedwicka. Toronto, 1981. V. 1. s. 3–19. Gargano G. L'invito alla contemplazionë la lettera II dell'Epistolario Basiliano. Un esempio di dialogo con la kultura e le sensibilite dei non cristiani? /Seminarium. Seria Nowa. Watykan, 1990. V. 30. Fasc. 3. s. 531–546. Koskenniemi H. Studien zur Idee und Phraseologie des griechischen Briefes bis 400 n. Chr. Helsinki, 1956. Le Main de Tillemont S. Mémoires pour servir a l'histoire ecclesiastique des six premiers siecles. Paryż, 1703. T. 9. s. 1–304, 628–691. Maran P. Vita sancti Basilii Magni, archiepiscopi Caesariensis / S.P.N. Basilii, Caesareae Cappadociae archiepiscopi, Opera omnia quae exstant... Parisiis, 1730. T. 3. P. XXXVIII-CCLIX. Maran P. Vita sancti Basilii Magni, archiepiscopi Caesariensis / S.P.N. Basilii, Caesareae Cappadociae archiepiscopi, Opera omnia quae exstant... Parisiis, 1857. T. 1. Kol. V-CLXXVII. (Patrologiae Cursus Completus. Seria Graeca Accurante J.-P. Migne. T. 29). Marcin V., opat. Essai sur les lettres de Saint Basile le Grand, te prezentowane a la Faculté des lettres de Rennes. Nantes, 1865. Melcher R. Der 8 Brief des hl. Basilius ein Werk des Evagrius Ponticus. Münster, 1923. Mercati G. La lettera Eustazio De Sancta Trinitate... / Mercati G. Varia Sacra. Roma, 1903. Fasc. 1. s. 57–70. (Studi e testi; w. 11). Mitchell J.-F. Listy pocieszające u Bazylego i Grzegorza z Nazjanzen / Hermes. Wiesbaden, 1968. Bd. 96. H. 3. S. 299–318. Papadopoulos S. / Θεολογία, Αθηναι, 1979. T. 50. Σ. 297–319. Torebka J.-R. Basile le Grand et son univers d'amis d'apres sa correspon-dance. Une strategia komunii. Rzym, 1992. Prestiż G.-L. Św. Bazyli Wielki i Apolinary z Laodycei. Londyn, 1956. Quasten J. Patrology: In 3 przeciwko Utrechtowi; Antwerpia, 1960. V. 3. s. 220–226. Riedmatten H. de . Korespondencja entre Basile de Césarée et Apollinaire de Laodicée / The Journal of Theological Studies. Nowa seria. Londyn, 1956. V. 7. s. 199–210; 1957. V. 8. s. 53–70. Rudberg S.-Y. Etiudy sur la tradycyjny rękopis świętego Bazylego. Lund, 1953. Treu K. Φιλία und αγάπη. Zur Terminologie der Freundschaft bei Basilius und Gregor von Nazianz / Studii clasice. Bucuresti, 1961. V. 3. s. 421–427. Van de Paverd F. Die Quellen der kanonischen Briefe Basileios des Grossen / Orientalia christiana periodica. Roma, 1972. V. 38. Fasc. 1. s. 5–63. Vischer L. Das Problem der Freundschaft bei den Kirchenvatern Basilius der Grope, Gregor von Nazianz und Chrysostomus / Theologische Zeitschrift. Bazylea, 1953. Bd. 9. S. 173–200. Vogler Ch. L'administration impériale dans la korespondencji Saint Basile et Saint Grégoire de Nazianze / Instytucje, société et vie politique dans l'Empire Romain au IVе siècle ap. J.-C. Roma, 1992, s. 447–464. Droga A.-C. Język i styl listów św. Bazylego. Waszyngton, 1927. wydanie z 1911 r.: „jakiś rodzaj szczęścia”. W trakcie prac nad publikacją konieczne stało się porównanie niektórych fragmentów listów z tekstem greckim w celu doprecyzowania i skorygowania tłumaczenia. Pojednanie odbyło się według publikacji: Św. Bazyli. Litery: En 3 t. Texte etabli et traduit par Y. Courtonne, Paryż, 1957–1966. W dalszej części tekstu głównego umieścimy wprowadzone przez nas poprawki, a w przypisach wskażemy wersję opublikowaną w wydaniu z 1911 r. Przypisy nie odnotowane przez redaktora (red.) dotyczą wydania z 1911 r. - wyd. Tę konkluzję listu można odczytać w rękopisie Biblioteki Wiedeńskiej pod numerem 86. Zob. Lambecii Commentaria de Bibl. Kol. Vindobonensi L. III, ur. 373. Komit – urzędnik odpowiedzialny za zbieranie pieniędzy królewskich; burmistrz – wyd. W wydaniu z 1911 r.: „przybity bojaźnią przez Boga”. – wyd. W wydaniu z 1911 r.: „Jedzenie”. – wyd. Chorepiscop (z języka greckiego) – biskup wiejski w Kościele starożytnym, odpowiadający kapłanowi, do którego obowiązków należało pełnienie nabożeństw i opieka nad biednymi (por. 14 Reguła Soboru Neocezarejskiego). Następnie zniesiono stopień chorebiskupa. – wyd. W wydaniu z 1911 r.: „jeśli trzeba”. – wyd. Pod tym numerem znajduje się ten list w oryginale według wydania Garniera, w którym pod numerami 39, 40 i 41 znajdują się dwa listy do św. Bazylego cesarza Juliana oraz odpowiedź do niego od św. Wasilija. W tłumaczeniu listy te są wyłączone, ponieważ ten ostatni nie jest uznawany za autentyczny, a pierwszy, nawet gdyby był autentyczny, nie powinien być uwzględniony w tej publikacji, jeśli nie Wasiliewa. W wydaniu z 1911 r.: „stan wstępny”. – wyd. W wydaniu z 1911 r.: „do występków”. – wyd. W wydaniu z 1911 r.: „to jest we mnie”. – wyd. Sulitsa – strzałka, włócznia, pika (patrz: Lb 25:7–8; Nehemiasza 4:13,16). – wyd. Ritina – żywica, balsam. – wyd. List Garniera 47 jest wyłączony w tym wydaniu jako należący do św. Grzegorza Teologa i w tłumaczeniu tych ostatnich 36. Zobacz: Do podległych mu biskupów. Reguła 90/Księga Reguł Świętych Apostołów, Świętych Soborów Ekumenicznych i Lokalnych oraz Świętych Ojców. Powtórzenie odtwarzania wyd. 1893 (Moskwa). [Sergiev Posad]: Trójca Święta Sergiusz Ławra, 1992. s. 351–352. – wyd. Zobacz: Kanoniczny List do Chorebiskupów. Zasada 89 / Księga Zasad… s. 349–50. – wyd. Zobacz: List do Grzegorza, prezbitera. Zasada 88 / Księga Zasad… s. 347–348. – wyd. Zasada 3: Μήτε Επισκώπω, μήτε Πρεσβυτέρω, μήτε διακόνω, μήτε όλως τινι των εν κλήρω, εξειναι συνείσακτην εχειν. Następca papieża Sykstusa od 261 r. W wydaniu z 1911 r.: „...zdecydowałem o tej sprawie”. – wyd. Cead to nazwa otchłani, w którą Lacedemończycy wrzucali skazanych na śmierć. Zobacz: „Pavania”, książka. 4, rozdz. 18. Nazwa Charonia pierwotnie należała do źródła w starożytnym Lacjum, którego wody wydzielały zaraźliwe opary. - Pliniusz. „Historia naturalna”: w 37 książkach. Księga 2, rozdz. 23. Ze wschodnich regionów Cesarstwa Rzymskiego, z wyjątkiem Ozroene i Isauria, żołnierze zbierali na rzecz secesji nie towary, ale pieniądze, a datek ten nazywano πραγματευτικόν Χρυσιον (złoto rezerwowe). W wydaniu z 1911 r.: „...w rozumieniu sztuczek, jak sądzą, wszystko byłoby w porządku, gdyby nie mieli innego wspólnika i wszystko, co zostało zrobione, nie zostało ukryte”. – wyd. U Garniera po tym liście następuje odpowiedź Firmina, z której jasno wynika, że ​​usłuchawszy napomnienia św. Wasilija, postanawia powrócić do życia ascetycznego. Ta odpowiedź nie jest oferowana w tym tłumaczeniu. Może zainteresuje Cię: