II. Трактат свт. Амвросия Медиоланского «De Spiritu Sancto»

Në pjesën e dytë të artikullit dëshirojmë të përqendrojmë vëmendjen tonë në teologjinë e Shën Ambrozit të Milanos, duke parashtruar pikëpamjet e tij pneumatologjike bazuar në traktatin “De Spiritu Sancto” 80 që kemi përkthyer. Por duke pasur parasysh faktin se çdo mesazh i shkruar nga një person i tillë si peshkopi i Milanos (veçanërisht nëse i drejtohet jo njerëzve të thjeshtë, por vetë Augustit) jo vetëm që parashtron të vërteta doktrinore, por ka edhe një ngjyrim politik, ne e shohim të nevojshme që së pari të theksojmë çështjet që kanë të bëjnë me vetë Ambrozin, epokën e tij dhe situatën që mbizotëron më pas në perandori. Duke parë jetën dhe veprën e Ambroziut të Milanos nga prizmi i veprimtarisë së tij shtetërore dhe shoqërore, do të mund të hedhim dritë mbi disa aspekte të çështjes që po studiojmë, të cilat do të na japin një terren të fortë për një vlerësim të drejtë të veprave dhe pikëpamjeve teologjike të Shën ipeshkvit. Shën Ambrozi - udhëheqës politik dhe kishtar i epokës Sa më "i madh" dhe më i shumëanshëm të jetë një person, aq më tej është e nevojshme të "largoheni" për ta vlerësuar atë. Prandaj, një personalitet kaq domethënës si ai i Ambroziut të Milanos, duhet konsideruar në kuadrin e gjithë epokës së tij, “gjurmën e ndritur të së cilës ai mban mbi veten e tij” 81. Gjëja e parë që të bie në sy është se sa harmonikisht kombinoi personaliteti i tij një burrë shteti të shquar dhe një shërbëtor vetëmohues të Kishës. Këto janë cilësitë, sipas Broglie, që e karakterizojnë Ambrozin si një figurë politike: “aftësi të jashtëzakonshme organizative dhe administrative, “të mbushura” me të drejtën romake, një instinkt politik thuajse i pagabueshëm, një përgjigje fleksibël ndaj situatës politike ‹…› dhe një rreth i gjerë njohësish në shtresat e larta të shoqërisë, atdhetarë me të vërtetë barbar dhe anti-roman të atdhedashurisë dhe atdhedashurisë. prirje karakteri dhe guxim stoik në telashe e vështirësi” 82. Por cilat cilësi u atribuohen atyre nga St. Ambrozi si shërbëtor i Kishës: “Si një figurë e krishterë, e konvertuar në epokën e ardhshme, Ambrozi dallohet nga fakti se ai vendos pa ndryshim interesat e kishës në ballë, lufton me vendosmëri dhe pa mëshirë kundër kundërshtarëve të saj, duke përdorur një sërë mjetesh, duke përfshirë “jo të krishterë”, e vendos Kishën madje edhe mbi manipulimin e vetë publikut dhe arrin në mënyrë të vendosur Kishën. opinioni, duke rekrutuar shumë ithtarë të fesë së re, mbron me vendosmëri qëndrimet e shumicës dogmatike, i përmbahet besimit niceas dhe respekton rreptësisht interesat e kishës perëndimore, duke njohur në të njëjtën kohë prioritetin e Romës” 83. Në biografinë e Ambrose, e cila erdhi nga pena e biografit të tij Pavlin, mund të gjenden virtyte të tilla të peshkopit si thjeshtësia dhe aksesueshmëria në komunikim. Duket se në shumë mënyra ishin këto cilësi që e lejuan Shën Ambrozin të fitonte zemrat e njerëzve dhe të fitonte dashurinë e njerëzve. Karriera laike e Ambrose Aurelius u zhvillua sipas një modeli mjaft standard. Duke qenë me origjinë fisnike, me cilësi të spikatura oratorike dhe duke u dëshmuar vazhdimisht si një organizator brilant, ai shpejt arriti poste të larta qeveritare. Vetëm një hap e ndante atë nga posti i prefektit të zënë dikur nga babai i tij, që ishte ëndrra e fundit e çdo burri shteti të perandorisë. Por viti 374 solli ndryshime dramatike në jetën e zyrtarit të ri të suksesshëm Ambrose. Pikërisht në këtë vit vdiq peshkopi arian Auxentius, i cili çoi në një luftë të ashpër midis ortodoksëve dhe arianëve për selinë më të rëndësishme të Perëndimit 84. Më 30 nëntor 374 u bë pagëzimi i tij. Pas kësaj, në kundërshtim me të gjitha kanunet e Kishës (kanuni i 2-të i Këshillit të Nikesë në 325 vendos një ndalim të drejtpërdrejtë për personat e sapo shuguruar që të bashkohen me klerin), brenda një jave ai kalon të gjitha shkallët e fillimit njëra pas tjetrës dhe ditën e tetë, të dielën, 7 dhjetor, bëhet peshkop 85. Ky është përshkrimi i pamjes së peshkopit të sapozgjedhur nga A. Paredï “Ky konsull dyzet vjeçar ishte shtatshkurtër, me fytyrë të zgjatur dhe të rafinuar, mjekër dhe mustaqe të zeza theksonin bardhësinë e lëkurës dhe butësinë e tipareve të tij, kishte sy të mëdhenj e shprehës; më në fund, i qetë dhe i përmbajtur në sjelljen romake dhe të përmbajtur, i kishte shfaqur skicën. të komandojë në gjakun e tij” 86 . Ajo që meriton vëmendje të veçantë është se figura e Shën Ambrozit ishte e përshtatshme si për ortodoksët, pasi ata e konsideronin të tyren, duke ditur se në familjen e tij kishte martirë dhe virgjëresha, ashtu edhe për arianët, pasi nuk kishin ndonjë arsye të veçantë për ta trajtuar me armiqësi, duke kuptuar se në politikën e tij fetare kur ishte prefekt, ai ishte plotësisht i paanshëm. Kisha perëndimore, e cila në atë kohë ishte në një gjendje të pasigurt, e fituar në personin e Shën Ambrozit është udhëheqësi që ajo ka aq shumë nevojë. "Ai i përkiste klasës së administratorëve të mëdhenj të perandorisë, mendje të forta dhe të shëndosha, të mbarsur me parimet e ligjit të lashtë, respektues të autoritetit, të përkushtuar ndaj ruajtjes së rendit. Ai solli në drejtimin e Kishës qartësinë e vizionit, vendosmërinë, kuptimin e realitetit dhe të jetës që fitoi gjatë qeverisjes së provincave" 87. Një pikë tjetër e rëndësishme, që tregon se ylli i një kishe dhe burrështeti vërtet më të madh është ngritur në horizontin e epokës, është prania në ceremoninë e shugurimit të Shën Ambrozit të vetë perandorit Valentinian. Vlen gjithashtu të përmendet se vetëm pak ditë pas zgjedhjes së tij si peshkop, Shën Ambrozi mund të përballonte të fliste me perandorin me një ton mjaft të ashpër dhe akuzues. Valentiniani jo vetëm që nuk ndërhyri në këtë, por edhe inkurajoi në çdo mënyrë të mundshme një qëndrim kaq të guximshëm dhe parimor të peshkopit të sapokurorëzuar, duke e inkurajuar atë të vazhdojë të veprojë me guxim në përputhje me ligjin hyjnor 88. Ashtu si përfaqësuesit më të mirë të epokës së tij, Shën Ambrozi u përpoq të kombinonte në mënyrë harmonike elementet e edukimit pagan dhe të krishterë. Pasi u bë peshkop dhe filloi veprimtarinë e tij të fuqishme të predikimit, Shën Ambrozi e kuptoi se një përpjekje për të ndikuar romakët e arsimuar thjesht duke mohuar trashëgiminë e lashtë do të ishte një fiasko e plotë. Prandaj, ai mban idenë se autorët helenë nuk zotëronin aspak gnosë të vërtetë, por e kishin nxjerrë nga Shkrimet e Shenjta të Krishtere. Pikërisht njerëzit e Testamentit të Vjetër biblik, sipas Shën Ambrozit, qëndruan në origjinën e ideve më të mira të mendimit pagan. Kjo është arsyeja pse peshkopi i Milanos e inkurajoi kopenë e tij të studionte mendimtarët më të mirë të lashtë, duke thënë se duke vepruar kështu, të krishterët nuk marrin hua atë që u përket të tjerëve, por vetëm ua kthejnë atë që u përket me të drejtë (d.m.th. Shkrimet e Shenjta). Në këtë kontekst, mjaft interesant dhe i drejtë për Shën Ambrozin (ndonëse një mendim shumë i ashpër ndaj Kishës) shprehet nga M. Kazakov: "Ambrosit dhe figurave të tjera përparimtare, të menduara të Kishës së Krishterë duhet t'i jepet merita për faktin se falë përpjekjeve të tyre, të cilat ende nuk janë vlerësuar plotësisht, u ruajt një pjesë e madhe e trashëgimisë së lashtë të çmuar dhe jo gjithçka u shkatërrua nga fanatikë të çmendur të krishterë, të cilët në një furi të furishme shkatërruan krijimet më të mëdha të kulturës botërore"89. Vëmendje meriton edhe dëshira e St. Ambrose për blerjen e librave të rinj të botuar së fundmi nga teologët më të mirë të kohës së tij. Kështu, në fillim të vitit 381, ai u zhyt plotësisht në redaktimin e tre librave të traktatit të tij "Mbi Shpirtin e Shenjtë", shkruar për perandorin Gratian. Dhe në këtë vepër, Shën Ambrozi përdor në mënyrë aktive predikimet që Gregori i Nazianzit predikoi në Kostandinopojë vetëm disa muaj më parë (në fund të vitit 380). Kështu, Shën Ambrozi ishte sinqerisht i bindur për rolin e rëndësishëm të kulturës në marrëdhëniet midis Kishës dhe shoqërisë, duke besuar se “ndonjëherë mendimet e shkëlqyera mbeten në nivelin e aspiratave të devotshme për shkak të mungesës së dekorimit të duhur” 90 . Shën Ambrozi ishte vërtet i aftë të ndërthurte në natyrën e tij shumëplanëshe shërbimin vetëmohues të Kishës dhe ndikimin e fuqishëm të një politikani delikat dhe të ndjeshëm në punët e brendshme dhe të jashtme të perandorisë. E gjithë jeta e tij është një sintezë e interesave shtetërore dhe kishtare (dhe e para dominonte shpesh të dytën). Më poshtë do të përpiqemi të nxjerrim në pah një sërë piketash më të spikatura në jetën e peshkopit të madh, përmes prizmit të të cilave ai do të shfaqet para nesh pikërisht si udhëheqësi politik dhe kishtar i epokës së tij. Këtu qëllimisht nuk do të shqyrtojmë marrëdhënien e Shën Ambrozit me Gratianin. Këtu do të ndalemi më gjerësisht në çështje të tilla si kundërshtimi i peshkopit mediolan ndaj oborrit arian të Valentinianit II, "manovrat politike" të tij të suksesshme në sfondin e marrëdhënieve të nxehta të perandorit legjitim me uzurpatorin Maksim dhe, natyrisht, në marrëdhëniet e paprecedentë që mund të përballonte St. Ambrozi me sundimtarin e vetëm të gjithë perandorisë, Theodosius i Madh. Epo, ne do të fillojmë me një episod që hyri në histori me emrin "Mosmarrëveshje për altarin e Fitores". Fundi i vitit 383 dhe fillimi i vitit 384 u shënuan nga forcimi i pozitave pagane në perandori, pasi përfaqësuesit kryesorë të partisë pagane në Senat zinin postet kryesore në shtet. Patosi i elitës pagane u shënua nga një përpjekje për të rivendosur paganizmin si fe shtetërore. Për të realizuar pretendimet e tyre, ata duhej të shkonin drejtpërdrejt te perandori i ri Valentinian II, në mënyrë që ta fitonin atë në anën e tyre. Një moment i përshtatshëm për këtë erdhi kur St. mungonte në Mediolan (ku oborri perandorak ishte zhvendosur tashmë në atë kohë). Ambrose, ndikimin e të cilit në politikën publike partia pagane nuk mund ta nënvlerësonte. Mosmarrëveshja që u ndez në lidhje me këtë apel të senatorëve paganë ndaj sundimtarit romak zbriti në histori nën emrin e mosmarrëveshjes për altarin e Fitores, pasi kërkesa kryesore e paganëve ishte kthimi në ndërtesën e Senatit të tempullit pagan të Fitores, i cili për një kohë të gjatë ishte një simbol i së kaluarës pagane "të vjetër" të Romës 91. Në përgjigje të fjalimit të kreut të delegacionit pagan Simmaku, Shën Ambrozi i shkruan letrën e tij të 17-të oborrit perandorak. Kur lexohet kjo letër, nuk mund të mos i kushtohet vëmendje tonit të zgjedhur nga Shën Ambrozi për të komunikuar me perandorin. Ky nuk është aspak një kërkesë nga një vartës ndaj zotërisë së tij, por një bisedë mes të barabartëve. Peshkopi i jep perandorit udhëzime specifike se si duhet të sillet në rrethanat aktuale. Për më tepër, këto udhëzime shpesh kalojnë kufirin e këshillave dhe bëhen kërcënime të drejtpërdrejta. Shën Ambrozi i thotë Valentinianit se sundimtarët tokësorë janë të detyruar t'i shërbejnë Zotit dhe besimit, ashtu si ata vetë u shërbejnë nga njerëzit nën sundimin e tyre. Nëse perandori dëshiron të shpërfillë këshillën e peshkopit, atëherë sapo të vijë në kishë, ai do të gjejë vetëm rezistencë atje 92 . Në mënyrë të qartë dhe të qëndrueshme, Shën Ambrozi këtu përcjell idenë se pushteti që i është dhënë është më i lartë se pushteti perandorak. Kështu shkruan vetë Shën Ambrozi në lidhje me përfundimin e gjithë kësaj ndërmarrjeje: “Atëherë Valentiniani dëgjoi raportin tim dhe nuk bëri asgjë përveç asaj që kërkonte kauza e besimit tonë. Dhe rrethimi i tij u pajtua me këtë” 93. Mosmarrëveshja për Altarin e Fitores ishte ngjarja kryesore në përballjen midis të krishterëve dhe paganëve në Perandorinë Romake Perëndimore në fund të shekullit të 4-të. Më pak se një vit pas përfundimit të entuziazmit rreth Altarit të Fitores, Shën Ambrozit të Milanos iu desh të provonte mantelin e një diplomati mbi omoforin episkopal, i cili, megjithëse ishte i pazakontë për një njeri të Kishës, ishte, megjithatë, plotësisht në përputhje me shpirtin e brendshëm të shenjtorit. Si rezultat i marrëveshjeve të arritura midis Konstandinopojës dhe Trierit në 384, Maksimi dhe Theodosius lidhën një armëpushim të përkohshëm. Është shumë e mundur që Theodosius ta njohë uzurpatorin Maksim si perandor dhe të ketë rënë dakord që provincat që ai kishte pushtuar më parë do të mbeten në zonën e tij të ndikimit. Megjithatë, marrëdhëniet e uzurpatorit me Mediolanusin ishin ende shumë të pasigurta. Për më tepër, për shkak të operacioneve aktive ushtarake kundër barbarëve që sulmuan Raetinë, ato u përkeqësuan edhe më shumë. Meqenëse Maksimi, i cili i shihte këto operacione ushtarake si asgjë tjetër veçse një kërcënim për ndikimin e tij, ishte gati të ndërmerrte hapa hakmarrës kundër Valentinianit, kishte nevojë për negociata të reja. Zgjedhja e oborrit perandorak ishte e qartë. Kush tjetër, nëse jo Shën Ambrozi, nga njëra anë, tashmë me përvojë në negociata, dhe nga ana tjetër, borxhli ndaj perandorit të ri për përfundimin e favorshëm të çështjes lidhur me Altarin e Fitores, do të mund të merrte përsipër këtë mision të përgjegjshëm, çmimi i të cilit ishte jo vetëm ruajtja e dinastisë legjitime në pushtet, por edhe siguria e Kishës së Shën Later9. Ambrose do të thotë se ambasada e tij e parë u ndërmor për mirëqenien e perandorit, e dyta - për paqen dhe devotshmërinë 95. Me të mbërritur si diplomat në oborrin e uzurpatorit dhe të vrasësit, Shën Ambrozi zgjodhi menjëherë një ton bisede mjaft të ashpër dhe të papajtueshme, duke e bërë të qartë se Maksimi do të negocionte me të barabartët e tij. Akuzat e tërheqshme të Shën Ambrozit mund t'i kushtonin atij jetën, por qëllimi kryesor i negociatave për peshkopin e Mediolanit ishte një - të krijonte para Maksimit pamjen se Mediolan ishte plotësisht i sigurt. Mund të mrekullohemi vetëm me guximin dhe guximin e Shën Ambrozit, i cili, siç raporton biografi i tij Paulinus, e shkishëroi Maksimin nga Kisha, sepse nuk pranoi të pendohej “për derdhjen e gjakut të zotërisë së tij (d.m.th., Perandorit Gratian) dhe njerëzve të pafajshëm” 96. Megjithatë, sapo kërcënimi i pushtimit nga legjionet e Maksimit kaloi dhe pozita e Valentinianit të ri u forcua, nëna e tij, Ariane Justina, e cila gjithmonë e konsideronte Shën Ambrozin, një konkurrent të pushtetit perandorak dhe armikun e saj personal, vendosi të bënte një lëvizje të guximshme politike duke u përpjekur t'i hiqte Kishës bazilikën në Mediolan. Paredi beson se arsyeja për këtë ishte se “pas dy misioneve politike në Trevira dhe fitores në çështjen me Symmachus, prestigji i Shën Ambrozit u rrit me shpejtësi marramendëse” 97 . Konfrontimi për bazilikën e Milanos, i cili filloi në vitin 385, u bë më i rëndësishmi nga të gjitha përplasjet e mëparshme midis peshkopit dhe perandorit. Ja çfarë shkruan Paredi për etapat kryesore të kësaj lufte. Në pranverën e vitit 386, gjykata kërkoi kategorikisht nga Shën Ambrozi që t'i jepte bazilikën Portiane. Ai, natyrisht, refuzoi. Në mars, njësitë ushtarake u dërguan për të rrethuar bazilikat e qytetit. Me afrimin e Pashkëve, lufta intensifikohet edhe më shumë. Më 29 mars ndodhi gjakderdhja e parë mes besimtarëve që mbronin bazilikën dhe disa ushtarëve. Për të thyer shpirtin e njerëzve, qeveria rriti vazhdimisht taksat për tregtarët. Më 1 Prill, një noter perandorak erdhi te peshkopi, duke kërkuar një përgjigje nëse ai vërtet donte të bëhej tiran i qytetit? Nëse po, atëherë le ta deklarojë drejtpërdrejt, atëherë qeveria do të marrë hapat e duhur. Por të nesërmen gjithçka u ndal papritur. Ushtarët hoqën kordonin dhe tregtarëve iu kthyen paratë e tyre. Disa sugjerojnë se pozicioni i Valentinianit II u ndikua aq fuqishëm nga një mesazh i perandorit lindor Theodosius për përfundimin e persekutimit të ortodoksëve 98. Rezultati i një përballjeje kaq të gjatë ishte demonstrimi i dobësisë së pushtetit dhe fuqisë së Kishës, e cila gëzon përkushtimin e pakufi të popullit. Për më tepër, edhe disa nga ushtarët perandorakë, të habitur nga predikimi i Shën Ambrozit, shkuan në anën e tij. Në kuadër të këtyre ngjarjeve dramatike, Shën Ambrozi e bëri të qartë një herë e mirë se "perandori është i pallateve dhe prifti i kishës. Juve [Valentinianit II] ju është dhënë e drejta mbi ndërtesat publike, jo mbi ato të shenjta."99 Autoriteti i partisë Ariane të gjykatës, të drejtuar nga Justina, u minua plotësisht. Gjykata perandorake plotësisht e demoralizuar u detyrua të tërhiqej në Aquileia për të hequr qafe "peshkopin tiran" të paktën për një kohë. Shën Ambrozi, pasi kishte treguar edhe një herë përparësinë e kishës ndaj shtetit dhe duke demonstruar epërsinë e tij personale ndaj perandorit, mundi të kalonte nga çështjet e politikës lokale në pjesën qendrore të Italisë (që në fakt mbeti vetëm në pushtetin e Valentinianit) në çështjet e politikës globale në të gjithë pjesën perëndimore të perandorisë, e cila në atë moment po përjetonte kalimin nga sundimi i dhimbshëm i Maks. Perandori Theodosius. Pasi mundi Maksimusin, Theodosius u bë sundimtari i vetëm dhe më i fuqishëm i gjithë Perandorisë Romake. Pasi mori në zotërim toka të reja, Theodosius u gjend ballë për ballë me shumë çështje të tjera, duke përfshirë problemin e ndërveprimit me Kishën Perëndimore. Marrëdhëniet kishë-shtet në Perëndim ishin rrënjësisht të ndryshme nga ato me të cilat ishte mësuar Theodosius në Lindje. Peshkopët perëndimorë (dhe veçanërisht Shën Ambrozi) ishin në antagonizëm të rreptë me "sjelljet" cezar-papiste të perandorëve lindorë. Meqenëse pikëpamjet e Shën Ambrozit dhe Theodosit në thelb nuk përputheshin në formën e ndërveprimit midis Kishës dhe pushtetit laik, kjo herët a vonë do të çonte në një konflikt të pashmangshëm midis perandorit të Lindjes dhe udhëheqësit të Kishës Perëndimore. Për më tepër, konflikti i ndodhur rezultoi të jetë ngjyrosur nga rivaliteti personal i dy figurave të shquara të epokës së tyre 100 . Gjithçka nisi me një kryengritje në qytetin e Selanikut, e cila ndodhi në mesin e vitit 390. Sozomen shkruan se arsyeja e kryengritjes ishte refuzimi i kreut të trupave ilire, Boteriku, për të liruar nga burgu për të marrë pjesë në lojëra një karrocier popullor, të akuzuar për “tundimin e turpshëm frekuentues të kupave”. i etur për spektakël, e bëri copë-copë Boterikun fatkeq e ndoshta edhe disa zyrtarë të tjerë të qytetit. Kështu, Theodoret raporton se disa zyrtarë qeveritarë u vranë dhe u tërhoqën zvarrë nëpër rrugët 102. Sapo Teodosi mori vesh për kryengritjen, u tërbua. Menjëherë iu dha urdhri për të ndëshkuar ashpër autorët dhe duke qenë se ishte thjesht e pamundur të gjendeshin nxitës të veçantë, atëherë, sipas Sozomenit, u urdhëruan të vritnin një numër të caktuar të njerëzve të parë që takuan 103. Shën Ambrozi u informua për atë që kishte ndodhur pothuajse para vetë perandorit. Ai e konsideroi detyrën e tij t'i kërkonte Teodosit falje për fajtorët. Sidoqoftë, për arsye të panjohura (ose Theodosius nuk e mbajti fjalën e tij, ose dekreti i tij për anulimin e dënimit erdhi me vonesë, ose zyrtarët lokalë ishin "të zellshëm"), përsëri ndodhi një hakmarrje brutale kundër njerëzve. Nuk ka të dhëna të sakta për shkallën e incidentit. Pallua flet për 7,000-15,000 njerëz. Por edhe nëse shifra të tilla ekzagjerohen, kjo ngjarje tronditi Perandorinë Romake 104. Pasi mësoi për vizitën e ardhshme të Teodosit në Milano, Shën Ambrozi largohet me nxitim nga qyteti për të shmangur takimin me perandorin. Nga mërgimi vullnetar, Shën Ambrozi i dërgon perandorit një letër besimi, jo të diktuar si zakonisht, por të shkruar në dorën e tij (Ep. 51). Në të, peshkopi thotë drejtpërdrejt se ajo që ndodhi në Selanik nuk duhej të kishte ndodhur, duke e bërë të qartë me takt se nuk do të mund të kremtonte Eukaristinë në prani të perandorit. Në fillim, Theodosius nuk donte të pranonte fajin e tij. Por pas ca kohësh, ai e kuptoi se peshkopi kishte të drejtë: duke dhënë urdhër për të vrarë shumë njerëz të pafajshëm, ai shkeli ligjet e vendosura nga Zoti. Peacock shkruan se kur Shën Ambrozi mësoi për krimin e Theodosit, e ndaloi atë të hynte në kasafortat e Kishës dhe gjithashtu deklaroi se ishte e pamundur që ai të fillonte sakramentet përpara se të kryhej pendimi 105. Kjo ishte e pakuptimtë. Perandori, sundimtari dhe mbreti suprem, praktikisht një gjysmëperëndi, duke qëndruar mbi të gjitha ligjet, i kërkon me përulësi peshkopit falje për atë që ka bërë. Paredi shkruan se “në vitin 390 në Milano, peshkopi Shën Ambrozi ishte i pari që pati guximin t’i bënte thirrje perandorit të krishterë të pranonte fajësinë për krimin”. 106 Paredi sheh në këtë pendim publik të Teodosit triumfin e Kishës mbi shtetin 107. Analogjitë historike janë gjithashtu të shumta: disa këtu shohin një prototip të përballjes së ardhshme midis papëve dhe perandorëve, duke krahasuar St. Ambrosi me Gregorin VII, i cili deklaroi mundësinë e Kishës për të rrëzuar perandorët; të tjerë thonë se fitorja e peshkopit mediolan është më domethënëse se pajtimi i Bonapartit me Zotin dhe ecja e Henrikut IV në Canossa 108. Në një mënyrë apo tjetër, pendimi i Teodosit tregoi shumë qartë se pushteti i Kishës mund të ketë fare epërsi ndaj pushtetit laik. Kjo ngjarje u bë edhe një lloj kthese në marrëdhëniet personale midis peshkopit dhe perandorit. Edhe pse Teodosi nuk do të bjerë kurrë nën ndikimin e plotë të Shën Ambrozit, megjithatë, në të gjitha politikat e tij fetare të ardhshme ai do t'i drejtohet këshillës së peshkopit mediolan. Duke përshkruar në vija të mëdha ndikimin e Shën Ambrozit të Milanos në çështjet e kishës dhe të shtetit, në përgjithësi mund të shohim se ai ishte me të vërtetë një udhëheqës politik dhe kishtar i epokës së tij. Çfarë i lejoi vetes të bënte Shën në marrëdhëniet me perandorët. Ambrose, asnjë peshkop i vetëm i epokës së tij nuk mund ta lejonte këtë, dhe papëve të mëvonshëm iu desh të bënin një luftë të gjatë për të zbatuar idetë që u shpallën nga peshkopi mediolan në shekullin e 4-të. Për më tepër, kur Shën Ambrozi ishte tashmë i shtrirë në shtratin e vdekjes, kundërshtari i tij kryesor në oborrin e Teodosit dhe keqbërësi Stiliko, pasi mësoi për sëmundjen e peshkopit, siç raporton Peacock, tha se me vdekjen e një njeriu të tillë, Italia do të kërcënohej me vdekje 109 . 4 prill 397 shpirti i Shën Ambrozit të Milanos i dha lamtumirën trupit. Peacock raporton se në minutat e fundit të jetës së tij, vetë Zoti Jezus iu shfaq atij dhe buzëqeshi, duke e parë atë. Paredi vëren se 50 vjet pas vdekjes së Shën Ambrosit, "qyteti dhe kisha e tij u plaçkitën nga një luzmë barbarësh, i gjithë legjislacioni i krishterë, krijimi i të cilit i kishte kushtuar një punë të tillë, dukej se u shemb së bashku me perandorinë" 110. Në të vërtetë, Perandoria Romake i mbijetoi "kryesore" viteve të eblosë së tij vetëm nga rënia barbarët në 476. Arsyet e shkrimit të traktatit dhe situata e përgjithshme politike Kah fundi i shekullit të 4-të që po largohet. Në hartën ushtarako-politike të Perandorisë Romake, ndodhën ngjarje që patën një ndikim të madh si te Shën Ambrozi, ashtu edhe te të gjithë bashkëkohësit e tij. Gjithçka filloi me faktin se në vitin 376, perandori Valens lejoi gotët, të cilët ishin arratisur nga persekutimi nga fiset veriore, të vendoseshin në provincat trake, me kusht që të siguronin rekrutë për ushtrinë romake. Por uria dhe poshtërimi i vuajtur nga burokratët romakë çoi në revoltën e gotëve. Kërcënimi po rritej gjithnjë e më shumë. Më në fund, Valens, duke i kushtuar vëmendje kryengritjes që po ndodhte në rajonet e Danubit, u nis për një fushatë. Duke vendosur të mos priste ndihmë nga nipi i tij Gratian, ai urdhëroi betejën. Ushtria romake e mundur plotësisht pësoi një fiasko të plotë. Kështu, beteja që u zhvillua në gusht 378 në Adrianopojë u bë një nga faqet më të trishta në historinë e Perandorisë Romake të vonë 111. Kjo është tabloja e kësaj tragjedie që përshkruan historiani romak Ammianus Marcellinus: “Duke hedhur rrufe nga sytë e tyre, barbarët ndoqën tanët, gjaku i të cilëve po u ftohte tashmë në venat e tyre. Disa ranë nga një goditje e panjohur, të tjerët u rrëzuan nga pesha e atyre që shtynin, disa vdiqën nga goditja e të gjithë shokëve të tyre, barbarët që u rezistuan të gjithë atyre që s’u bënë mëshirë. Për më tepër, rrugët u bllokuan nga shumë njerëz gjysmë të vdekur, duke u ankuar për agoninë e përjetuar nga plagët e tyre, dhe bashkë me to, boshte të tëra kuajsh të ngordhur, të përzier me njerëz, mbushën fushën. 112 Theodoreti shton: “Kur barbarët arritën në fshatin ku Valens, pasi morën vesh për disfatën, u përpoqën të fshiheshin, i vunë zjarrin dhe së bashku me fshatin dogjën edhe kundërshtarin e devotshmërisë” 113. Dhe në një shënim për këtë vend ai shton: “Pasi i konvertoi gotët në arianizëm dhe kështu i dënoi ata në përjetësi”. 114. Për çështjen e "katastrofës së Adrianopojës", Shën Ambrozi ishte i mendimit se disfata e ushtrisë romake dhe vdekja e perandorit ishin pasojë e natyrshme e politikës pro-ariane që Valens zbatoi sistematikisht. Më poshtë do t'i kushtojmë vëmendje të veçantë faktit që Shën Ambrozi flet për këtë çështje në traktatin "De Spiritu Sancto" v. 17. Pra, në përgjigje të kërkesës së August Gratianit, i cili në të njëjtin vit 378 po përgatitej të niste një fushatë kundër gotëve arianë, Shën Ambrozi shkruan veprën kryesore dogmatike të jetës së tij, De Fide. Në dy librat e parë, Shën Ambrozi zbulon dhe vërteton hyjninë e Krishtit. Një nga mendimet e këtij traktati është se nëse perandori do të luftojë heretikët arianë, atëherë ai me siguri ka nevojë për armaturën dhe armët e besimit të vërtetë. Këto janë fjalët me të cilat ai e këshillon Gratianin: "Shkoni haptazi në betejë, i rrethuar me mburojën e besimit dhe me një shpatë shpirtërore, shkoni në fitoren e parashikuar në kohët e lashta, të parathënë nga profetët hyjnorë" 115. Perandori ishte i kënaqur me këtë traktat. Prandaj, në muajt e parë të vitit 379, ai personalisht i shkroi një letër të shkurtër peshkopit të Milanos me një ton shumë informal. Shën Ambrozi u kënaq kur mori një mesazh të ngjashëm nga vetë Augusti. Në fund të fundit, duhet të kujtojmë se edhe në perandorinë e krishterë të asaj kohe, perandori mbeti një lloj qenie qiellore dhe ceremonia madhështore e oborrit të paraqitur nga Diokleciani nuk u shfuqizua. Dhe Shën Ambrozi nuk ngurroi të përgjigjej: “Ti, o sovran më i krishterë, deshi t'i shkruash të gjitha mesazhet me dorën tënde, që vetë letrat të ishin shenjë dhe shprehje e besimit tënd, e devotshmërisë tënde” 116. Gratiani gjithashtu kërkoi që ekspozimit të besimit t'i shtohej një traktat mbi Frymën e Shenjtë. Duke përmbushur vullnetin e personit të gushtit, në vitin 381 Shën Ambrozi shkruan tre libra, të botuar nën titullin e përgjithshëm "Për Shpirtin e Shenjtë". Në këtë vepër, Shën Ambrozi, përmes prizmit të mësimit triadologjik, shpjegon doktrinën e Personit të tretë të Trinisë, duke folur për marrëdhëniet e Tij me Personat e tjerë, natyrën, veprimin etj. Kur shkruan këtë traktat, St. Ambrozi shpesh u drejtohet autorëve autoritativë grekë: Shën Athanasius i Aleksandrisë, Didymus i Verbëri dhe Kapadokianët. E shkruar në fillim të vitit 381, domethënë gjatë fushatës së radhës të Gratianit kundër gotëve në Maqedoni 117, traktati “Për Frymën e Shenjtë” kishte për qëllim t'i jepte mbështetje morale perandorit përballë betejave të ardhshme. Dhe në të vërtetë, në prologun e traktatit të Shën Ambrozit kujtohet udhëheqësi i popullit hebre Gideon i Dhiatës së Vjetër, duke folur për fitoren e tij të lavdishme mbi armiqtë e tij, të cilën ai e arriti jo me një ushtri të madhe, por me besimin në ndihmën e Zotit dhe me guximin e shkëputjes së tij të vogël. “Çfarë u prek Gideoni nga profecia kur dëgjoi se edhe pas humbjes së shumë njerëzve, Zoti do ta çlironte popullin e Tij nga armiqtë me një njeri të vetëm?” 118 "Shën Gideoni e parashikoi sakramentin. Më në fund, ai zgjodhi treqind (ushtarë) për betejë (Gjyqtarët 7:6), për të treguar se bota do të çlirohej nga sulmet e armiqve të frikshëm, jo ​​me anë të një ushtrie të madhe, por me anë të sakramentit të Kryqit. E megjithatë ai zgjedh të fortët dhe besnikët 1 nga e ardhmja, sepse ai është akoma një dëshmi më e plotë e Zotit". Tani le të hedhim një vështrim më të afërt në Artin e 17-të të përmendur më parë. 1 libër i traktatit të Shën Ambrozit "Për Shpirtin e Shenjtë". Ky varg është interesant sepse është i vetmi vend në librin e parë ku Shën Ambrozi ka të bëjë me përshkrimin e realiteteve historike të asaj kohe. Pra, ne lexojmë: “...sepse Kostandinopoja tashmë është kthyer në besim me anë të fjalës së Zotit dhe ka marrë prova të dukshme të drejtësisë Tënde. Në fund të fundit, ndërsa qyteti, i alarmuar nga luftërat kufitare, po ngrohte helmin e arianëve në thellësi, muret e tij jehonin nga ushtria e armikut. Por, sapo ai hoqi dorë absolutisht nga tradhtarët e tij, duke parë gjithmonë besimin e tij për të gjykuar armikun. frika, si një besimtar, e gjeti atë duke u lutur përsëri, e fshehu njeriun që po vdiste dhe pushtoi të vdekurin.” 120 Kur lexohen këto rreshta, lindin një sërë pyetjesh: kush janë tradhtarët e besimit nga të cilët Kostandinopoja hoqi dorë, kush është "gjykatësi i mbretërve" i panjohur (dhe cilët mbretër), si u bë i devotshëm, etj. Për t'iu përgjigjur këtyre pyetjeve, le t'i drejtohemi komenteve latine të këtij vargu, të lënë "në margjina" të botimit të Min. Këtu tregohet se një farë Valesius (me sa duket Heinrich Valesius - një shkencëtar francez, i lindur në 1603 në Paris, ishte botues i veprave, duke përfshirë Ammianus Marcellinus) 121 në shënimet e tij për librin XXI të Ammianus Marcellinus e kupton "vetë armiku dhe gjyqtari i mbretërve) (hostemipregnaidum, udhëheqësi i mbretërve) est Athanaricum regem); dhe nën mbretërit që kishin frikë prej tij, sundimtarët e Perandorisë Lindore (id est imperium Rom. in Oriente). Në lidhje me helmin e Arianëve, shënimet e Min thonë si vijon: "Për sa kohë helmi i Ariusit mbeti brenda Konstandinopojës, rreziku i një pushtimi gotik rrinte vazhdimisht mbi të. Për më tepër, dyzet vjet pasi Eusebius i Nikomedias drejtoi selinë e Konstandinopojës, perandori Valens pësoi një disfatë nga Go22". Tani le të përpiqemi ta pajtojmë këtë me realitetet historike. Ndër udhëheqësit barbarë që shqetësonin veçanërisht Perandorinë Romake në gjysmën e dytë të shekullit të 4-të, historianët (në veçanti, Ammianus Marcellinus) veçojnë Atanaric. A mund të themi se Shën Ambrozi, duke folur për judice regum, flet për këtë? Ja se çfarë shkruan V. Lavrov për Atanarikun: "Për Atanarikun mund të vërehen sa vijon. Nuk ka gjasa që Ammianus Marcellinus, kur përdor termin iudex, të ketë nënkuptuar nga Atanaric thjesht një gjykatës. Kjo nuk do të korrespondonte me statusin real të liderit të Tervingëve. Për më tepër, termi iudex Gothorum përdoret nga Auxenti i jetës së Dorosofit. Gothorum organizoi persekutimin e të krishterëve gjatë kohës së Konstancit II Kjo do të thotë se ky titull u mbajt nga sundimtarët gotikë” 123. Pra, në retrospektivë, Art. Shën Ambrozi dëshiron t'i kujtojë Gratianit ngjarjet e mëposhtme në historinë e tyre relativisht të re. Për sa kohë që Kostandinopoja ngrohte helmin Arian brenda mureve të saj, rreziku i një pushtimi gotik qëndronte gjithmonë mbi të. Shën Nuk është rastësi që Ambrozi e thotë këtë, sepse dy vjet përpara se këto rreshta të lexohen nga Gratiani, bashkësundimtari i tij Valens do të ketë pësuar tashmë një disfatë dërrmuese nga udhëheqësi gotik Fritigern në Adrianopojë. Por, sapo Kostandinopoja hoqi dorë nga tradhtarët e besimit, domethënë, perandori Theodosius, pasi u pagëzua në 380, shpalli Ortodoksinë fenë zyrtare në Perandorinë Romake Lindore, atëherë vetë armiku dhe gjykatësi i mbretërve - mbreti gotik Atanarik, të cilin perandorët lindorë e shihnin gjithmonë si një devotetë, duke u lutur, pasi në të njëjtin 380 Atanarik, pasi u dëbuan Visigotët, u pranua me nder në shërbim të Teodosit. Shën Ambrozi bëhet peshkop në vitin 374, që përkon pikërisht me vdekjen e Valentinianit. Gratiani i ri, i cili ka fituar pushtetin, është në frikë të vazhdueshme nga njerka e tij Justina, e cila është gati të bëjë gjithçka për të siguruar që djali i saj të bëhet perandor. Profesori i Universitetit Shtetëror të Moskës V.I. Kuzishchin vëren se "Gracian në atë moment kishte nevojë të madhe për një mentor dhe udhëheqës dhe një shenjtor me përvojë. Ambrozi, i cili drejtonte peshkopatën e kryeqytetit, ishte i destinuar të bëhej një mentor i tillë" 124. Më 24 gusht 367 në Ambiana, Valentiniani I shpall celulën tetëvjeçare të Ambrosit Amusus125. Karakterizimi i Gratian-it: “Një i ri, i talentuar bukur, elokuent, i përmbajtur, luftarak dhe i butë dhe mund të kishte ndjekur gjurmët e perandorëve më të mirë (të së kaluarës), kur fundi filloi t'i zbukuronte faqet, nëse prirja e tij për argëtim, nën ndikimin korruptues të atyre që ishin më të afërt, nuk e kishte drejtuar, megjithëse nuk e kishte bërë të zbrazur mbretin. gjakmarrje në të njëjtën kohë” 126 . Nga njëra anë, Gratiani duhej t'i drejtohej autoritetit të Kishës për t'i rezistuar makinacioneve të Justinës, nga ana tjetër, Shën Ambrozit kishte nevojë për mbështetje perandorake për të luftuar arianët. Takimi i parë i perandorit dhe ipeshkvit në korrik 379 rezultoi me nënshkrimin e një dekreti për heqjen e tolerancës fetare, të nxjerrë, natyrisht, jo pa ndikimin e Shën Ambrozit. Pas F. Dudden, Kazakov vëren se “Ambrose u bë jo vetëm mentor i perandorit në besimin katolik, por edhe këshilltar për politikën e perandorisë” 127. Edhe pse Shën Ambrozi sillej gjithmonë me takt në raport me Gratianin, duke mos e lejuar veten të ushtronte presion të drejtpërdrejtë, por me vendimet e tij, letrat e tij të shpeshta ndikuan disi dhe personalisht nga takimet e tij. Falë besimit kaq të madh që i është dhënë peshkopit dhe afërsisë së tij me shtresat e elitës më të lartë shtetërore, autoriteti i Shën Ambrozit është rritur shumëfish. Tash e tutje, heretikët dhe paganët nuk kanë as më të voglin shanse t'i rezistojnë ndikimit gjithnjë në rritje të Kishës në Perëndim. Ndërkohë, retë u mblodhën sërish mbi perandori. Në vitin 383, trupat rebele të udhëhequra nga Magnus Maximus, i cili e shpalli veten perandor, zbarkuan në Gali. Së shpejti Gratiani tashmë doli për ta takuar atë në mënyrë që t'i jepte fund luftës civile duke mposhtur uzurpatorin. Për gati një javë, të dyja ushtritë qëndruan pa lëvizje; askush nuk guxonte të sulmonte i pari. Por kjo vonesë rezultoi si vdekje për Gratian, pasi ushtria e tij dita-ditës po pakësohej për shkak të dezertimit masiv. I tradhtuar nga të gjithë, Gratiani iku me nxitim nga fusha e betejës së dështuar, i shtyrë nga kundërshtarët e tij. Më 25 gusht 383 e kapën dhe e vranë. Ekziston një besim i përhapur se fjalët e fundit që ranë nga buzët e perandorit që po vdiste ishin: "Ambrose! Ambrose! Ku je?" 128. Vdekja e parakohshme dhe aq e tmerrshme e Gratianit rezonoi me pikëllim të thellë në zemrën e Shën Ambrozit. Më pas, ai do të shkruajë fjalë të mahnitshme në pikëllimin e tij të sinqertë: “Kisha qan për djalin e saj dhe lotët e saj janë në faqet e saj. Humbja e Gratianit ishte një goditje në faqen e Kishës. O Kishë, derdhi lotët! Dhe faqet tuaja qofshin të mbushura me lot, si rrjedha të tejmbushura dhembshurie. Vdekja e perandorëve besnikë është një turp dhe turp për Kishën dhe në një vdekje kaq të parakohshme të një sunduesi të devotshëm, bukuria e Kishës errësohet nga trishtimi” 129. Fillimi i vitit 379 ishte për shkak të Shën Ambrozit përballet me një përballje të ashpër me partinë e oborrit arian, të drejtuar nga Justina, pasi në këtë kohë, për shkak të ndërlikimit të situatës ushtarake në Danub, oborri perandorak zhvendoset në Milano. Sapo mbërriti, Justina kërkoi menjëherë që një nga bazilikat t'u jepej arianëve. Për të mos u dukur i pjesshëm dhe për të mos shkaktuar armiqësinë e njerkës së tij, Gratiani urdhëron që kisha t'u dorëzohet arianëve 130. Në këtë situatë, Shën Ambrozit nuk i mbetej gjë tjetër veçse të pajtohej me situatën. Arianitët morën atë që punuan aq shumë për të arritur. A ndodhi ky incident sepse Shën Ambrozi dëboi të gjithë klerin arian, duke i hequr kështu mundësinë për të kryer shërbime hyjnore, ose sepse ai konfiskoi pronën e Kishës Ariane për të shpërblyer qytetarët e robëruar, ose për ndonjë arsye tjetër, por, në një mënyrë ose në një tjetër, ajo që ndodhi nuk ishte vetëm një shenjë e shkeljeve të autoritetit të Ipeshkvit, por edhe të paqes së brendshme të Meje. Rrethanat aktuale e detyrojnë Shën Ambrozin që t'i drejtohej ndihmës së Gratianit. Perandori, nga ana e tij, nuk po nxiton të mbajë anë. Ai tregon largpamësinë e një politikani të urtë, duke ua marrë arianët bazilikën, por në të njëjtën kohë, duke mos ia dhënë peshkopit derisa të qetësohen trazirat. Por transferimi i bazilikës tek ortodoksët nuk vonoi të pasonte. Për habinë e këtij Shën Ambrozi përmend në v. 19–21. traktat "Për Frymën e Shenjtë". Në veçanti, ai vlerëson perandorin, nga njëra anë, për besimin e tij, dhe nga ana tjetër, për kthimin e Bazilikës së Kishës. Duke iu drejtuar perandorit, ai thotë: “Kohët e fundit [këto rreshta të Shën Ambrozit shkroi në 380–381] ju e keni demonstruar devotshmërinë tuaj me një akt kaq të mahnitshëm si kthimi i kishës të Perëndisë pa ndonjë bindje paraprake nga ana jonë” 131 . Dhe më pas ai vazhdon: “Pra, ne tashmë kemi marrë hirin e besimit tuaj dhe shpërblimin tonë, pasi nuk mund të themi ndryshe se ishte hiri i Frymës së Shenjtë, sepse kur ishim të gjithë në injorancë, ju papritur na e ktheni kishën 132. Duke kujtuar konfiskimin e mëparshëm, Shën Ambrozi bën një lëvizje delikate politike duke i lënë të kuptohet Gratianit se konfiskimi i bazilikës nuk ishte faji i tij, pasi edhe pse ai nënshkroi dekretin, ai nuk veproi me vullnetin e tij të lirë: “Dhe unë nuk mbaj zi për humbjet e mëparshme, pasi humbja e kësaj bazilike çoi në një lloj urdhri për të hequr më vonë besimin tuaj. devotshmëria e përmbushi këtë qëllim për të hequr atë që mund të shërbente si provë, dhe pasi e vërtetova atë, ktheja në të njëjtën kohë, dhe unë e njoh gjykimin tuaj si të drejtë. vendim” 133 . Një fitore tjetër e fituar nga Shën Ambrozi mbi oborrin perandorak, tregoi edhe një herë se sa e fortë është fuqia e Kishës në Perëndim dhe sa e dobët është fuqia e shtetit. Por, siç u përmend më lart, disa vite më vonë, në vitin 386, gjykata, e nxitur nga Justina, përsëri u përpoq më kot t'i rimarrë bazilikën nga peshkopi. Dhe kjo disfatë do të jetë gozhda e fundit që do të ngrejë Shën Ambrozin në një arkivol, të rrëzuar nga dërrasat e përpjekjeve patetike të arianëve për të marrë bazilikën. Shën Ambrozi si luftëtar kundër herezive Lufta e gjatë, e përgjakshme dhe dramatike kundër Arianizmit shkon si një fije e kuqe përgjatë gjithë historisë së Kishës të shekullit të IV-të. Duke shkuar shpejt përtej doktrinës së pastër, kjo përballje kaloi në nivel politik dhe shtetëror. Në gjuhën moderne, mund të themi se kjo ishte një çështje sigurie shtetërore për perandorinë. E kemi thënë më lart se zgjedhja e Shën Ambrozit për peshkop ndodhi kur përballja mes arianëve dhe ortodoksëve arriti pikën e vlimit. Por meqenëse Shën Ambrozi, edhe gjatë kohës së tij si prefekt, u vendos si mbështetës i politikave fetare neutrale dhe që të dy e panë tek ai «njeriun e tyre». Dhe kjo, natyrisht, e detyroi atë të ishte me takt dhe të kujdesshëm në fillim. Politika e tij fillestare e tolerancës ishte e motivuar vetëm nga një gjë - dëshira për të ruajtur paqen në komunitetin mediolan. Por së shpejti peshkopi i sapoformuar, duke u larguar nga politika e tolerancës, zgjodhi një vektor tjetër veprimi. Pasi hyri në përballje me arianët, Shën Ambrozi në mënyrë të qartë dhe të vazhdueshme, hap pas hapi, filloi të godiste herezinë. Fitorja përfundimtare iu garantua për faktin se ai kishte një ndikim të caktuar te perandori. Lufta kundër arianëve Shën Ambrozi i kushtoi vepra të tilla dogmatike dhe polemike si "Për besimin" dhe "Për mishërimin". Por përkundër faktit se tema kryesore e traktatit "Mbi Shpirtin e Shenjtë" është prova e Hyjnisë së Personit të tretë të Trinisë së Shenjtë, këtu i kushtohet shumë vëmendje provës së dinjitetit hyjnor të Jezu Krishtit në kontekstin e polemikave anti-ariane. Këtu është me vend të rikujtojmë edhe një herë fjalët e J. Le Bon, të thënë në lidhje me kërkimin pneumatologjik të Shën Athanasit, por që janë mjaft të zbatueshme për traktatin e Shën Ambroziut të Milanos: “Në këtë çështje në lidhje me Hyjninë e Shpirtit të Shenjtë, autori ndalet aq shpesh dhe gjerësisht në shqyrtimin e doktrinës4”1. Duke qenë një interpretues i shkëlqyer dhe duke ditur shkëlqyeshëm tekstet e Testamentit të Vjetër dhe të Ri, Shën Ambrozi tashmë në fillim të traktatit tregon se "në zgjedhjen e Gideonit kishte një lloj mishërimi të Zotit; në flijimin e një cjapi - heqja e mëkateve përmes trupit të Krishtit; në Demi - treqindblanët dhe më në fund shfuqizimi i ushtarëve. shëlbimi që vjen përmes kryqit" 135. Duke e interpretuar më tej sakrificën e Gideonit si një prototip të flijimit të Jezu Krishtit në kryq, Shën Ambrozi shkruan: “Dhe sapo maja e shufrës së engjëllit arriti te Perëndia, zjarri shpërtheu nga guri; dhe kështu flijimi i ofruar u konsumua. Në këtë mund të shihet dëshmi që tregon se shëmbëlltyra e Krishtit përmbante gurin: nga guri shpirtëror që pasoi; dhe guri ishte Krishti” (1 Kor 10:4)” 136. Duke vazhduar arsyetimin logjik për shpengimin e ardhshëm, Shën Ambrozi thotë se edhe atëherë, në veprimet e Gideonit, ishte parathënë se Zoti Jezu Krisht, pasi kishte bërë sakrificën e Kalvarit, do të shfuqizonte mëkatet e gjithë botës 137. Në secilën nga tre kafshët që u shfaqën në këtë flijim të Testamentit të Vjetër, prototipi i Testamentit të Testamentit, Shën a. "Në njërën anë, Zoti shfaqet në formën e një cjapi, nga ana tjetër - një dash, nga e treta - një viç, një cjap sepse është një flijim për mëkatet, një dash sepse është një flijim vullnetar dhe një demi sepse është një flijim i papërlyer." 138 Kur bëhet fjalë për vesën e mbledhur nga Gideoni me qeth, Shën Ambrozi, sërish këtu, nuk e humb rastin t'u kujtojë Arianëve se Jezu Krishti është Mesia i vërtetë për të cilin u folën profecitë e Dhiatës së Vjetër: “Dhe jo pa arsye ai thau qethin e judenjve dhe e mblodhi vesën në mënyrë që të mos e mbushte me ujë, por të mos e mbushte vetë në një enë. këmbët me këtë vesë (Gjyqtarët 6:39–40) E drejta e kryerjes së këtij sakramenti të madh i takon Tjetrit. Pritej Një dhe i Vetmi, i Cili mund të lante papastërtinë e të gjithëve" 139 . Dhe më tej: "Kështu ne shohim se në Të [Krishtin] u përmbushën të gjitha këto sakramente" 140. Duke tërhequr një paralele midis vesës që zbriti mbi qeth dhe sakramentit të pagëzimit që po vinte, Shën Ambrosi në mënyrë të madhe thërret sa të madhërishëm, sacrament of this! Ti, si një shërbëtor, lan këmbët e shërbëtorëve të Tu dhe si Zoti zbret vesë nga qielli". 141 Arsyetimi i mëtejshëm i Shën Ambrozit tashmë drejtohet drejtpërdrejt kundër arianëve: “Ai që nënçmon Atin, ose Birin, ose Frymën e Shenjtë, vepron ligësisht. Sepse ai që nuk beson në Birin, nuk beson në Atin dhe ai që nuk beson në Frymë, nuk beson në Birin e Perëndisë.” Dhe, duke vazhduar zinxhirin logjik të arsyetimit, ai shkruan: “Dhe Ati barazohet me krijesën nga ata që nuk e ndajnë Birin nga krijesa; sepse si të gjitha gjërat janë nga Ati, ashtu janë të gjitha me anë të Birit" 143 . "Ai që është i bekuar në Krishtin", thotë Shën Ambrozi, - është i bekuar në emër të Atit dhe të Birit dhe të Shpirtit të Shenjtë, për një emër dhe një fuqi" 144. Disa mendime të St. Ambrozi i kushton pagëzimit, duke thënë se "në tërësinë e tij është vetëm kur njeh Atin, Birin dhe Frymën e Shenjtë. Duke refuzuar njërin prej tyre, ju i refuzoni të gjithë" 145. Fjalë të bukura, të cilat përmbajnë një thellësi të mahnitshme teologjie, i kushtohen Shën Ambrozit me temën e mishit dhe të marrjes së Zotit, kështu ishte shëlbimi i Perëndisë: në atë kryq mund të vdisnin mëkatet e mishit tonë, për të fshehur atë që ishte, për të duruar dhe për të shlyer atë që nuk ishte, për të na thirrur në atë që ishte, me anë të asaj që ai nuk ishte” 146. Dhe përsëri: “Pra, me vrimat e kujt jemi shëruar, nëse jo. 147. Të gjitha këto arsyetime të shenjtorit kanë vetëm një qëllim - të vazhdojë temën triadologjike të traktatit "Mbi besimin" për të vërtetuar vazhdimisht Hyjninë e Jezu Krishtit, në mënyrë që të konsolidojë përparimin e arritur më parë në fushën e kristologjisë përpara se të hyjë në hapësirat e gjera të pneumatologjisë. Duke folur për luftën e Shën Ambrosit dhe Arianizmit nuk mund të mos përmendet për Koncilin e Aquileia. Meqenëse dimri i viteve 380–381 Gratiani u detyrua të kalonte kohë në rezidencën e tij në Milano, atëherë Shën Ambrozit iu dha një mundësi e mirë për të thyer përfundimisht rezistencën e arianëve, duke përdorur ndikimin e tij mbi perandorin. Për më tepër, vetë gjahu shkoi në duart e tij. Dy peshkopë arianë Palladius dhe Secondian, në lidhje me kërcënimin e largimit të tyre nga katedrat e tyre në 380, iu drejtuan Perandorit Gratian me një kërkesë për të mbledhur një Këshill Ekumenik, në të cilin ata mund të mbronin këndvështrimin e tyre. Perandori pranon ta bëjë këtë në mënyrë që të shmangë rritjen e kundërshtimit ndaj fronit të tij nga partia Ariane. Me bindjen e gjatë të Shën Ambrozit arriti të bindte Gratianin se peshkopët lindorë do të ishin vetëm një pengesë për Koncilin (në atë kohë, shumica e selive lindore ishin të pushtuara nga Arianitët). Prandaj, përshkrimi perandorak, i cili mblodhi peshkopët për Këshillin në Aquileia, thoshte se prania e peshkopëve vetëm nga qytetet e afërta ishte e mjaftueshme. Kështu, në Këshillin, i cili u hap më 3 shtator 381 (d.m.th. u zhvillua pothuajse njëkohësisht me Koncilin e Dytë Ekumenik të Kostandinopojës) në Bazilikën e Aquileia, 35 peshkopë mblodhën 148. Përveç faktit që Shën Ambrozi drejtoi praktikisht gjithë rrjedhën e këshillit; ishte edhe prokuror kryesor. Këtu vlen të kujtojmë se në vitet 379–380. Gratiani dhe Theodosius nënshkruan një dekret sipas të cilit të gjithë peshkopët heretikë do të rrëzoheshin. Dhe prandaj Shën Ambrozi, i cili kishte shumë vite praktikë gjyqësore pas tij, i bëri të akuzuarit vetëm një pyetje. – A i dënojnë këta të dy mësimet e Ariusit? Jo? Më pas çështja u mbyll: ata vetë deklaruan bindjen e tyre sipas ligjeve të shtetit 149. Siç thonë ata, Roma locuta – causa finita 150. Nga njëra anë, Kisha kërkon ndihmën e shtetit për zbatimin e vendimeve të këshillit (për largimin e peshkopëve të rrëzuar nga katedrat e tyre); nga ana tjetër, ajo dëshiron të rezervojë të drejtën për të zgjedhur pasardhësit e tyre. Shën Ambrozi mbajti qëndrimin parimor se "detyra e shtetit është t'i japë Kishës ndihmën që ajo kërkon; kjo është në interesin e saj dhe për këtë ndihmë do të marrë shpërblimin e saj nga Krishti Zot" 151. Por, përpara se të shkojë në Katedralen Aquileia, Shën Ambrozi përfundon shkrimin e tre librave të traktatit "Mbi Shpirtin e Shenjtë". Ata parashtruan mësimet ortodokse në terma të qartë dhe të saktë, kujtojnë kohët e errëta të Konstancit II dhe, përkundrazi, lavdërojnë mbretërimin e Gratianit. Flitet gjithashtu për bazilikën e Milanos, e pushtuar fillimisht nga arianët dhe më pas iu kthye ortodoksëve. Në këtë vepër, Shën Ambrozi mbron idenë se refuzimi i herezisë është çelësi i stabilitetit politik të shtetit. Është pikërisht fakti që ky traktat përmban komente në lidhje me Pjetrin e Aleksandrisë, Gregorin e Nazianzusit dhe vdekjen e udhëheqësit gotik Athanaric, të cilat bënë të mundur, me pak a shumë saktësi, t'i atribuohet shkrimi i tij fillimit të vitit 381 152. Sipas mendimit popullor (që, në veçanti, mbahet nga Paredi, Doutreleau dhe Adamov), kur shkruante traktatin "Mbi Shpirtin e Shenjtë", Shën Ambrozi ndoqi nga afër veprën me të njëjtin emër të Didymusit të Aleksandrisë të përmendur më parë. Paredi vë në dukje veçanërisht qartësinë e këtij traktati të Shën Ambrozit, “më i kapshëm dhe më bindës se traktatet që shërbyen si model i tij, edhe nëse një pjesë e arsyetimit të thellë të grekëve sakrifikohet për qartësinë” 153. Por ky është mendimi i një studiuesi modern, por "murgu i ashpër i Betlehemit" (d.m.th., Jeronimi i Bekuar) e nënshtroi këtë vepër ndaj kritikave shkatërruese. Në vitin 385, kur Jeronimi u detyrua të largohej nga Roma pas vdekjes së Papës Damasus, ai kreu përkthimin e tij latinisht të librit të Didymus mbi Shpirtin e Shenjtë. Vetë Jeronimi shkruan si vijon me këtë rast: "Dhe nëse e tregojmë emrin e autorit në titull, atëherë më mirë do të paraqitesha si përkthyes i veprave të të tjerëve sesa (siç bëjnë disa) do të stolisem si një sorrë e shëmtuar me puplat e të tjerëve. Sapo lexova librat e vegjël të një personi të tillë për Frymën e Shenjtë: dhe, siç e pashë këtë mendim të mirë në greqisht, u bëra komedian. Nuk ka asgjë provuese në to, asgjë individuale, asgjë zbavitëse, por gjithçka është e dobët, frikacake dhe e paqartë, megjithëse e ekzekutuar jo pa hir dhe sofistikim - me një fjalë, një lyerje e hollë, me erë të keqe... Nuk ka dyshim se ai që e lexon atë [Didymus] do ta njohë lehtësisht vjedhjen e rrymës së latinëve 5, Këtu, natyrisht, sorra do të thotë Shën Ambrozi 155. Për ne, natyrisht, është e habitshme dhe e pazakontë që një konflikt i tillë ndodhi midis dy etërve të shenjtë dhe mendjeve më të mëdha të kohës së tyre, por Shën Ambrozi, me shumë gjasa, e dinte se kjo armiqësi e Jeronimit i kishte rrënjët në Katedralen Aquileia që përmendëm tashmë. Fakti është se në fund të mbledhjes së këshillit, aventurieri Maksim doli para etërve, duke u përpjekur të largonte Gregorin e Nazianzus nga Selia e Kostandinopojës. Gjëja më e keqe është se etërit perëndimorë kësaj here treguan mungesë të plotë të mprehtësisë dhe dritëshkurtër politike duke besuar historitë e dyshimta të Maksimit 156. Shën Ambrozi i shkruan një letër Teodosit, në të cilën ai jo vetëm ankohet se nuk ishte ftuar në Koncilin e Konstandinopojës, por deklaron edhe për ligjshmërinë e Maksimusit. “Peshkopët lindorë duhet të kishin dëgjuar mendimin tonë; ne nuk pretendojmë të jemi zgjidhja e vetme e kësaj çështjeje, por të marrim pjesë në zgjidhjen e saj” 157. Këtu është gjithashtu e nevojshme të thuhet se cila ishte saktësisht marrëdhënia midis Jeronimit dhe Gregorit të Nazianzusit. Sipas Paredit, rreth vitit 379 Jeronimi shkoi në Kostandinopojë për të vazhduar studimin e Shkrimeve nën Gregorin. Jeronimi u bë një nga mbështetësit dhe admiruesit e tij më të devotshëm, pasi të dy u bashkuan nga dëshira për asketizëm të ashpër, dashuria për kulturën dhe përbuzja për bukurinë e kotë. Jeronimi, sigurisht, pa të gjitha intrigat që rrethonin Këshillin e Kostandinopojës në vitin 381, të cilat si rezultat e detyruan mësuesin e tij të dashur të abdikonte nga departamenti dhe të kthehej në Kapadokia 158. Dhe, duke analizuar atë që po ndodhte, Jeronimi nuk mund të mos kujtonte se ishte Shën Ambrozi, pak më parë, ai që kishte folur në mbështetje të Gregorit. Për më tepër, duke mbajtur mëri, Jeronimi, më shumë se 10 vjet më vonë, do të gjejë një mënyrë për t'i shkaktuar një pikëllim tjetër Shën Ambrosit. Në vitin 392, Jeronimi u ngarkua të shkruante një histori të shkurtër të letërsisë së krishterë. Në fund të vitit, ai kishte botuar tashmë një vepër të titulluar “De viris illustribus”, ku arriti të mbledhë informacione për 135 autorë të krishterë. Në këtë vepër, Jeronimi i kushton shumë hapësirë veprave të veta (madje edhe atyre që nuk ishin shkruar ende në atë kohë, por ekzistonin vetëm në formë idesh) 159. Për Shën To Ambrozi, ai përmend vetëm sa vijon: “Ambrose, peshkopi i Milanos, shkruan deri më sot, dhe për të, meqenëse është ende gjallë, nuk do të gjykoj as për të vërtetën, as për dy gjëra. 160. Paredi, duke iu referuar Bardit, thotë se këto fjalë u bënë “monument mashtrimi dhe keqdashjeje” 161. Për meritë të peshkopit të Milanos, duhet thënë se ai e duroi në heshtje fyerjen. Kështu, shohim se megjithëse shumica e studiuesve nuk kanë asnjë dyshim për faktin e huazimit nga Shën Ambrozi i disa mendimeve të Didymit, megjithatë, një vlerësim kaq i mprehtë i traktatit "De Spiritu Sancto" nga Bekuari. Jeronimi ka më shumë gjasa të shkaktohet nga një ndjenjë armiqësie personale sesa nga leximi dhe hulumtimi objektiv. Për mendimet dhe idetë që bashkojnë veprat me të njëjtin emër të Shën Ambrozit të Milanos dhe të verbërit të Aleksandrisë, do të flasim më në detaje më poshtë. Tani, duke folur për situatën e përgjithshme politike dhe kishtare që mbretëroi në Perandorinë Romake në gjysmën e dytë të shekullit të IV-të, për arsyet që ndikuan në shkrimin e traktatit, duke theksuar veprimtarinë e Shën Ambrozit si udhëheqës shtetëror dhe kishtar, duke vlerësuar kontributin e tij në luftën kundër Arianizmit, që çoi në kapitullimin pothuajse të plotë të herezës në Perëndim Shpirti i Shenjtë”, mund të fillojmë të shqyrtojmë mësimet pneumatologjike të Shën Ambrozit, duke u nisur nga faqet e këtij traktati. Doktrina e Hipostazës së tretë të Trinisë së Shenjtë - Fryma e Shenjtë - u zbulua nga Shën Ambrozi në jo më pak detaje sesa mësimi për Birin në veprën "De Fide". Nga ky këndvështrim, krijimi i tij “De Spiritu Sancto” ka një rëndësi shumë të madhe në historinë e letërsisë kishtare, veçanërisht atë perëndimore. Nga ana tjetër, siç është përmendur tashmë disa herë, në thelb ai përmban shumë ide të shprehura më parë nga Didymus i Aleksandrisë në traktatin e tij me të njëjtin emër. Prandaj, duke pasur parasysh aspektin pneumatologjik të teologjisë së Shën Ambrozit, do të përpiqemi ta krahasojmë atë me pikëpamjet e ngjashme të Didymit; Për sa i përket triadologjisë (në izolim nga e cila, në mënyrë rigoroze, pneumatologjia humbet çdo vlerë), këtu kujtojmë sistemin harmonik të Tertulianit, sepse ishte Quintus Septimius Florens ai që u bë themeluesi i terminologjisë logjike dhe të sistemuar trinitare në Perëndim. Çështja e Hyjnisë së Shpirtit të Shenjtë është shqyrtuar nga Shën Ambrozi dhe Didymus në detaje dhe në mënyrë gjithëpërfshirëse. Pika kryesore e të gjitha diskutimeve për Frymën e Shën Ambrozit ekspozon shërbimin e krijesës dhe mosshërbimin e Frymës së Shenjtë: nëse i gjithë krijimi shërben, atëherë Fryma e Shenjtë nuk mund të llogaritet në krijimin 162. Më tej kjo ide zbulohet më në detaje në këtë mënyrë. Fryma e Shenjtë nuk mund të llogaritet as midis krijesave trupore dhe jotrupore. Tek të parët - sepse në to (corporalibus) Ai derdh hirin e Tij jotrupor (incorpoream infundit gratiam); të dytit sepse ata vetë marrin shenjtërimin e Shpirtit dhe në këtë mënyrë ia kalojnë pjesën tjetër të krijimeve të botës; nëse marrim engjëjt, sundimin, fuqinë - të gjithë ata dhe, në përgjithësi, i gjithë krijimi pret hirin e Shpirtit të Shenjtë 163. Në Didymus e ndeshim edhe këtë mendim, ndonëse tek ai zbulohet ndryshe: të gjitha krijesat, tha ai, ndahen në të dukshme dhe të padukshme ose trupore dhe jotrupore. Shpirti nuk u përket krijesave trupore, sepse Ai është banori i shpirtit dhe i ndjenjave të tyre (animae et sensus habitator), prodhuesi për to i fjalëve, urtësisë dhe diturisë (sermonis et sapientiae et scientiae effector); megjithatë substancat jotrupore marrin nga Fryma substancën e shenjtërimit; Vetë Fryma e Shenjtë jo vetëm që nuk është bartës i shenjtërimit të dikujt tjetër (non est capax sanctificationis alienae), por Krijuesi dhe dhënësi i shenjtërimit nga lart (insuper attributor est et capax) 164. Një tjetër provë e Hyjnisë së Shpirtit të Shenjtë për Shën Ambrozin i shërben pandryshueshmërisë së Shpirtit në ndryshim nga ndryshueshmëria e krijesës. “Çdo krijesë mund të ndryshojë, jo vetëm ajo që ka ndryshuar tashmë për shkak të mëkatit ose cilësisë së elementeve (quae jam peccato aliquo aut elementorum conditione mutata est), por edhe ajo që mund të jetë ende subjekt i korrupsionit për shkak të vesit të natyrës (vitio naturae), edhe pse nuk i është nënshtruar ende për shkak të besnikërisë ndaj disiplinës (nondum 165eest). Por, ndërsa i gjithë krijimi është i ndryshueshëm, Fryma e Shenjtë mbetet e mirë dhe e pandryshueshme, "sepse Ai që heq të gjitha sëmundjet dhe fal mëkatet nuk mund t'i nënshtrohet asnjë vesi. A mund të pësojë ndryshim Ai që i shndërron të tjerët nëpërmjet shenjtërimit në hir, ndërsa Ai vetë mbetet i pandryshuar? 167. Në Didymus, koncepti i pandryshueshmërisë është gjithashtu i një rëndësie të madhe si provë e natyrës hyjnore të Frymës së Shenjtë, nëse Fryma e Shenjtë është Shenjtëruesi, atëherë Ai nuk është i ndryshueshëm, por është një substancë e pandryshueshme (immutabilis et inconvertibilis) Bir, megjithatë të gjitha krijesat kanë një natyrë të ndryshueshme dhe të përhershme (convertibilem et mutabilem substantiam), atëherë Fryma e Shenjtë nuk është %G [o$mooúsion i krijimit 168. Në mënyrë të ngjashme dëshmon edhe St. Ambrosi dhe mirësia natyrore e Frymës së Shenjtë. Shpirti është Burimi dhe Origjina e mirësisë (fons sit principiumque bonitatis); sepse ashtu si Ati ka mirësi dhe Biri ka mirësi, ashtu edhe Fryma e Shenjtë ka mirësi 169. – “Çfarë është Fryma e Shenjtë nëse jo plotësia e mirësisë (plenus bonitatis)? Edhe pse Ai është i një natyre të pakuptueshme (inaccessibilis natura), Ai perceptohet nga ne për shkak të mirësisë së Tij tam, sugjerimisht” 170. – “Pra, Shpirti është i mirë, por i mirë jo si ai që ka marrë, por si ai që jep mirësi (quasi impertiens bonitatem). Dhe ai nuk merr asgjë nga krijesat, por Fryma e Shenjtë merr; ashtu siç nuk është i shenjtëruar, por ai vetë shenjtëron: krijimi është i shenjtëruar, por shpirtrat71. Kjo është, në fakt, një përmbledhje e shkurtër e asaj që Didymus parashtron në mënyrë shumë më të detajuar. Fryma e Shenjtë është në thelb i mirë (substantialiter bonum est) dhe nuk mund të jetë pjesëmarrës në mirësinë e jashtme, pasi Ai Vetë shpërndan mirësi për të gjithë të tjerët 172; Natyra hyjnore, në ndryshim nga natyra e krijuar, është burimi dhe fillimi i mirësisë (fons et principium bonorum), i bën të tjerët të mirë duke komunikuar me vetveten (quibus se impertit), por vetë e mira nuk është nga një tjetër, por origjinale (subsistens) 173. Vlen të përmendet se atë që nuk është në traktatin e Didymit, nuk e gjejmë as te Shën Ambrozi. Kemi parë se metoda e provës në Didymus dhe Shën Ambrozi është e një natyre mjaft praktike: duke analizuar vetitë e ndryshme që i atribuohen në Shkrime Zotit dhe krijesave, ata vërtetojnë ndryshimin në natyrë me dallimin në këto veti. Por të dy ata “nuk bëjnë përpjekje për të ndërtuar Hipostazën e Frymës së Shenjtë nga vetë koncepti i natyrës hyjnore, i cili e vendos mësimin e tyre për Frymën e Shenjtë dukshëm më të ulët se mësimi i kapadokëve, të cilët deduktuan ekzistencën e Hipostazës së Frymës së Shenjtë nga vetë koncepti i esencës së Zotit, pra, Hypos në Hypos.” 174. Ambrose dhe Didymus janë vetëm në marrëdhënie të jashtme me ekzistencën e Dy Personave të mbetur të Trinisë. Pastaj, sipas vërejtjes së Adamovit, kur paraqisnin doktrinën e Frymës së Shenjtë dhe të Shën Ambrozit dhe Didymit, në veprën e tyre "De Spiritu Sancto", hoqën një seri të tërë provash që në atë kohë kishin fituar tashmë një rëndësi të madhe në ndërgjegjen e kishës. “Në historinë e dogmës, hasim fenomenin se shumë kohë përpara se të fillonim të flasim seriozisht për ndonjë të vërtetë fetare, ekzistenca e padyshimtë e kësaj të vërtete supozohej tashmë nga vetëdija dhe praktika kishtare. Më pas, kur e vërteta në fjalë u bë objekt diskutimi apo kërkimi dogmatik, njohja e saj nga Kisha që nga kohërat e lashta u pa si provë e saktë në favor të saj.” 175 vuajtur. Shumë kohë përpara shekullit të IV-të, kur doktrina e Hipostazës së Personit të Tretë të Trinisë u bë një temë e veçantë e kërkimit teologjik, emri i Frymës së Shenjtë, si Zot, ishte thirrur tashmë në Kishë që nga themelimi i saj. Për më tepër, shumë ceremoni të Kishës ishin të ngulitura me këtë emër. Shën Ambrozi nuk përdor fare dëshmi të këtij lloji. Por me gjithë këto mangësi dhe paplotësi në metodën e argumentimit, Hyjnia e Shpirtit të Shenjtë për Shën Ambrozin qëndron jashtë çdo dyshimi. Pavarësia e Hipostazës së Tij i duket po aq e pamohueshme. Në këtë drejtim, Shën Ambrozi është më i vendosur dhe më i vendosur se paraardhësit e tij perëndimorë. Ndër këto të fundit, të paktën në disa prej tyre, doktrina e Frymës së Shenjtë dallohet nga një veçori që shkrimtarët e Kishës Lindore nuk e njohën kurrë. Kjo veçori, sipas së cilës Biri i Zotit kuptohet në mënyrë identike me Shpirtin, në shkencë ka marrë emrin binitarizëm 176. Binitarizmi shprehet shumë fuqishëm te Tertuliani, i cili nganjëherë identifikon Fjalën Hyjnore (Sermo) dhe Shpirtin (Spiritus), kështu që Biri i Perëndisë deri në momentin e Mishërimit quhet në mënyrë të barabartë nga ai "Serritus" dhe "Spiritus" quhet "Spiritus" në mënyrë të barabartë. kuptimi (in përmendur) Sermonis dhe Sermonem është i njohur si për Spiritus substantia est Sermonis, ashtu edhe për Sermo operatio Spiritus, et duo unum sunt" 177. Çfarë mund të thuhet në kuptimin e binitarizmit për Shën Ambrozin; Nga një rishikim i veprave të tij rezulton se ai e riinterpreton këtë traditë në mënyrën e tij. Në Shën Ambrozi, fjala nga koncepti individual tertulian për Sermo-Filius bëhet një emër i përgjithshëm për Trinitetin në përgjithësi: Filius është Spiritus, por Pater është gjithashtu Spiritus, sepse ajo që nuk është e mbyllur në një trup të krijuar është Spiritus (“quod non est creaturae corpus, hoc spiritus est”) Hipostaza e tretë me hipostazën e parë dhe të dytë: “Fryma e Shenjtë nuk shkrihet me Atin dhe Birin, por dallohet si nga Ati ashtu edhe nga Biri (non confusus cum Patre et Filio Spiritus Sanctus, verum et a Patre distinctus est et a Filio)” 179 që rrjedhin qartë nga këto fjalë. të binitarizmit. Pra, kush, sipas Shën Ambrosit, ky Spiritus? Sigurisht që jo Filius Dei, sepse, duke thënë se Fryma e Shenjtë nuk mund të vdiste, Shën Ambrozi menjëherë shton: “Biri i Perëndisë u kryqëzua, pasi kishte marrë kocka dhe mish (sed crucifixus est Dei Filius, qui carnem et ossa suscepit)” 180. Bëhet e qartë se në Krishtin dy dhe të pavarur, si i pavarur, edhe në Spirit. Hipostazat. Një ndryshim tjetër është se Filius Dei qëndron në lidhje më të ngushtë me njerëzimin sesa Spiritus, sepse i pari ka marrë mish e kocka (carnem et ossa suscepit), ndërsa i dyti nuk ka mish dhe kocka (carnem et ossa non habuit) 181 . E njëjta gjë me Shën Ambrozi thotë pak më lart: “Shpirti i Shenjtë nuk vdiq, i cili nuk mund të vdiste, sepse Ai nuk mori mish dhe hyjnia e përjetshme nuk mund të merrte pjesë në vdekje, por Krishti vdiq sipas mishit” 182. Në shpjegimet më të gjera të Shën Ambrozit nuk hyn në detaje, por sipas fjalëve të tij, në qoftë se ju mund të shihni të rinjtë, nëse dëshironi të përshtateni me binitarianizmin. të kuptuarit. Ndër të tjera, I.I. Adamov sjell idenë se identifikimi i lashtë perëndimor i Sermo dhe Spiritus në Tertullian lidhet me idenë se Spiritus është i ndarë nga Sermo nga momenti i Ringjalljes dhe Ngjitjes së të Mishëruarit në qiell, duke ekzistuar më pas në formën e një hipostaze krejtësisht të ndryshme dhe që nuk shkrihet me Të. Prandaj, Tertuliani, duke identifikuar, nga njëra anë, Sermo dhe Spiritus, nga ana tjetër, flet për Spiritus si emrin e tretë të Zotit dhe shkallën e tretë të fuqisë (tertium nomen Divinitatis et tertium gradus majestatis). Ka të ngjarë, - vazhdon ai, - që mbi këtë ide të identitetit origjinal të Sermo dhe Spiritus, shkrimtarët perëndimorë kanë zhvilluar doktrinën e origjinës së Frymës së Shenjtë jo vetëm nga Ati, por edhe nga Biri 183. Përsa i përket çështjes së procesionit të Shpirtit të Shenjtë, Shën Ambrozit do të hasim disa paqartësi dhe paqartësi. Kjo pyetje pothuajse nuk merret parasysh prej tij, ashtu si pyetja se nga vjen Shpirti. Ndonjëherë Shën Ambrozi thotë thjesht se Fryma e Shenjtë është përgjithësisht ex Deo 184, nganjëherë thjesht një Patre 185. Por në të njëjtën kohë, ai mjaft shpesh ndeshet me idenë e varësisë dhe një lloj nënshtrimi në marrëdhëniet e Shpirtit të Shenjtë dhe Birit: "Sepse Fryma është edhe e Birit" (quia Filii quoques) (quia Filii quoque) varësia, por edhe për rrjedhjen si nga Ati ashtu edhe nga Biri: “Fryma e Shenjtë rrjedh nga Ati dhe Biri (Spiritus Sanctus procedit a Patre et Filio)” 187, ose thjesht nga Biri: “Procedit ex Filio” 188. Këto janë, në terma të përgjithshëm, tiparet e pneumatologjisë së Shën Ambrozit, të paraqitura në traktatin e tij “De Spiritu Sancto”. Për ta përmbledhur, mund të vërejmë sa vijon. Edhe pse Shën Ambrozi ishte një mendimtar tërësisht perëndimor, i prirur më shumë drejt racionalizmit sesa ndaj misticizmit dhe filozofisë lindore (që u shfaq në qasjen e tij mjaft praktike në përshkrimin e marrëdhënies brenda-trinitare të Shpirtit të Shenjtë me Atin dhe Birin), por ai arriti të shmangë ato pengesa që penguan paraardhësit e tij perëndimorë. Mësimi i Shën Ambrozit për Frymën e Shenjtë paraqitet prej tij në frymën e traditës së krijuar perëndimore (këtu nënkuptojmë, para së gjithash, parimin e binitarizmit, sipas të cilit Tertuliani dhe pasuesit e tij identifikonin Shpirtin dhe Birin, pa bërë një dallim të qartë hipostatik midis tyre). Në traktatin e tij, Shën Ambrozi, bazuar në Shkrimin e Shenjtë, jep dëshmi logjike se Fryma e Shenjtë nuk është krijuar dhe nuk i shërben askujt, por duke qenë vetë Zoti, i jep shenjtërim, hir dhe dhurata të gjithëve. Ajo tregon se Fryma e përjetshme dhe e pandryshueshme është burimi dhe dhuruesi i mirësisë. Sa i përket çështjes së procesionit të Shpirtit, ajo praktikisht nuk konsiderohet nga shenjtori. Në disa vende të traktatit shihet se, krahas përmendjes së prejardhjes nga Ati, Shën Ambrozi flet edhe për procesionin nga Biri. Duke përmbledhur rezultatet e hulumtimit tonë, është e nevojshme të themi sa vijon. Duke kaluar një rrugë të gjatë dhe të vështirë zhvillimi, mësimi i Kishës për Frymën e Shenjtë deri në shek. ishte një mozaik idesh heterogjene. Pasi kishte kaluar nëpër sistematizimin dhe rimendimin “lindor” të Shën Athanasit dhe Didymusit, ai u përditësua dhe u përdor nga Shën Ambrozi për të luftuar herezinë e Arianëve dhe Pneumatomakëve në Perëndim. Por shenjtori, nën ndikimin e pikëpamjeve trinitare të Tertulianit, futi në të një sërë elementesh karakteristike për "mendjen perëndimore", duke përfshirë binitarizmin, nënshtrimin dhe doktrinën e procesionit të Frymës së Shenjtë jo vetëm nga Ati, por edhe nga Biri. Për faktin se Shën Ambrozi i Milanos ishte shtetari më me ndikim i epokës së tij; traktati i tij "Mbi Shpirtin e Shenjtë", drejtuar Augustus Gratianit, shërbeu jo vetëm si një libër besimi, por edhe si një levë ndikimi politik për peshkopin në luftën e tij kundër heretikëve dhe armiqve të shtetit, bir besnik i të cilit ai ishte gjithmonë. Përdorimi i metodës kontekstuale në studimin tonë bëri të mundur lidhjen e veprimtarive baritore, predikuese dhe teologjike të peshkopit Shën Ambrozi me proceset historike dhe politike që ndodheshin në atë kohë në pjesën perëndimore të perandorisë që po vdiste. Nëpërmjet prizmit të kësaj metode, ne mundëm të gjurmojmë jo vetëm huazimin e ideve perëndimore të Shën Ambrozit, por edhe ndikimin e bashkëkohësve të ditur nga Lindja në teologjinë e tij. 1. Bibla. Librat e Shkrimeve të Shenjta të Dhiatës së Vjetër dhe të Re. M.: Shtëpia botuese. MP, 1969. 1371 f. 2. Septuagintä Id est Vetus Testamentum graece juxta LXX interpreton. Deutsche Bibelstiftung Stuttgart, 1935. 3. Botim Nova Vulgatä Bibliorum Sacrorum. Liberia editrice Vaticana, 1979, 2154 f. 4. Shën Ambrosius, Mediolanensis Episcopus. De Fidë libri quinque // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 16. – Paris, 1845. 5. Shën Ambrosius, Mediolanensis Episcopus. De Spiritu Sanctö libri tres // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 16. – Paris, 1845. 6. Shën Ambrosius, Mediolanensis Episcopus. Epistolae in duas glasses distributae // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 16. – Paris, 1845. 7. Shën Ambrosius, Mediolanensis Episcopus. De obitu Valentiniani consolatio // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 16. – Paris, 1845. 8. Shën Athanasi, Alexandrinus Archiepiscopus. Tomus ad Antiochenos // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 9. Shën Athanasius, Alexandrinus Archiepiscopus. Epistola ad Jovianum // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 10. Shën Athanasius, Alexandrinus Archiepiscopus. Epistola ad Afros Episcopos // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 11. Shën Athanasius, Alexandrinus Archiepiscopus. Epistola I ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 12. Shën Athanasi, Alexandrinus Archiepiscopus. Epistola II ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 13. Shën Athanasius, Alexandrinus Archiepiscopus. Epistola III ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 14. Shën Athanasius, Alexandrinus Archiepiscopus. Epistola IV ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Seria graeca. T. 26. – Paris, 1857. 15. Didyme l'Aveugle. Traité du Saint-Esprit. Paris, 1992. 449 f. 16. Shën Eusebius Hieronymus, Stridonensis presbuteros. Liber de viris illustribus // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 23. – Paris, 1845. 17. Shën Eusebius Hieronymus, Stridonensis presbuteros. Interpretatio libri Didymi de Spiritu Sancto ad Paulinianum // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 23. – Paris, 1845. 18. Vita Sancti Ambrosii Mediolanensis Episcopi, një Paulino ejus notari ad Beatum Augustinum conscriotor // Patrologiae cursus completus. Seria latine. T. 14. – Paris, 1845. 19. Ammianus Marcellinus. Historia Romake (Res Gestae). Shën Petersburg: Aletheya, 1996. 556 f. 20. Athanasi i Madh, Shën Krijimet: në 4 vëllime. T. 1. M.: Shtëpia botuese. Manastiri Spaso-Transformimi Valaam, 1994. 478 f. 21. Aktet e Koncileve Ekumenike. T. 1. Shën Petersburg, 1996. Katedralet. 597 fq. 22. Sozomen. Historia e kishës. Shën Petersburg, 1851. 636 f. 23. Theodoreti i Kirit, i bekuar. Historia e kishës. M.: Rosspan, 1993. 238 f. 1. L’Apologie d’Eunome / Hyrje, përmbledhje dhe shënime të Bernard Sesboué // Burimet Chrétiennes. Paris, 1983. nr 305. 2. Athanase d'Alexandria. Lettres a Sérapion sur la Divinité du Saint-Esprit / Hyrje et traduction de Joseph Lebon // Burimet Chrétiennes. Paris, 1947. Nr 15. 3. Basile de Cesarée. Traité du Saint-Esprit / Hyrje, tregim dhe shënime nga Benoit Pruche O.P. // Burimet Chrétiennes. Paris, 1946. Nr 17. 4. Basile de Cesarée. Contre eunome. Suivi de Eunome Kërkoni falje. T. I / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Burimet Chrétiennes. Paris, 1947. Nr 299. 5. Basile de Cesarée. Contre eunome. Suivi de Eunome Kërkoni falje. T. II / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Burimet Chrétiennes. Paris, 1983. nr 305. 6. Didyme l'Aveugle. Traité du Saint-Esprit «Hyrje, kritikë teksti, shënime të shkrimit dhe indeks për Louis Doutreleau // Burimet Chrétiennes. nr 386. Paris, 1992. 7. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Milano, 1941. 267 fshij. 8. Adamov I.I. Doktrina e Trinisë nga Shën Ambrozi i Milanos. Sergiev Posad: Lloji. St.-Tr. Sergius Lavra, 1910. 63 f. 9 . Bolotov V.V. Leksione mbi historinë e kishës antike. M., 1994. T. 4: Historia e Kishës gjatë periudhës së Koncileve Ekumenike. 599 fq. 10. Brockhaus F.A., Efron I.A. Fjalor Enciklopedik. SPb.: Lloji. Ephron, 1891. T. 5: Buny - Walter. 517 fq. 11. Broglie, de, hertz. Jeta e Shën Ambrozit të Milanos. Shën Petersburg: Kolokol, 1911. 154 f. 12. Boissier G. Rënia e paganizmit: Një studim i luftës së fundit fetare në Perëndim në shekullin IV. M., 1892. 584 f. 13. Vladimir (Blagorazumov), peshkop. Shën Athanasi i Aleksandrisë: Jeta dhe vepra e tij: veprimtaria shkencore, letrare dhe polemika-dogmatike. Kishinau, 1895. 414 f. 14. Ilyutochkin K. Korpusi i Didymusit të Verbër si një monument i shkrimit kishtar të shekullit të 5-të / Dis. Ph.D. teolog [Typescript] Sergiev Posad, 2005. 216 f. 15. Kazakov M.M. Peshkopi dhe perandoria: Ambrozi i Milanos dhe Perandoria Romake në shekullin IV. Smolensk, 1995. 331 f. 16. Kartashev A.V. Këshillat Ekumenik. M.: Republika, 1994. 541 f. 17. Kirill (Lopatin), arkimandrit. Mësimi i Shën Athanasit të Madh për Trininë e Shenjtë (krahasuar me mësimin për të njëjtën temë në tre shekujt e parë). Kazan: Lloji. Imp. Univ., 1894. 301 f. 18. Lavrov V.V. Mbi natyrën e pushtetit midis gotëve në shekullin IV. n. e. //Shoqëria e lashtë - 2. Abstrakte të konferencës shkencore më 29–30 tetor 1996. Shën Petersburg, 1996. 24 f. 19. Posnov M.E. Historia e Kishës së Krishterë: para ndarjes së Kishave - 1054. Bruksel: Jeta me Zotin, 1964. 608 f. U botua libri i parë i përkthyer nga autori i artikullit: Ambrosi i Milanos, Shën Nga gushti Gratiani kishte tre libra për Shpirtin e Shenjtë. Libri 1 // Leximi i krishterë. 2010. Nr 3 (34). fq. 9–45. Aty në ss. 6–8 përkthyesi jep informacion të shkurtër rreth traktatit. – Përafërsisht. respekt. ed. Broglie, de, hertz. Jeta e Shën Ambrozit të Milanos. Shën Petersburg: Kolokol, 1911. F. 79. Shih: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. F. 77–78. Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. Smolensk, 1995. F. 31. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 78. Boissier G. Rënia e paganizmit: Një studim i luftës së fundit fetare në Perëndim në shekullin IV. M., 1892. F. 429. Theodoreti i Kirit, i bekuar. Historia e kishës. IV, 7. M., 1993. Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 39. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. P.87. Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. fq 131–137. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. Ep. në duas gota distributae // PL. T. 16. Ep. 17, 13. Po aty. Ep. 57, 3: "Valentinianus tunc temporis audivit suggestionem meam, nec fecit aliud, nisi quod fidei nostrae ratio poscebat. Acquieverunt etiam comiti suo." Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 150. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De obitu Valentiniani consolatio // PL. T. 16. C. 28: “Et mihi dulce illud officium fuit pro salute tua primo, deinde pro pace atque pietate”. Vita Sancti Ambrosii Mediolan. Ep., një Paulino ejus notari ad Beatum Augustinum conscriotor // PL. T. 14. V. 19: “Admonens ut effusi sanguinis domini sui, et quod est gravius, innocentis”. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 171. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. në duas gota distributae. Ep. 20, 19: "Ad imperatorem palatia pertinent, ad sacerdotem Ecclesiae. Publicorum tibi moenium jus commissum est, non sacrorum." Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. fq 216–219. Sozomen. Historia e kishës. VI, 25. Shën Petersburg, 1851. Theodoreti i Kirit, i bekuar. Historia e kishës. V, 17. Sozomen. Historia e kishës. VII, 25. Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 232. Vita Sancti Ambrosii // PL. T. 14. C. 24. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 212. Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 243. Vita Sancti Ambrosii // PL. T. 14. C. 45: “Comes Stilico dixisse fertur quod, tanto viro recedente de corpore, interitus immineret Italiae”. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 260. Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 51. Ammianus Marcellinus. Historia Romake (Res Gestae). XXXI, 13:10. Shën Petersburg: Aletheya, 1996. F. 516. Theodoreti i Kirit, i bekuar. Historia e kishës. V, 36. F. 173. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Fidë libri quinque // PL. T. 16. F. 136: “Progredere plane scuto fidei septus, et gladium spiritus habens: progredere ad victoriam superioribus promissam temporibus, et divinis oraculis prophetatam”. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 129. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. I, 2. Po aty. L. I, 17: “Nam etiam Konstantinopolis jam Dei verbum recepit, et evidentia meruit tui documenta judicii. hostem ipsum judicem regum, quem semper timere consueverat, deditum vidit, supplicem recepit, morientem obruit, sepultum possidet.” Brockhaus F.A., Efron I.A. Fjalor Enciklopedik. SPb.: Lloji. Ephron, 1891. T. 5: Buny - Walter. C. 403. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. I, 17. Shih: Lavrov V.V. Mbi natyrën e pushtetit midis gotëve në shekullin IV. n. e. // Ancient Society - 2. Abstrakte të raporteve të konferencës shkencore më 29–30 tetor 1996. Shën Petersburg, 1996. F. 7–8. Citim nga: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 331. Shih: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. F. 108. Ammianus Marcellinus. Historia romake. XXXI, 10, 18, fq. 510. Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 96. Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 124. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De obitu Valentiniani consolatio // PL. T. 16. P. 6: “Flet igitur Ecclesia pignus suum, et lacrymae ejus in maxillis ejus... Percussa eras, Ecclesia, in maxilla tua; cum amitteres Gratianum... Ploras igitur, Ecclesia, et fletu genae bustitis fluentie i bollshëm... In obitu igitur fidelium imperatorum quidam fidei pudor, quaedam Ecclesiae verecundia est: et in tam immatura morte piorum principum omnis Ecclesiae moestior pulchritudo est.” Shih: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. F. 171. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. I, 19. Athanase d'Alexandria. Lettres a Sérapion sur la Divinité du Saint-Esprit // SC Nr. 15. F. 56; Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sanctö Libri Tres // PL. T. 16. L.I. prol. Po aty. V. IX, 107: "Suscepit enim quod non erat, ut celaret quod erat: celavit quod erat, ut tentaretur in eo, et redimeretur quod non erat; ut ad id quod erat, per id quod non erat, nos vocaret." Shih: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. F. 134–135. Roma ka folur, çështja ka marrë fund (lat. fundit). Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 135. Shih: Kazakov M. Peshkopi dhe Perandoria. F. 295. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 137. Shën Eus. Hieronymus. Interpretatio libri Didymi… Kol. 104Ä “Et ut auctorem titulo fatear: malui alieni operis interpres existere, quam (ut quidam faciunt) informis cornicula, alienis me coloribus adornare. Legi dudum cujusdam libellos de Spirituxan. sententiam ex Graecis bonis, Latina vidi non Bona Nihil ibi dialecticum, nihil virile atque area, quod lectorem vel ingratis in assensum trahat: sed totum flaccidum, molle, nitidum, atque formosum, et exquisitis hinc inde odoribus pigment, latinisht. cognoscet: et contemnet rivulos, cum coeperit haurire de fontibus." Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. Ep. në duas gota distributae. Ep. 13, 4. Shih: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. F. 138–139. Shën Eus. Hieronymus. Liber de viris illustribus // PL. T. 23. C. CXXIV. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. F. 244. Shih: Shën Ambrosi, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. Unë, unë, 23. Shih: Shën Eus. Hieronymus. Interpretatio libri Didymi… Kol. 4. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. I, I, 23. Po aty. L. I, V, 63. Shih: Shën Eus. Hieronymus. Interpretatio libri Didymi… Kol. 5: "Non erit creaturae %Г [o$mooúsion". Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. I, V, 69. Adamov I.I. Doktrina e Trinisë së Shën Ambrosit të Milanos. Sergiev Posad, 1910. F. 22. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. I, IX, 106. Shih: Adamov I. Doktrina e Trinitetit... F. 26. Shën Ambrosius, Mediolan. Ep. De Spiritu Sancto. L. Unë, unë, 24.