II. Трактат свт. Амвросия Медиоланского «De Spiritu Sancto»

Во вториот дел од статијата би сакале да го насочиме нашето внимание на теологијата на свети Амвросиј Милански, притоа изнесувајќи ги неговите пневматолошки ставови засновани на расправата „De Spiritu Sancto“ 80 што ја преведовме. Но, со оглед на фактот дека секоја порака напишана од таква личност како миланскиот епископ (особено ако не е упатена до обичните смртници, туку до самиот Август) не само што ги изнесува доктринарните вистини, туку има и политички призвук, сметаме дека е неопходно прво да се истакнат прашањата кои се однесуваат на самиот Амвросиј, неговата ера и ситуацијата што тогаш преовладуваше во царството. Гледајќи го животот и делото на Амвросиј Милански низ призмата на неговото државно и општествено делување, ќе можеме да расветлиме некои аспекти од проблематиката што ја проучуваме, што ќе ни даде солидна основа за правилна проценка на богословските дела и ставови на св. Свети Амвросиј - политички и црковен водач на ерата Колку е „поголема“ и повеќеслојна личност, толку е потребно да се „оддалечи“ за да се оцени. Затоа, една таква значајна личност како онаа на Амвросиј Милански мора да се разгледува во контекст на целата негова ера, „светлиот отпечаток на кој тој го носи на себе“ 81. Првото нешто што паѓа во очи е колку хармонично неговата личност соединува извонреден државник и несебичен слуга на Црквата. Ова се квалитетите, според Брољи, кои го карактеризираат Амвросиј како политичка фигура: „извонредни организациски и административни способности, „проткаени“ со римското право, речиси непогрешлив политички инстинкт, флексибилен одговор на политичката ситуација ‹…› и широк круг на познаници во повисоките ешалони на општеството, вистински непропустливи татковци на практичниот татко и патриотизмот. склоност на карактерот и стоичка храброст во неволјите и тешкотиите“ 82. Но какви особини им припишуваат св. Амвросиј како слуга на Црквата: „Како христијанска личност, преобратена во идната ера, Амвросиј се одликува со тоа што неизбежно ги става интересите на црквата во прв план, решително и безмилосно се бори против нејзините противници, користејќи различни, вклучително и „нехристијански“ средства, ја става Црквата дури и над активната манипулација на државата и постигнува Мислењето, регрутирајќи многу приврзаници на новата религија, цврсто ги брани позициите на догматското мнозинство, се придржува кон никејската вера и строго ги почитува интересите на Западната црква, а во исто време го признава и приоритетот на Рим“ 83. Во биографијата на Амвросиј, која потекнува од перото на неговиот биограф Павлин, може да се најдат такви доблести на епископот како што се едноставноста и пристапноста во комуникацијата. Се чини дека на многу начини токму овие особини му овозможиле на свети Амвросиј да ги освои срцата на луѓето и да ја стекне љубовта на луѓето. Секуларната кариера на Амвросиј Аврелиј се развила според прилично стандардна шема. Бидејќи е од благородно потекло, поседувајќи извонредни ораторски квалитети и постојано се докажал како брилијантен организатор, тој брзо постигнува високи владини позиции. Само еден чекор го одвои од функцијата префект што некогаш ја окупираше неговиот татко, што беше врвен сон на секој државник на империјата. Но, 374 година донесе драматични промени во животот на успешниот млад службеник Амвросиј. Токму во оваа година умре ариевскиот епископ Авксентиј, што доведе до жестока борба меѓу православните и ариевците за најважната столица на Западот 84. На 30 ноември 374 година се случи неговото крштевање. По ова, прекршувајќи ги сите црковни канони (вториот канон на Никејскиот собор во 325 година наметнува директна забрана за приклучување на свештенството на новохиротонисаните лица), во рок од една недела тој ги поминува сите степени на иницијација еден по друг, а на осмиот ден, недела, 7 декември, станува епископ 85 година. Ова е описот на изгледот на новоизбраниот епископ што го дава А. Пареди „Овој четириесетгодишен конзул беше низок раст, со издолжено и префинето лице, брада и црни мустаќи ја истакнуваа белината на неговата кожа и нежноста на неговите црти, тој имаше големи, експресивни очи; на крајот, смирен и воздржан беше римскиот ориентиран и воздржан. да заповеда во својата крв“ 86 . Она што заслужува посебно внимание е дека ликот на свети Амвросиј им бил згоден и на православните, бидејќи го сметале за свој, знаејќи дека во неговото семејство има маченици и девици, а и за Аријаните, бидејќи немале посебна причина да го третираат непријателски, сфаќајќи дека во неговата верска политика кога бил префект, тој бил целосно непристрасен. Западната црква, која во тоа време беше во неизвесна состојба, стекната во ликот на свети Амвросиј е водачот што и е толку потребен. „Тој припаѓаше на класата на големи администратори на империјата, цврсти и здрави умови, проткаени со принципите на античкиот закон, почитуван авторитет, посветен на одржувањето на редот. Тој на раководството на Црквата му ја донесе јасноста на визијата, решителноста, разбирањето на реалноста и животот што ги стекна додека владееше со провинциите“ 87. Друга важна точка, што укажува дека ѕвездата на навистина најголемата црква и државник се издигна на хоризонтот на ерата, е присуството на церемонијата на ракополагање на свети Амвросиј на самиот император Валентинјан. Забележливо е и тоа што само неколку дена по неговиот избор за епископ, свети Амвросиј можел да си дозволи да разговара со царот со прилично груб и обвинувачки тон. Валентинјан не само што не се мешаше во тоа, туку и на секој можен начин го поттикнуваше таквиот храбар и принципиелен став на новокрунисаниот епископ, охрабрувајќи го да продолжи смело да постапува во согласност со божествениот закон 88. Како и најдобрите претставници на неговата ера, свети Амвросиј се трудел хармонично да ги комбинира елементите на паганското и христијанското образование. Откако веќе станал епископ и ја започнал својата енергична проповедничка активност, свети Амвросиј сфатил дека обидот да се влијае на образованите Римјани едноставно со негирање на античкото наследство би бил целосно фијаско. Затоа, тој ја држи идејата дека хеленските автори воопшто не поседувале вистинска гноза, туку ја црпеле од Христијанското Свето Писмо. Тоа е библиските старозаветни луѓе, според свети Амвросиј, застанале на потеклото на најдобрите идеи на паганската мисла. Затоа Миланскиот епископ го поттикна своето стадо да ги проучува најдобрите антички мислители, велејќи дека со тоа христијаните не го позајмуваат она што им припаѓа на другите, туку само го враќаат она што им припаѓа по право (т.е. Светото писмо). Во овој контекст, доста интересно и праведно кон свети Амвросиј (иако многу сурова мисла кон Црквата) изразува М. Казаков: „На Амброзиј и на другите прогресивни, внимателни фигури на христијанската црква треба да им се даде признание за фактот дека благодарение на нивните напори, кои сè уште не се целосно ценети, беше зачуван голем дел од непроценливото античко наследство, а не сè беше уништено од луди христијански фанатици, кои во бесен бес ги уништија најголемите творби на светската култура“89. Внимание заслужува и желбата на св. Амвросиј до стекнувањето на нови книги неодамна објавени од најдобрите теолози на неговото време. Така, на самиот почеток на 381 година, тој беше целосно впиен во уредувањето на трите книги од неговата расправа „За Светиот Дух“, напишана за императорот Гратјан. И во ова дело свети Амвросиј активно ги користи проповедите што Григориј Назијанзиски ги проповедал во Цариград само неколку месеци порано (на крајот на 380 г.). Така, свети Амвросиј искрено се уверил во важната улога на културата во односот меѓу Црквата и општеството, сметајќи дека „понекогаш одличните мисли остануваат на ниво на благочестиви стремежи поради недостиг на соодветна декорација“ 90 . Свети Амвросиј навистина можеше во својата повеќеслојна природа да ги спои несебичното служење на Црквата и моќното влијание на еден суптилен и чувствителен политичар врз внатрешните и надворешните работи на империјата. Целиот негов живот е синтеза на државни и црковни интереси (а првите често доминираа со вторите). Подолу ќе се обидеме да истакнеме голем број од највпечатливите пресвртници во животот на големиот епископ, низ чија призма тој ќе се појави пред нас токму како политички и црковен водач на неговата ера. Овде намерно нема да го разгледаме односот меѓу свети Амвросиј и Гратјан. Овде подетално ќе се задржиме на прашања како што се противењето на медиоланскиот епископ на аријанскиот двор на Валентинијан II, неговите успешни „политички маневри“ на позадината на вжештените односи на легитимниот император со узурпаторот Максим и, се разбира, за невидените односи што можел да си ги дозволи св. Амвросиј со единствениот владетел на целата империја Теодосиј Велики. Па, ќе започнеме со епизода што влезе во историјата под името „спор за олтарот на победата“. Крајот на 383 година и почетокот на 384 година биле обележани со зајакнување на паганските позиции во империјата, бидејќи водечките претставници на паганската партија во Сенатот ги заземале главните позиции во државата. Патезата на паганската елита беше обележана со обид да се врати паганството како државна религија. За да ги оживеат своите тврдења, требаше да одат директно кај младиот император Валентинијан II за да го придобијат на своја страна. Пригоден момент за тоа дојде кога Св. Амвросиј, чие влијание врз јавната политика паганската партија не можеше да го потцени. Спорот што се разгоре во врска со оваа жалба на паганските сенатори до римскиот владетел влезе во историјата под името на спорот за олтарот на победата, бидејќи главното барање на паганите беше враќање во зградата на Сенатот на паганскиот храм на победата, кој долго време беше симбол на „старото добро“ паганско минато на Рим 91 година. Како одговор на говорот на шефот на паганската делегација Симах, свети Амвросиј го пишува своето 17-то писмо до царскиот двор. При читањето на ова писмо не може, а да не се обрне внимание на тонот што свети Амвросиј го избрал да комуницира со царот. Ова воопшто не е молба од подреден на неговиот господар, туку разговор меѓу еднакви. Епископот му дава конкретни упатства на императорот како треба да се однесува во сегашните околности. Покрај тоа, овие упатства често ја преминуваат линијата на совети и стануваат директни закани. Свети Амвросиј му кажува на Валентинијан дека земните владетели се должни да му служат на Бога и на верата, како што и самите им служат луѓето под нивна власт. Ако царот удостои да го игнорира советот на епископот, тогаш штом дојде во храмот, таму ќе најде само отпор 92 . Јасно и доследно свети Амвросиј овде ја пренесува идејата дека моќта што му е дадена е повисока од царската моќ. Тоа го пишува самиот свети Амвросиј за исходот на целиот овој потфат: „Тогаш Валентинјан го послуша мојот извештај и не направи ништо освен она што го бараше причината за нашата вера. И неговата придружба се согласи со тоа“ 93. Спорот за Олтарот на победата беше главниот настан во конфронтацијата меѓу христијаните и паганите во Западното Римско Царство на крајот на 4 век. Помалку од една година од крајот на возбудата околу Олтарот на победата, свети Амвросиј Милански мораше да се обиде на мантија на дипломат над епископскиот омофор, кој, иако беше необичен за човек од Црквата, сепак беше целосно доследен на внатрешниот дух на светителот. Како резултат на договорите меѓу Константинопол и Трир во 384 година, Максим и Теодосиј склучиле привремено примирје. Сосема е можно Теодосиј да го признал узурпаторот Максим за император и да се согласил провинциите што тој претходно ги зазел да останат во неговата зона на влијание. Меѓутоа, односите на узурпаторот со Медиолан се уште биле многу неизвесни. Згора на тоа, поради активните воени операции против варварите кои ја нападнаа Раетиа, тие уште повеќе се влошија. Бидејќи Максим, кој ги гледаше овие воени операции како ништо друго освен закана за неговото влијание, беше подготвен да преземе одмазднички чекори против Валентинјан, имаше потреба од нови преговори. Изборот на царскиот двор беше очигледен. Кој друг, ако не свети Амвросиј, од една страна, кој веќе има искуство во преговорите, а од друга, должен на младиот император за поволниот исход на работата во врска со Олтарот на победата, би можел да ја преземе оваа одговорна мисија, чија цена не беше само зачувување на легитимно владејачката династија, туку и безбедноста на Латерската црква9. Амвросиј ќе каже дека неговата прва амбасада била преземена за благосостојба на царот, втората - за мир и побожност 95 година. Св. Обвиненијата на св. Можеме само да се восхитуваме на храброста и смелоста на свети Амвросиј, кој, како што пренесува неговиот биограф Паулин, го екскомуницирал Максим од Црквата затоа што одбил да се покае „за пролевање на крвта на својот господар (т.е. царот Гратјан) и на невините луѓе“ 96. Меѓутоа, штом поминала заканата од инвазија на легиите на Максим и се зацврстила позицијата на младиот Валентинјан, неговата мајка, Аријанката Јустина, која секогаш го сметала свети Амвросиј, конкурент на царската моќ и нејзин личен непријател, решила да направи смел политички потег обидувајќи се да ја одземе базиликата во Медиолан од црквата. Пареди смета дека причината за тоа била што „по две политички мисии во Тревира и победата во прашањето со Симах, престижот на свети Амвросиј растел со вртоглава брзина“ 97 . Конфронтацијата околу Миланската базилика, која започна во 385 година, стана најзначајна од сите претходни судири меѓу епископот и царот. Еве што пишува Пареди за главните фази на оваа борба. Во пролетта 386 година, судот категорично барал од свети Амвросиј да ја отстапи Портиската базилика. Тој, се разбира, одби. Во март, воените единици беа испратени да ги блокираат базиликите во градот. Како што се наближува Велигден, борбата уште повеќе се засилува. На 29 март се случи првото крвопролевање меѓу верниците кои ја бранеа базиликата и неколку војници. За да го скрши духот на народот, владата постојано ги зголемуваше даноците на трговците. На 1 април, царски нотар дојде кај владиката, барајќи одговор дали навистина сака да стане тиранин на градот? Ако е така, тогаш нека се изјасни директно, тогаш владата ќе преземе соодветни чекори. Но, следниот ден сè одеднаш престана. Војниците го кренаа кордонот и на трговците им беа вратени парите. Некои сугерираат дека позицијата на Валентинијан II била толку силно под влијание на некоја порака од источниот император Теодосиј за прекин на прогонството на православните 98 година. Резултатот од толку долгата пресметка беше демонстрација на слабоста на властите и силата на Црквата, која ужива во безграничната посветеност на народот. Освен тоа, дури и некои од царските војници, зачудени од проповедта на свети Амвросиј, отишле на негова страна. Во контекст на овие драматични настани, свети Амвросиј еднаш засекогаш јасно стави до знаење дека „царот им припаѓа на палатите, а свештеникот на црквите. Вие [Валентин II] сте добиле право над јавните објекти, а не над светите“.99 Авторитетот на судската партија Аријан, на чело со Јустина, беше целосно поткопан. Целосно деморализираниот царски двор беше принуден да се повлече во Аквилеја за да се ослободи од „епископот тиранин“ барем за некое време. Свети Амвросиј, откако уште еднаш го покажа приматот на Црквата над државата и покажувајќи ја својата лична супериорност над императорот, можеше да премине од прашањата за локалната политика во централниот дел на Италија (кој, всушност, остана само во власта на Валентинијан) кон прашањата за глобалната политика низ западниот дел на империјата, која во тој момент доживуваше трансмисија на владеењето на Макс. императорот Теодосиј. Откако го победи Максим, Теодосиј стана единствениот и најмоќниот владетел на целата Римска империја. Откако добил нови земји во сопственост, Теодосиј се нашол лице в лице со многу други прашања, вклучувајќи го и проблемот со интеракцијата со Западната црква. Односите црква-држава на Запад биле радикално различни од она на што Теодосиј бил навикнат на Исток. Западните епископи (а особено свети Амвросиј) биле во строг антагонизам со цезар-папистичките „манири“ на источните императори. Бидејќи гледиштата на свети Амвросиј и Теодосиј во основа не се совпаѓаа во однос на формата на интеракција помеѓу Црквата и световната власт, ова порано или подоцна сигурно ќе доведе до неизбежен конфликт меѓу императорот на Истокот и водачот на западната црква. Покрај тоа, конфликтот што се случи се покажа дека е обоен со личното ривалство на две извонредни личности од нивната ера 100 . Сè започнало со востанието во градот Солун, кое се случило во средината на 390 година. Созомен пишува дека причината за востанието било одбивањето на началникот на илирските трупи, Ботерик, да го ослободи од затворот за да учествува во игрите народен кочија, обвинет за „срамно искушение на пехарот“10. жеден за спектакл, го распарчи несреќниот Ботерик, а можеби и некои други градски функционери. Така, Теодорет известува дека некои владини функционери биле убиени и влечени по улиците 102. Штом Теодосиј дознал за востанието, се разбеснил. Веднаш добиле наредба строго да ги казнат сторителите, а бидејќи едноставно било невозможно да се најдат конкретни поттикнувачи, тогаш, според Созомен, им било наредено да убијат одреден број од првите луѓе што ги сретнале 103. Свети Амвросиј бил информиран за тоа што се случило речиси пред самиот цар. Сметал дека е негова должност да го моли Теодосиј за помилување на виновниците. Меѓутоа, од непознати причини (или Теодосиј не го одржал зборот, или неговиот декрет за откажување на казната доцнел, или локалните службеници биле „премногу ревносни“), сепак се случила брутална одмазда против народот. Нема точни податоци за размерите на инцидентот. Паун зборува за 7.000-15.000 луѓе. Но, дури и ако таквите бројки се претерани, овој настан ја шокираше Римската империја 104. Откако дознал за претстојната посета на Теодосиј на Милано, свети Амвросиј набрзина го напушта градот за да избегне средба со царот. Од своето доброволно прогонство, свети Амвросиј му испраќа писмо на доверба на царот, не диктирано како и обично, туку напишано во негова рака (Еп. 51). Во него, епископот директно вели дека не требало да се случи она што се случило во Солун, тактично ставајќи до знаење дека нема да може да слави Евхаристија во присуство на царот. Во почетокот Теодосиј не сакал да ја признае својата вина. Но, по извесно време, тој сфатил дека епископот бил во право: со наредбата да се убијат многу невини луѓе, ги прекршил законите утврдени од Бога. Пикок пишува дека кога свети Амвросиј дознал за злосторството на Теодосиј, потоа му забранил да влезе во сводовите на црквата, а исто така изјавил дека е невозможно да ги започне тајните пред да се изврши покајанието 105. Тоа беше бесмислица. Царот, врховниот владетел и крал, практично полубог, кој стои над сите закони, смирено бара од епископот прошка за стореното. Пареди пишува дека „во 390 година во Милано, епископот свети Амвросиј бил првиот кој имал храброст да го повика христијанскиот император да се изјасни за виновен за злосторството“. 106 Пареди во ова јавно покајание на Теодосиј го гледа триумфот на Црквата над државата 107. Историските аналогии се исто така многубројни: некои овде гледаат прототип на претстојната конфронтација меѓу папите и императорите, споредувајќи го св. Амвросиј со Григориј VII, кој ја објавил можноста Црквата да соборува цареви; други велат дека победата на медиоланскиот епископ е позначајна од помирувањето на Бонапарта со Бога и одењето на Хенри IV до Каноса 108. На овој или оној начин, покајанието на Теодосиј многу јасно покажа дека црковната моќ може да има супериорност над световната моќ. Овој настан стана и еден вид пресвртница во личните односи меѓу епископот и царот. Иако Теодосиј никогаш нема да потпадне под целосното влијание на свети Амвросиј, сепак, во сите свои идни религиозни политики тој ќе прибегнува кон советите на медиоланскиот епископ. Откако го истакнавме со големи потези влијанието на свети Амвросиј Милански врз црковните и државните работи, генерално можеме да видиме дека тој навистина бил политички и црковен водач во неговата ера. Што си дозволил во односите со царевите св. Амвросиј, ниту еден епископ од неговата ера не можеше да го дозволи тоа, а последователните папи мораа да водат долга борба за да ги спроведат идеите што беа прогласени од медиоланскиот епископ уште во 4 век. Згора на тоа, кога свети Амвросиј веќе лежеше на смртната постела, неговиот главен противник на дворот на Теодосиј и лошо добронамерник Стилихон, откако дозна за болеста на епископот, како што пренесува Peacock, рече дека со смртта на таков човек на Италија ќе и се заканува смрт 109 . 4 април 397 година душата на свети Амвросиј Милански се прости со телото. Peacock известува дека во последните минути од неговиот живот му се јавил самиот Господ Исус и се насмевнал гледајќи во него. Пареди забележува дека 50 години по смртта на свети Амвросиј, „неговиот град и неговата црква биле ограбени од орди варвари, се чинеше дека целото христијанско законодавство, чиешто создавање го чинеше таков труд, пропадна заедно со империјата“ 110. варварите во 476 г. Причини за пишување на трактатот и општата политичка состојба Кон крајот на појдовниот 4 век. На воено-политичката карта на Римската империја се случиле настани кои имале огромно влијание и врз свети Амвросиј, и врз сите негови современици. Сè започнало со фактот дека во 376 година, императорот Валенс им дозволил на Готите, кои избегале од прогонството од северните племиња, да се населат во тракиските провинции, под услов да обезбедат регрути за римската војска. Но, гладот ​​и понижувањето што ги претрпеа римските бирократи доведоа до бунт на Готите. Заканата сè повеќе растеше. Конечно, Валенс, обрнувајќи внимание на востанието што се случува во дунавските области, тргнал во поход. Одлучувајќи да не чека помош од неговиот внук Гратјан, тој нареди битка. Целосно поразената римска војска доживеа целосно фијаско. Така, битката што се одржа во август 378 година во Адрианопол стана една од најтажните страници во историјата на доцното Римско Царство 111 година. Ова е сликата на оваа трагедија што ја прикажува римскиот историчар Аммијан Марцелин: „Фрлајќи молњи од нивните очи, варварите ги следеа нашите, чија крв веќе течеше ладна во нивните вени. Некои паднаа од непознат удар, други беа соборени од тежината на оние што туркаа, некои загинаа од ударот на нивните другари; Покрај тоа, патиштата беа блокирани од многу полумртви луѓе, жалејќи се на агонијата што ја доживеаја од нивните рани, а заедно со нив, цели окна мртви коњи измешани со луѓе ја исполнија рамнината. 112 Теодорит додава: „Кога варварите стигнаа до селото каде што Валенс, откако слушнаа за поразот, се обиде да се сокрие, тие запалија и заедно со селото го запалија и самиот противник на побожноста“ 113. А во белешката за ова место тој додава: „Откако ги преобрати Готите во аријанство и со тоа самиот ги осуди на вечен оган“. 114. По прашањето за „Адријанополската катастрофа“, свети Амвросиј бил на мислење дека поразот на римската војска и смртта на императорот се природна последица на проаријанската политика што Валенс систематски ја спроведувал. Подолу ќе обрнеме посебно внимание на тоа што свети Амвросиј зборува за оваа работа во ст. 17. трактат „De Spiritu Sancto“. Така, како одговор на барањето на Август Гратјан, кој во истата 378 година се подготвувал да започне поход против Аријанските Готи, свети Амвросиј го пишува главното догматско дело на неговиот живот, Де Фиде. Во првите две книги на свети Амвросиј ја открива и докажува Христовата божественост. Една од мислите на овој трактат е дека ако императорот ќе се бори против еретиците на Аријан, тогаш сигурно му треба оклопот и оружјето на вистинската вера. Ова се зборовите со кои тој го опоменува Гратјан: „Оди отворено во битка, ограден со штитот на верата и имајќи духовен меч, оди до победата предвидена во античко време, претскажана од божествените пророци“ 115. Царот бил задоволен од оваа расправа. Затоа, во првите месеци од 379 година, тој лично му напишал кратко писмо на миланскиот епископ со многу неформален тон. Свети Амвросиј бил поласкан што добил слична порака од самиот Август. На крајот на краиштата, мораме да запомниме дека дури и во тогашната христијанска империја, императорот остана еден вид небесно суштество, а величествената судска церемонија што ја воведе Диоклецијан не беше укината. А свети Амвросиј не се двоумеше да одговори: „Ти, најхристијански суверене, сакаше да ги напишеш сите пораки со своја рака, за самите букви да бидат знак и израз на твојата вера, твојата побожност“ 116. Грацијан исто така побара на изложувањето на верата да се додаде трактат за Светиот Дух. Исполнувајќи ја волјата на августата личност, во 381 година свети Амвросиј пишува три книги, објавени под општиот наслов „За Светиот Дух“. Св. Амвросиј често прибегнува кон авторитетни грчки автори: свети Атанасиј Александриски, Дидим Слепиот и Кападокијците. Напишана на почетокот на 381 година, односно за време на следниот поход на Гратјан против Готите во Македонија 117, трактатот „За Светиот Дух“ имал за цел да му даде морална поддршка на императорот во пресрет на претстојните битки. И навистина, во прологот на трактатот на свети Амвросиј се присетува старозаветниот водач на еврејскиот народ Гедеон, зборувајќи за неговата славна победа над своите непријатели, која ја постигна не со голема војска, туку со доверба во Божјата помош и храброста на неговата мала чета. „Што беше трогнат на Гедеон од пророштвото кога слушна дека и по загубата на многу луѓе, Господ со еден човек ќе го ослободи Својот народ од нивните непријатели? 118 „Свети Гедеон ја предвиде тајната тајна. Конечно, тој избра триста (војници) за битка (Судии 7:6), за да покаже дека светот не со голема војска, туку со светата тајна на Крстот, ќе биде ослободен од нападите на застрашувачки непријатели. А сепак тој ги избира силните и верните 1 од Господа, зашто тој е сепак поцелосен доказ за иднината19. Сега да ја разгледаме подетално претходно споменатата 17-та уметност. 1 книга од расправата на свети Амвросиј „За Светиот Дух“. Овој стих е интересен бидејќи е единственото место во првата книга каде свети Амвросиј се однесува на описот на историските реалности од тоа време. Така, читаме: „...зашто Константинопол веќе се обрати со Божјата реч и доби видливи докази за твојата правда. На крајот на краиштата, додека градот, вознемирен од граничните војни, го загреваше отровот на Аријанците во своите длабочини, неговите ѕидови одекнуваа од непријателската војска. стравот, како приврзаник, го нашол повторно како се моли, го сокрил умирачкиот и ги запоседнал мртвите“. 120 При читањето на овие редови се наметнуваат голем број прашања: кои се предавниците на верата од кои Константинопол се откажал, кој е непознатиот „судија на кралевите“ (и кои кралеви), како станал приврзаник итн. За да одговориме на овие прашања, да се свртиме кон латинските коментари на овој стих, оставени „на маргините“ на изданието на Мин. Овде е наведено дека извесен Валесиј (очигледно Хајнрих Валесиј - француски научник, роден во 1603 година во Париз, бил издавач на дела меѓу кои и Ammianus Marcellinus) 121 во неговите белешки кон XXI книга на Ammianus Marcellinus разбира „самиот непријател и судија на кралевите) est Athanaricum regem); и под кралевите кои порано се плашеле од него, владетелите на Источната империја (id est imperium Rom. in Oriente). За отровот на Аријанците, белешките на Мин го кажуваат следново: „Сè додека отровот на Ариј останал во Константинопол, опасноста од готска инвазија постојано се надвиснала над него. Покрај тоа, четириесет години откако Евзебиј од Никомидија застанал на чело на седиштето на Константинопол, императорот Валенс претрпел пораз22“1. Сега да се обидеме да го помириме ова со историските реалности. Меѓу варварските водачи кои особено и пречеле на Римската империја во втората половина на IV век, историчарите (особено Аммијан Марцелинус) го издвојуваат Атанарик. Можеме ли да кажеме дека свети Амвросиј, зборувајќи за судска регма, зборува за ова? Еве што пишува В. Лавров за Атанарик: „Во врска со Атанарик може да се забележи следново. Малку е веројатно дека Ammianus Marcellinus, кога го користи терминот iudex, под Атанарик значел едноставно судија. Тоа не би одговарало на реалниот статус на водачот на Тервинги. Покрај тоа, терминот iudex Gothorum се користи од страна на животот на Уростолас, Улоксент. Готорум го организирал прогонството на христијаните во времето на Констанциј II. Тоа значи дека оваа титула ја носеле готските владетели“ 123. Значи, во ретроспектива, чл. Свети Амвросиј сака да го потсети Грацијан на следните настани во нивната релативно понова историја. Сè додека Константинопол го загреваше ариевскиот отров во своите ѕидови, опасноста од готска инвазија секогаш надвисна над него. Св. Не случајно Амвросиј го вели ова, бидејќи две години пред овие редови да ги прочита Гратјан, неговиот совладетел Валенс веќе ќе претрпе тежок пораз од готскиот водач Фритигерн во Адријанопол. Но, штом Константинопол се откажал од предавниците на верата, односно, царот Теодосиј, по крстен во 380 година, го прогласил Православието за официјална религија во Источното Римско Царство, тогаш самиот непријател и судија на кралевите - готскиот крал Атанарик, кого источните императори секогаш се плашеле себеси како devstantinele. молејќи се, бидејќи во истата 380 година Атанарик, откако бил протеран Визиготи, чесно бил примен во служба на Теодосиј. Свети Амвросиј станува епископ во 374 година, што точно се совпаѓа со смртта на Валентинјан. Младиот Гратјан, кој ја стекнал власта, е во постојан страв од својата маќеа Јустина, која е подготвена да направи се за да се погрижи нејзиниот син да стане цар. Професорот на Московскиот државен универзитет В.И. Кузишчин забележува дека „Грацијан во тој момент имал очајна потреба од ментор и водач и искусен светец. Амвросиј, кој ја предводел епископијата на главниот град, бил предодреден да стане таков ментор“ 124. На 24 август 367 година во Амбијана, Валентинијан I го прогласува осумгодишниот Августин 1 Gratianus25. Карактеризација на Грацијан: „Млад човек, прекрасно надарен, елоквентен, воздржан, воинствен и нежен, и можеше да тргне по стапките на најдобрите цареви (од минатото), кога долниот дел почна да му ги краси образите, ако неговата наклонетост за забава, под расипувачкото влијание на најблиските, не го насочуваше кон кралот. крвожедност во исто време“ 126 . Од една страна, Гратјан требаше да прибегне кон авторитетот на Црквата за да се спротивстави на махинациите на Јустина, од друга страна, на свети Амвросиј му беше потребна империјална поддршка за да се бори против Аријанците. Првата средба на царот и епископот во јули 379 година резултирала со потпишување на едикт за укинување на верската толеранција, издаден, се разбира, не без влијанието на свети Амвросиј. Следејќи го Ф. Благодарение на таквата голема доверба што му се дава на епископот и неговата блискост со слоевите на највисоката државна елита, авторитетот на свети Амвросиј е многукратно зголемен. Отсега, еретиците и незнабошците немаат ни најмала шанса да се спротивстават на сè поголемото влијание на Црквата на Запад. Во меѓувреме, облаците повторно се собраа над империјата. Во 383 година, бунтовничките трупи предводени од Магнус Максимус, кој се прогласил за цар, слетале во Галија. Наскоро Гратјан веќе излегол да го пречека за да ја заврши граѓанската војна со победа над узурпаторот. Речиси една недела и двете војски стоеја неподвижни; никој не се осмели да нападне прв. Но, ова одложување се покажа како смрт за Грацијан, бидејќи од ден на ден неговата војска стануваше се помала поради масовното дезертирање. Издаден од сите, Гратјан набрзина побегнал од полето на неуспешната битка, управуван од противниците. На 25 август 383 година бил престигнат и убиен. Распространето е верувањето дека последните зборови што паднале од усните на царот на умирање биле: „Амбросиј! Амбросиј! Каде си?“ 128. Прераната и толку страшна смрт на Грацијан одекна со длабока тага во срцето на свети Амвросиј. Последователно, тој ќе напише зборови кои се неверојатни во неговата искрена тага: „Црквата плаче за нејзиниот син, а нејзините солзи се на нејзините образи. Загубата на Гратјан беше удар за образот на Црквата. О Црква, пролеј ги твоите солзи! И нека твоите образи се полни со солзи, како преплавени потоци на сочувство. Смртта на верните цареви е срам и срам за Црквата, а во таквата прерана смрт на благочестив владетел, убавината на Црквата се затемнува со тага“ 129. Почетокот на 379 година се должи на свети Амвросиј се соочува со тешка конфронтација со ариевската дворска партија, предводена од Јустина, бидејќи во тоа време, поради усложнување на воената ситуација на Дунав, царскиот двор се сели во Милано. Штом пристигнала, Јустина веднаш побарала една од базиликите да им се даде на Аријанците. За да не се појави пристрасно и да не го навлече непријателството на неговата маќеа, Гратјан наредува храмот да им се предаде на Аријанците 130. Во оваа ситуација, свети Амвросиј немал друг избор освен да се помири со ситуацијата. Аријаните го добија она за што толку напорно работеа. Дали овој инцидент се случи затоа што свети Амвросиј го истера целото ариевско свештенство, со тоа лишејќи им ја можноста да вршат божествени служби, или затоа што го конфискуваше имотот на Аријанската црква за да ги откупи заробените граѓани, или поради некоја друга причина, но, на овој или оној начин, она што се случи не беше само знак за навлегување во авторитетот на бискупот, туку и на внатрешниот мир на бискупот. Сегашните околности го принудуваат свети Амвросиј да прибегне кон помошта на Гратјан. Императорот, од своја страна, не брза да заземе страна. Тој ја покажува предвидливоста на мудар политичар, земајќи ја базиликата од Аријанците, но притоа не му ја дава на владиката додека не се смират немирите. Но, не бавно следеше преносот на базиликата на православните. За изненадувањето на ова свети Амвросиј споменува во с. 19–21. трактат „За Светиот Дух“. Тој особено го фали царот, од една страна, за неговата вера, а од друга, за враќањето на црковната базилика. Обраќајќи му се на императорот, тој вели: „Сосема неодамна [овие редови на свети Амвросиј напишани во 380–381 година] ја покажавте својата побожност со таков неверојатен чин како што е враќањето на Божјиот храм без никакво претходно убедување од наша страна“ 131 . А потоа продолжува: „Значи, ние веќе ја примивме благодатта на твојата вера и нашата награда, бидејќи не можеме поинаку да кажеме дека тоа беше благодатта на Светиот Дух, зашто кога сите бевме во незнаење, ти неочекувано ни го врати храмот 132. Сеќавајќи се на претходната конфискација, свети Амвросиј прави суптилен политички потег, навестувајќи му на Грацијан дека конфискацијата на базиликата не е негова вина, бидејќи иако го потпишал указот, тој не постапил по своја волја: „И јас не жалам за претходните загуби, бидејќи загубата на оваа базилика доведе до некаков вид на наредба да ти ја одземе верата. побожноста ја исполни оваа намера да го одземе она што можеше да послужи како доказ, и откако го докажав тоа, врати го, во исто време, јас не изгубив ништо и го препознавам твоето расудување како праведно. решение“ 133 . Уште една победа извојувана од свети Амвросиј над царскиот двор, уште еднаш покажа колку е силна моќта на Црквата на Запад и колку е слаба моќта на државата. Но, како што споменавме погоре, неколку години подоцна, во 386 година, судот, поттикнат од Јустина, повторно залудно се обидувал да му ја врати базиликата од епископот. И тој пораз ќе биде последниот клинец што ќе го забие свети Амвросиј во ковчег, срушен од штиците на патетичните обиди на Аријанците да ја добијат базиликата. Свети Амвросиј како борец против ересите Долгата, крвава и драматична борба против аријанството се провлекува како црвена нишка низ целата црковна историја од IV век. Брзо надминувајќи го чисто доктринарното, оваа конфронтација премина на политичко и државно ниво. На современ јазик, можеме да кажеме дека ова беше прашање на државна безбедност на империјата. Погоре веќе кажавме дека изборот на свети Амвросиј за епископ се случил кога конфронтацијата меѓу Аријаните и православните ја достигнала својата точка на вриење. Но, бидејќи свети Амвросиј, уште за време на неговиот префект, се етаблирал како поддржувач на неутрални религиозни политики, и двајцата во него гледале „свој човек“. И ова, се разбира, го принуди на почетокот да биде тактичен и внимателен. Неговата првична политика на толеранција беше мотивирана само од една работа - желбата да се одржи мирот во заедницата Медиолан. Но, наскоро новопечениот епископ, оддалечувајќи се од политиката на толеранција, избра поинаков вектор на дејствување. Влезе во пресметка со Аријанците, свети Амвросиј јасно и доследно, чекор по чекор, почна да удира во ерес. Конечната победа му била загарантирана поради тоа што имал одредено влијание врз императорот. Борбата против Аријанците Свети Амвросиј посвети догматски и полемички дела како „За верата“ и „За воплотувањето“. Но, и покрај фактот што главната тема на расправата „За Светиот Дух“ е доказот за Божественоста на третото лице на Светата Троица, овде се посветува големо внимание на доказот за божественото достоинство на Исус Христос во контекст на антиаријанската полемика. Овде е соодветно да се потсетиме повторно на зборовите на J. Le Bon, кажани во врска со пневматолошките истражувања на свети Атанасиј, но кои се сосема применливи за трактатот на свети Амвросиј Милански: „Во ова прашање за божественоста на Светиот Дух, авторот толку често и долго се задржува на разгледувањето на доктрината во врска со 4. Како одличен егзегет и брилијантно познавајќи ги текстовите на Стариот и Новиот завет, свети Амвросиј веќе на самиот почеток на трактатот покажува дека „при изборот на Гедеон имало еден вид на Господово воплотување; во жртвата на коза - простување на гревовите преку телото Христово; во Бик - тристотини, хемикалии и убиства на војниците. откупувањето доаѓа преку крстот“ 135. Дополнително толкувајќи ја жртвата на Гедеон како прототип на жртвата на Исус Христос на крстот, свети Амвросиј пишува: „И штом врвот на ангелската прачка стигна до Бога, оган избувна од каменот; и така принесената жртва беше проголтана. Во ова може да се видат докази кои укажуваат на тоа дека сликата на Христос е напишана за тој камен: од духовниот камен што следеше; а каменот беше Христос“ (1 Кор 10:4)“ 136. Продолжувајќи го логичното расудување за претстојното откупување, свети Амвросиј вели дека уште тогаш, во постапките на Гедеон, било претскажано дека Господ Исус Христос, откако ја направил жртвата Голгота, ќе ги укине гревовите на целиот свет 137. Во секое од трите животни што се појавиле во оваа старозаветна новозаветна жртва Амвротип, види св. „Од една страна, Господ се појавува во форма на коза, од друга страна - овен, од трета - теле. 138 Кога станува збор понатаму за росата што ја собрал Гедеон во руно, свети Амвросиј, пак, овде не ја пропушта приликата да ги потсети Аријаните дека Исус Христос е вистинскиот Месија за кого се говореа старозаветните пророштва: „И не беше без причина што го исуши руното на Евреите и ја собра росата за да не ја измие со вода, но самиот да се наполни од него. стапалата со оваа роса (Судии 6:39–40) Привилегијата за извршување на оваа голема тајна му припаѓа на Другиот. Се очекуваше еден и единствен, Кој можеше да ја измие нечистотијата на сите" 139 . И понатаму: „Така гледаме дека во Него [Христос] се исполнија сите овие тајни“ 140. Правејќи паралела помеѓу росата што се спушти на руното и претстојната тајна на крштевањето, Свети Амвросиј воскликнува за величината: Ти како слуга им ги миеш нозете на Твоите слуги и како Бог ја симнуваш росата од небото.” 141 Понатамошното размислување на свети Амвросиј веќе е насочено директно против Аријанците: „Оној што го омаловажува Отецот, или Синот, или Светиот Дух, постапува злобно. Зашто, кој не верува во Синот, не верува во Отецот, а кој не верува во Духот, не верува во Синот Божји.“ И, продолжувајќи го логичкиот синџир на расудување, тој пишува: „А Отецот е изедначен со созданието со оние кои не го одвојуваат Синот од созданието; зашто како што се е од Отецот, така и се преку Синот" 143 . „Кој е благословен во Христа", вели свети Амвросиј, - благословен е во името на Отецот, и Синот и Светиот Дух, за едно име и една сила" 144. Некои размислувања на св. Амвросиј се посветува на крштевањето, велејќи дека „во целост тоа е само кога ќе ги препознаете Отецот и Синот и Светиот Дух. Отфрлајќи еден од нив, ги отфрлате сите“ 145. Прекрасни зборови, кои содржат неверојатна длабочина на теологијата, се посветени на свети Амвросиј на темата за откупување и земање на Бога: на тој крст можеше да умрат гревовите на нашето тело, за да го сокрие она што беше, за да го издржи и искупи она што не беше, за да нè повика кон она што беше, преку она што тој не беше“ 146. И повторно: „Значи, со чии ленти сме исцелени Господ, ако не. 147. Сите овие размислувања на светителот имаат само една цел - да ја продолжат триадолошката тема на трактатот „За верата“ за повторно и повторно да ја докажуваат Божественоста на Исус Христос, со цел да го консолидираат претходно постигнатиот напредок во областа на христологијата пред да навлезат во огромните пространства на пневматологијата. Зборувајќи за борбата на свети Амвросиј и аријанството не може, а да не се спомене и за соборот во Аквилеја. Бидејќи зимата 380–381 Грацијан бил принуден да поминува време во неговата резиденција во Милано, тогаш на свети Амвросиј му била дадена добра можност конечно да го скрши отпорот на Аријанците, користејќи го своето влијание врз императорот. Покрај тоа, самиот плен отиде во неговите раце. Двајца аријански епископи Паладиј и Секундијан, во врска со заканата за нивно отстранување од нивните катедри во 380 година, се обратиле до императорот Гратјан со барање да се свика Вселенски собор, на кој би можеле да го одбранат своето гледиште. Царот се согласува да го стори тоа за да избегне зголемено противење на неговиот престол од страна на Аријанската партија. Преку долгото убедување на свети Амвросиј успеал да го убеди Гратјан дека источните епископи ќе бидат само пречка за Соборот (во тоа време поголемиот дел од источните седишта биле окупирани од Аријанците). Затоа, царскиот записник, кој свикува епископи на Соборот во Аквилеја, вели дека е доволно присуството на епископи само од блиските градови. Така, на Соборот, кој беше отворен на 3 септември 381 година (т.е. се одржа речиси истовремено со Вториот вселенски собор во Константинопол) во базиликата Аквилеја, собраа 35 епископи 148. Покрај тоа што свети Амвросиј практично го раководел целиот тек на соборот; бил и главен обвинител. Овде вреди да се потсетиме дека во 379–380 г. Грацијан и Теодосиј потпишале декрет според кој сите еретички епископи требало да бидат сменети. И затоа свети Амвросиј, кој зад себе имаше долгогодишна судска пракса, на обвинетиот му постави само едно прашање. – Дали овие двајца го осудуваат учењето на Ариј? Не? Тогаш случајот бил затворен: тие самите се изјасниле за убедување според законите на државата 149. Како што велат, Roma locuta – causa finita 150. Од една страна, Црквата бара помош од државата за спроведување на одлуките на соборот (за отстранување на расчинетите епископи од нивните катедри); од друга страна, сака да го задржи правото да ги избере нивните наследници. Свети Амвросиј зазеде принципиелен став дека „должност на државата е да ѝ ја даде на Црквата помошта што таа ја бара, тоа е во нејзини сопствени интереси и за оваа помош таа ќе ја добие својата награда од Христос Господ“ 151. Но, пред да оди во катедралата Аквилеја, свети Амвросиј го завршува пишувањето на три книги од трактатот „За Светиот Дух“. Тие го изложуваат православното учење со јасни и прецизни термини, потсетуваат на темните времиња на Констанциј II и, напротив, го фалат владеењето на Гратјан. Зборува и за миланската базилика, прво окупирана од Аријанците, а потоа вратена на православните. Во ова дело свети Амвросиј ја брани идејата дека отфрлањето на ерес е клучот за политичката стабилност на државата. Токму фактот дека овој трактат содржи коментари во врска со Петар Александриски, Григориј од Назијанз и смртта на готскиот водач Атанарик, што овозможило, со поголема или помала точност, неговото пишување да се припише на почетокот на 381 152 година. Според народното мислење (кое, особено, го имаат Пареди, Дутрелео и Адамов), при пишувањето на расправата „За Светиот Дух“, свети Амвросиј внимателно го следел истоименото дело на претходно споменатиот Дидим Александриски. Пареди особено ја забележува јасноста на овој трактат на свети Амвросиј, „подостапен и поубедлив од трактатите што му служеле како модел, дури и ако некои од длабоките размислувања на Грците се жртвуваат за јасност“ 153. Но, ова е мислењето на еден модерен истражувач, но „строгиот витлеемски монах“ (т.е. блажениот Јероним) го подложи ова дело на разорна критика. Во 385 година, кога Јероним бил принуден да го напушти Рим по смртта на папата Дамас, тој го извршил својот латински превод на книгата за Светиот Дух на Дидим. Самиот Џероним во оваа прилика го пишува следново: „А ако во насловот го наведеме името на авторот, тогаш повеќе би сакал да се појавам како преведувач на туѓи дела отколку (како што прават некои) како грда врана, да се украсувам со туѓи пердуви. Само што ги прочитав малите книги на една таква личност за Светиот Дух: и, како што е добрата грчка мисла, ја видов [како мисла на латински], ми станаа комичарот. Во нив нема ништо доказно, ништо поединечно, ништо забавно, но сè е млитаво, кукавички и нејасно, иако изведено не без милост и софистицираност - со еден збор, извонредна, зол мириса... Нема сомнеж дека тој што го чита [Дидим] лесно ќе ја препознае кражбата на непромислениот извор на Латините. Овде, се разбира, врана значи свети Амвросиј 155. За нас, се разбира, е изненадувачки и невообичаено што се случил таков судир меѓу двајцата свети отци и најголемите умови на нивното време, но свети Амвросиј, најверојатно, знаел дека ова непријателство на Јероним има корени во катедралата Аквилеја што веќе ја спомнавме. Факт е дека на крајот на состанокот на соборот, авантуристот Максим се појавил пред отците, обидувајќи се да го отстрани Григориј Назијански од Константинополската столица. Најлошото е што западните отци овојпат покажаа целосен недостиг на проникливост и политичка кусогледост верувајќи во сомнителните приказни на Максим 156. Свети Амвросиј му пишува писмо на Теодосиј, во кое не само што се жали дека не бил поканет на Константинополскиот собор, туку го прогласува и за легитимитетот на Максимус. „Источните епископи требаше да го слушаат нашето мислење; ние не тврдиме дека сме единственото решение за ова прашање, туку дека учествуваме во неговото решавање“ 157. Овде, исто така, треба да се каже каков точно бил односот помеѓу Јероним и Григориј Назијанзиски. Според Пареди, околу 379 година Јероним отишол во Константинопол за да го продолжи своето проучување на Писмото кај Григориј. Јероним станал еден од неговите најпосветени поддржувачи и обожаватели, бидејќи и двајцата биле споени од желбата за силен подвиг, љубовта кон културата и презирот кон суетната убавина. Јероним, се разбира, ги видел сите интриги околу Константинополскиот собор во 381 година, што како резултат го принуди неговиот сакан учител да абдицира од катедрата и да се врати во Кападокија 158. И, анализирајќи што се случува, Јероним не можеше а да не се сети дека свети Амвросиј, малку порано, се изјасни како резултат на Грегор, како резултат на тоа. Згора на тоа, држејќи лутина, Јероним, повеќе од 10 години подоцна, ќе најде начин да предизвика уште една тага кај свети Амвросиј. Во 392 година, Јероним добил задача да напише кратка историја на христијанската литература. До крајот на годината, тој веќе објавил дело со наслов „De viris illustribus“, каде што успеал да собере информации за 135 христијански автори. Во ова дело, Јероним им посветува многу простор на сопствените дела (дури и на оние кои во тоа време сè уште не биле напишани, а постоеле само во форма на идеи) 159. За свети до Амвросиј, тој само го споменува следново: „Амвросиј, епископ Милански, пишува до ден-денес, а за него, бидејќи тој сè уште е жив, нема да бидам прекорен ниту за две работи, ниту за вистината“. 160. Пареди, осврнувајќи се на Барди, вели дека овие зборови станале „споменик на измама и злоба“ 161. За заслуга на миланскиот епископ, треба да се каже дека тој тивко ја издржал навредата. Така, гледаме дека иако повеќето истражувачи не се сомневаат во фактот за позајмување од свети Амвросиј на некои од мислите на Дидим, сепак, таквата остра оценка на трактатот „De Spiritu Sancto“ од Блесед. Поверојатно е Џером да биде предизвикан од чувство на лично непријателство отколку од објективно читање и истражување. За размислувањата и идеите што ги обединуваат истоимените дела на свети Амвросиј Милански и слепиот Александриски, ќе зборуваме подетално подолу. Сега, зборувајќи за општата политичка и црковна ситуација што владеела во Римската империја во втората половина на IV век, за причините што влијаеле на пишувањето на трактатот, истакнувајќи ги активностите на свети Амвросиј како државен и црковен водач, оценувајќи го неговиот придонес во борбата против аријанизмот, што доведе до речиси целосна капитулација на ерезата на Западот Светиот Дух“, можеме да почнеме да ги разгледуваме пневматолошките учења на свети Амвросиј, отворајќи се од страниците на овој трактат. Учењето за третата Ипостас на Света Троица - Светиот Дух - свети Амвросиј го откри не помалку детално од учењето за Синот во делото „De Fide“. Од оваа гледна точка, неговата креација „De Spiritu Sancto“ е од големо значење во историјата на црковната литература, особено западната. Од друга страна, како што веќе неколку пати беше спомнато, во својата суштина содржи многу идеи кои претходно ги искажал Дидим Александриски во неговиот истоимен трактат. Затоа, имајќи го предвид пневматолошкиот аспект на богословието на свети Амвросиј, ќе се обидеме да го споредиме со сличните гледишта на Дидим; Што се однесува до триадологијата (изолирано од која, строго кажано, пневматологијата губи секаква вредност), овде се сеќаваме на хармоничниот систем на Тертулијан, бидејќи токму Квинт Септимиј Флоренс стана основач на логичната и систематизирана тринитаристичка терминологија на Запад. Прашањето за Божеството на Светиот Дух свети Амвросиј и Дидим го разгледуваат детално и сеопфатно. Главната поента на сите дискусии за Духот на свети Амвросиј го разоткрива служењето на созданието и неслужењето на Светиот Дух: ако целото создание служи, тогаш Светиот Дух не може да се вброи меѓу создавањето 162. Понатаму оваа идеја е подетално откриена на овој начин. Светиот Дух не може да се вброи ниту меѓу телесни, ниту меѓу бестелесни суштества. На првиот - затоа што во нив (corporalibus) Тој ја излева Својата бестелесна благодат (incorpoream infundit gratiam); на вториот затоа што тие самите го примаат осветувањето на Духот и со тоа ги надминуваат останатите созданија на светот; дали ќе земеме ангели, власт, моќ - сите тие и, воопшто, целото создание ја чека благодатта на Светиот Дух 163. Кај Дидим се среќаваме и со оваа мисла, иако во него различно се открива: сите суштества, рече тој, се делат на видливи и невидливи или телесни и бестелесни. Духот не им припаѓа на телесните суштества, бидејќи Тој е жител на нивната душа и чувства (animae et sensus habitator), за нив произведувач на зборови, мудрост и знаење (sermonis et sapientiae et scientiae effector); сепак бестелесните материи ја примаат од Духот супстанцијата на осветувањето; Самиот Свети Дух не само што не е носител на туѓото осветување (non est capax sanctificationis alienae), туку Творец и давател на осветување одозгора (insuper attributor est et capax) 164. Друг доказ за Божественоста на Светиот Дух за свети Амвросиј служи на непроменливоста на Духот за разлика од променливоста на созданието. „Секоја креација може да се промени, не само она што е веќе променето поради гревот или квалитетот на елементите (quae jam peccato aliquo aut elementorum conditione mutata est), туку и она што сè уште може да биде подложно на корупција поради порокот на природата (vitio naturae), иако сè уште не е подложено на него поради верноста на дисциплината (nondum165eest). Но, додека целото создание е променливо, Светиот Дух останува добар и непроменлив, „зашто Оној што ги отстранува сите болести и ги простува гревовите не може да биде подложен на ниту еден порок. 167. Во Дидим, концептот на непроменливост е исто така од голема важност како доказ за Божествената природа на Светиот Дух, тогаш Тој не е променлив, туку непроменлив супстанција (immutabilis et inconvertibilis) и е само непроменлива супстанција; Сине, сепак сите суштества имаат променлива и непостојана природа (convertibilem et mutabilem substantiam), тогаш Светиот Дух не е %G [o$mooúsion на создавањето 168. На сличен начин докажува и Св. Амвросиј и природната добрина на Светиот Дух. Духот е Изворот и Потеклото на добрината (fons sit principiumque bonitatis); бидејќи како што Отецот има добрина и Синот има добрина, така и Светиот Дух има добрина 169. – „Што е Светиот Дух ако не полнотата на добрината (plenus bonitatis)? 170. – „Значи, Духот е добар, но добар не како оној што примил, туку како оној што дава добрина (quasi impertiens bonitatem). И тој не прима ништо од суштествата, туку Светиот Дух прима; како што не е осветен, туку тој самиот осветува: созданието е осветено, туку духовите171. Ова е, всушност, кратко резиме на она што Дидим го изложува многу подетално. Светиот Дух во суштина е добар (substantialiter bonum est) и не може да биде учесник во вонредна добрина, бидејќи Тој Самиот ја дели добрината на сите други 172; Божествената природа, за разлика од создадената природа, е извор и почеток на добрината (fons et principium bonorum), ги прави другите добри со тоа што се соопштува себеси (quibus se impertit), но самото добро не е од друг, туку изворно (преживува) 173. Вреди да се одбележи дека она што го нема во трактатот на Дидим, исто така не го наоѓаме во свети Амвросиј. Видовме дека методот на докажување кај Дидим и свети Амвросиј е од прилично практична природа: анализирајќи ги различните својства што во Светото писмо му се припишуваат на Бога и на суштествата, тие ја докажуваат разликата во природата со разликата во овие својства. Но и двајцата „не се обидуваат да ја изградат Ипостазата на Светиот Дух од самиот концепт на Божествената природа, што го става нивното учење за Светиот Дух значително пониско од учењето на Кападокијците, кои дедуктивно го заклучиле постоењето на Ипостазата на Светиот Дух од самиот концепт на суштината на Бога“ 174. Амвросиј и Дидим се само во надворешни односи со постоењето на преостанатите Две лица на Троица. Потоа, според забелешката на Адамов, при претставувањето на доктрината за Светиот Дух и за светите Амвросиј и Дидим, во своето дело „De Spiritu Sancto“, испуштиле цела низа докази кои во тоа време веќе добиле големо значење во црковната свест. „Во историјата на догматите се среќаваме со феноменот дека долго пред да почнеме сериозно да зборуваме за која било религиозна вистина, несомненото постоење на оваа вистина веќе го претпоставува црковната свест и практика. Последователно, кога предметната вистина стана предмет на догматски спор или истражување, нејзиното признавање од страна на Црквата од античко време се сметаше за доказ дека е прецизен шпионот. претрпеле. Долго пред IV век, кога доктрината за Ипостасот на Третото лице на Троица стана посебен предмет на теолошки истражувања, името на Светиот Дух, како Бог, веќе се повикувало во Црквата од самиот нејзин основа. Покрај тоа, многу црковни церемонии биле втиснати со ова име. Свети Амвросиј воопшто не користи докази од ваков вид. Но, со сите овие недостатоци и некомплетност во методот на аргументација, Божеството на Светиот Дух за свети Амвросиј стои без секакво сомневање. Независноста на Неговата Ипостас му изгледа исто толку непобитна. Во овој поглед, свети Амвросиј е порешителен и порешителен од неговите западни претходници. Меѓу вторите, барем меѓу некои од нив, учењето за Светиот Дух се одликува со една карактеристика што писателите на Источната црква никогаш не ја знаеле. Оваа карактеристика, според која Синот Божји се разбира идентично со Духот, во науката го добила името бинитаризам 176. Бинитаризмот е многу силно изразен кај Тертулијан, кој понекогаш ги идентификува Божественото Слово (Sermo) и Духот (Spiritus), така што Синот Божји сè до моментот на Воплотувањето е подеднакво наречен и „Spiritus“ од него се нарекува „Spiritus“ смислата (in споменати) Sermonis и Sermonem е позната во nomine Spiritus и за Spiritus substantia est Sermonis и за Sermo operatio Spiritus, et duo unum sunt“ 177. Што, во смисла на бинитаризам, може да се каже за свети Амвросиј? Од прегледот на неговите дела произлегува дека тој ја реинтерпретира оваа традиција на свој начин. Кај свети Амвросиј, зборот од индивидуалниот тертулијански концепт за Сермо-Филиус станува општо име за Троица воопшто: Филиус е Спиритус, но Патер е исто така Спиритус, бидејќи она што не е затворено во создаденото тело е Спиритус („quod non est creaturae corpus, hoc spiritus est.- ова дефинитивно му дава можност да ја брани 17). Трета хипостаза со првата и втората хипостаза: „Светиот Дух не се спојува со Отецот и Синот, туку се разликува и од Отецот и од Синот (non confusus cum Patre et Filio Spiritus Sanctus, verum et a Patre distinctus est et a Filio)“ 179 јасно стојат овие зборови од Ampicion. на бинитаризмот. Па кој, според свети Амвросиј, овој Дух? Секако, не Filius Dei, бидејќи, откако рече дека Светиот Дух не може да умре, свети Амвросиј веднаш додава: „Синот Божји беше распнат на крст, земајќи коски и месо (sed crucifixus est Dei Filius, qui carnem et ossa suscepit)“ 180. Станува јасно и како две, и независни во Христос Хипостази. Друга разлика е што Filius Dei стои во поблиска врска со човештвото отколку со Spiritus, бидејќи првиот има земено месо и коски (carnem et ossa suscepit), додека вториот нема месо и коски (carnem et ossa non habuit) 181 . Истото со свети Амвросиј вели малку повисоко: „Светиот Дух не умре, Кој не можеше да умре, затоа што не зеде тело и вечното Божество не можеше да учествува во смртта, туку Христос умре според телото“ 182. Во поопширните објаснувања на свети Амвросиј не навлегува во детали, но според неговите зборови, ако навистина сакате да се прилагодите на бинитизмот. разбирање. Меѓу другото, И.И. Адамов ја изнесува идејата дека древната западна идентификација на Сермо и Спирит во Тертулијан е поврзана со идејата дека Спиритус е одвоен од Сермо од моментот на Воскресението и Вознесувањето на Воплотениот на небото, а потоа постои во форма на сосема поинаква и несоединета Ипостаза со Него. Затоа, Тертулијан, идентификувајќи ги, од една страна, Сермо и Спиритус, од друга страна, зборува за Спиритус како трето име на Бога и трет степен на моќ (tertium nomen Divinitatis et tertium gradus majestatis). Веројатно“, продолжува тој, „на оваа идеја за првичниот идентитет на Сермо и Спиритус, западните писатели ја развиле доктрината за потеклото на Светиот Дух не само од Отецот, туку и од Синот 183. Што се однесува до прашањето за поворката на Светиот Дух, свети Амвросиј, ќе наидеме на одредена нејасност и неизвесност. Ова прашање речиси и не го разгледува, исто како и прашањето од кого доаѓа Духот. Понекогаш свети Амвросиј едноставно вели дека Светиот Дух е генерално ex Deo 184, понекогаш едноставно Patre 185. Но, во исто време, тој доста често наидува на идејата за зависност и некаква подреденост во односот на Светиот Дух и Синот: „Зашто Духот е и на Синот“ (quia Filii quoque, а не само што зборуваме за 8). зависноста, но и за поаѓањето и од Отецот и од Синот: „Светиот Дух произлегува од Отецот и Синот (Spiritus Sanctus procedit a Patre et Filio)“ 187, или едноставно од Синот: „Procedit ex Filio“ 188. Ова се, генерално, карактеристиките на пневматологијата на свети Амвросиј, изложени во неговиот трактат „De Spiritu Sancto“. Да резимираме, можеме да го забележиме следново. Иако свети Амвросиј беше целосно западен мислител, повеќе наклонет кон рационализам отколку кон источна мистицизам и филозофија (што се манифестираше во неговиот прилично практичен пристап во опишувањето на интратроитарниот однос на Светиот Дух со Отецот и Синот), но тој успеа да ги избегне оние пречки што ги сопнаа неговите западни претходници. Учењето на свети Амвросиј за Светиот Дух е претставено од него во духот на воспоставената западна традиција (тука мислиме, пред сè, на принципот на бинитаризам, според кој Тертулијан и неговите следбеници ги идентификувале Духот и Синот, без да направат јасна хипостатичка разлика меѓу нив). Во својот трактат, свети Амвросиј, заснован на Светото писмо, дава логичен доказ дека Светиот Дух не е создаден и никому не служи, туку, како Самиот Бог, на секого му дава осветување, благодат и дарови. Тоа покажува дека вечниот и непроменлив Дух е изворот и давателот на добрината. Што се однесува до прашањето за процесијата на Духот, тоа практично не го разгледува светителот. На одредени места од трактатот може да се види дека, заедно со спомнувањето на потеклото од Отецот, свети Амвросиј зборува и за поворката од Синот. Сумирајќи ги резултатите од нашето истражување, неопходно е да се каже следново. Поминувајќи низ долг и тежок пат на развој, учењето на Црквата за Светиот Дух до 4 век. беше мозаик од хетерогени идеи. Поминувајќи низ „источната“ систематизација и преиспитување на свети Атанасиј и Дидим, таа беше ажурирана и користена од свети Амвросиј за борба против ерес на Аријанците и пневматомахиите на Запад. Но, светецот, под влијание на тројните гледишта на Тертулијан, внесе во него голем број елементи карактеристични за „западниот ум“, вклучувајќи ги бинитаризмот, подреденоста и доктрината за поворката на Светиот Дух не само од Отецот, туку и од Синот. Поради фактот што свети Амвросиј Милански бил највлијателниот државник во неговата ера; неговиот трактат „За Светиот Дух“, упатен до Август Гратјан, служел не само како учебник за верата, туку и како лост на политичко влијание за епископот во неговата борба против еретиците и непријателите на државата, на кои тој секогаш бил верен син. Употребата на контекстуалниот метод во нашата студија овозможи да се поврзат пастирските, проповедничките и теолошките активности на епископот свети Амвросиј со историските и политичките процеси кои тогаш се случуваа во западниот дел на империјата што умира. Низ призмата на овој метод, можевме да го следиме не само позајмувањето на свети Амвросиј на западните идеи, туку и влијанието на учените современици од Истокот врз неговата теологија. 1. Библија. Книги на Светото Писмо од Стариот и Новиот Завет. М.: Издавачка куќа. Пратеник, 1969. 1371 стр. 2. Septuagintä Id est Vetus Testamentum graece juxta LXX толкува. Deutsche Bibelstiftung Stuttgart, 1935 година. 3. Nova Vulgatä Bibliorum Sacrorum издание. Liberia editrice Ватикана, 1979, 2154 стр. 4. Свети Амбросиј, Медиоланенсис Епископ. De Fidë libri quinque // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 16. – Париз, 1845 г. 5. Свети Амбросиј, Медиоланенсис Епископ. De Spiritu Sanctö libri tres // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 16. – Париз, 1845 г. 6. Свети Амбросиј, Медиоланенсис Епископ. Epistolae in duas glasses distributae // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 16. – Париз, 1845 г. 7. Свети Амбросиј, Медиоланенсис Епископ. De obitu Valentiniani consolatio // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 16. – Париз, 1845 г. 8. Свети Атанасиј, Александрин Архиепископ. Tomus ad Antiochenos // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 9. Свети Атанасиј, Александрин Архиепископ. Epistola ad Jovianum // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 10. Свети Атанасиј, Александрински Архиепископ. Epistola ad Afros Episcopos // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 11. Свети Атанасиј, Александрински Архиепископ. Epistola I ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 12. Свети Атанасиј, Александрински Архиепископ. Epistola II ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 13. Свети Атанасиј, Александрин Архиепископ. Epistola III ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 14. Свети Атанасиј, Александрин Архиепископ. Epistola IV ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. Серија graeca. T. 26. – Париз, 1857 г. 15. Didyme l'Aveugle. Traité du Saint-Esprit. Париз, 1992. 449 стр. 16. Свети Евзебиј Хиероним, Stridonensis presbuteros. Liber de viris illustribus // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 23. – Париз, 1845 г. 17. Свети Евзебиј Хиероним, Stridonensis presbuteros. Interpretatio libri Didymi de Spiritu Sancto ad Paulinianum // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 23. – Париз, 1845 г. 18. Vita Sancti Ambrosii Mediolanensis Episcopi, a Paulino ejus notari ad Beatum Augustinum conscriotor // Patrologiae cursus completus. Латина серија. T. 14. – Париз, 1845 г. 19. Ammianus Marcellinus. Римска историја (Res Gestae). Санкт Петербург: Алетеја, 1996. 556 стр. 20. Атанасиј Велики, Св. Создавања: во 4 тома. Т. 1. М.: Издавачка куќа. Спасо-Трансформација Валаамски манастир, 1994. 478 стр. 21. Акти на Вселенските собори. Т. 1. Санкт Петербург, 1996. Катедрали. 597 стр. 22. Созомен. Црковна историја. Санкт Петербург, 1851. 636 стр. 23. Теодорит Кирски, блажен. Црковна историја. М.: Роспан, 1993. 238 стр. 1. L’Apologie d’Eunome / Вовед, излагање и белешки на Бернар Сесбуе // Извори Chrétiennes. Париз, 1983. бр.305. 2. Атанас д'Александри. Lettres a Sérapion sur la Divinité du Saint-Esprit / Introduction et traduction de Joseph Lebon // Извори Chrétiennes. Париз, 1947. бр.15. 3. Basile de Cesarée. Traité du Saint-Esprit / Вовед, излагање и белешки на Benoit Pruche O.P. // Извори Chrétiennes. Париз, 1946. бр.17. 4. Basile de Cesarée. Contre eunome. Suivi de Eunome Извинување. T. I / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Извори Chrétiennes. Париз, 1947. бр.299. 5. Basile de Cesarée. Contre eunome. Suivi de Eunome Извинување. T. II / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Извори Chrétiennes. Париз, 1983. бр.305. 6. Didyme l'Aveugle. Traité du Saint-Esprit « Вовед, текстуална критика, наставни белешки и индекс на Louis Doutreleau // Извори Chrétiennes. бр.386. Париз, 1992 г. 7. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Милано, 1941. 267 руб. 8. Адамов И.И. Учењето за Троица од свети Амвросиј Милански. Сергиев Посад: Тип. Св.-Тр. Сергиј Лавра, 1910. 63 стр. 9 . Болотов В.В. Предавања за историјата на античката црква. М., 1994. Т. 4: Историја на црквата за време на периодот на Вселенските собори. 599 стр. 10. Брокхаус Ф.А., Ефрон И.А. Енциклопедиски речник. СПб.: Тип. Ефрон, 1891. Т. 5: Бани - Волтер. 517 стр. 11. Брогли, де, херц. Житието на Свети Амвросиј Милански. Санкт Петербург: Колокол, 1911. 154 стр. 12. Boissier G. Падот на паганизмот: студија за последната верска борба на Запад во IV век. М., 1892. 584 стр. 13. Владимир (Благоразумов), епископ. Свети Атанасиј Александриски: Неговиот живот и дела: научна, литературна и полемичко-догматска дејност. Кишињев, 1895. 414 стр. 14. Иљуточкин К. Корпус на Дидим Слепиот како споменик на црковното пишување од 5 век / Дис. д-р. теолог [Типпис] Сергиев Посад, 2005. 216 стр. 15. Казаков М.М. Епископ и империја: Амвросиј Милански и Римската империја во 4 век. Смоленск, 1995. 331 стр. 16. Карташев А.В. Вселенски собори. М.: Република, 1994. 541 стр. 17. Кирил (Лопатин), архимандрит. Учењето на свети Атанасиј Велики за Света Троица (во споредба со учењето за истата тема во првите три века). Казан: Тип. Imp. Унив., 1894. 301 стр. 18. Лавров В.В. За природата на моќта кај Готите во IV век. n. д. //Античко општество - 2. Апстракти од научната конференција на 29–30 октомври 1996 година. Санкт Петербург, 1996 година. 24 стр. 19. Поснов М.Е. Историја на христијанската црква: пред поделбата на црквите - 1054 година. Брисел: Животот со Бога, 1964 година. 608 стр. Беше објавена првата книга преведена од авторот на статијата: Амвросиј Милански, Свети До август Гратјан имаше три книги за Светиот Дух. Книга 1 // Христијанско читање. 2010. бр.3 (34). стр. 9–45. Таму на с.с. 6–8 преведувачот дава кратки информации за трактатот. – Прибл. одн. ед. Брогли, де, херц. Житието на Свети Амвросиј Милански. Санкт Петербург: Колокол, 1911. стр. 79. Види: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. 77-78 стр. Казаков М. епископ и империја. Смоленск, 1995. стр. 31. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 78. Boissier G. The Fall of Paganism: A Study of the Last Religious Struggle in the West in the IV Century. М., 1892. стр. 429. Теодорит Кирски, блажен. Црковна историја. IV, 7. М., 1993 година. Казаков М. епископ и империја. Стр. 39. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр.87. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. стр. 131–137. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. Еп. во duas очила distributae // PL. T. 16. Еп. 17, 13. Исто. Еп. 57, 3: "Valentinianus tunc temporis audivit suggestionem meam, nec fecit aliud, nisi quod fidei nostrae ratio poscebat. Acquieverunt etiam comiti suo." Види: Kazakov M. Epishop and Empire. Стр. 150. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De obitu Valentiniani consolatio // PL. T. 16. C. 28: „Et mihi dulce illud officium fuit pro salute tua primo, deinde pro pace atque pietate“. Vita Sancti Ambrosii Mediolan. Ep., a Paulino ejus notari ad Beatum Augustinum conscriotor // PL. T. 14. V. 19: „Admonens ut effusi sanguinis domini sui, et quod est gravius, innocentis“. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 171. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. во duas очила distributae. Еп. 20, 19: „Ad imperatorem Palatia pertinent, ad sacerdotem Ecclesiae. Publicorum tibi moenium jus commissum est, non sacrorum“. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. стр. 216–219. Созомен. Црковна историја. VI, 25. Санкт Петербург, 1851 г. Теодорит Кирски, блажен. Црковна историја. V, 17. Созомен. Црковна историја. VII, 25. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. Стр. 232. Vita Sancti Ambrosii // PL. T. 14. C. 24. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 212. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. Стр. 243. Vita Sancti Ambrosii // PL. T. 14. C. 45: „Comes Stilico dixisse fertur quod, tanto viro recedente de corpore, interitus immineret Italiae“. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 260. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. Стр. 51. Ammianus Marcellinus. Римска историја (Res Gestae). XXXI, 13:10. Санкт Петербург: Алетеја, 1996 година. Стр. 516. Теодорит Кирски, блажен. Црковна историја. V, 36. стр. 173. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Fidë libri quinque // PL. Т. 16. Стр. 136: „Прогредере рамнина scuto fidei septus, et gladium spiritus habens: progredere ad victoriam superioribus promissam temporibus, et divinis oraculis prophetatam“. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 129. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. L. I, 2. Исто. L. I, 17: “Nam etiam Constantinopolis jam Dei verbum recepit, et evidentia meruit tui documenta judicii. hostem ipsum judicem regum, quem semper timere consueverat, deditum vidit, supplicem recepit, morientem obruit, sepultum possidet“. Брокхаус Ф.А., Ефрон И.А. Енциклопедиски речник. СПб.: Тип. Ефрон, 1891. Т. 5: Бани - Волтер. C. 403. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. L. I, 17. Види: Лавров В.В. За природата на моќта кај Готите во IV век. n. д. // Античко општество - 2. Апстракти од извештаите на научната конференција на 29–30 октомври 1996 година. Санкт Петербург, 1996 година. Стр. 7–8. Цитат од: Казаков М. Епископ и Империја. Стр. 331. Види: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. Стр. 108. Ammianus Marcellinus. Римска историја. XXXI, 10, 18, стр. 510. Казаков М. епископ и империја. Стр. 96. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. Стр. 124. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De obitu Valentiniani consolatio // PL. T. 16. P. 6: „Flet igitur Ecclesia pignus suum, et lacrymae ejus in maxillis ejus... Percussa eras, Ecclesia, in maxilla tua; cum amitteres Gratianum... Ploras igitur, Ecclesia, et fletu genavelquistutisiiie изобилство... In obitu igitur fidelium imperatorum quidam fidei pudor, quaedam Ecclesiae verecundia est: et in tam immatura morte piorum principum omnis Ecclesiae moestior pulchritudo est“. Види: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. Стр. 171. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. L. I, 19. Атанас д'Александри. Lettres a Sérapion sur la Divinité du Saint-Esprit // SC бр. 15. стр. 56; Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sanctö Libri Tres // PL. T. 16. Л.И. прол. Исто. V. IX, 107: „Suscepit enim quod non erat, ut celaret quod erat: celavit quod erat, ut tentaretur in eo, et redimeretur quod non erat; ut ad id quod erat, per id quod non erat, nos vocaret“. Види: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. Стр. 134–135. Рим прозборе, работата е завршена (лат. последно). Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 135. Види: Kazakov M. Epishop and Empire. Стр. 295. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 137. Свети Евс. Хиеронимус. Interpretatio libri Didymi... Col. 104Ä “Et ut auctorem titulo fatear: malui alieni operis interpres existere, quam (ut quidam faciunt) informis cornicula, alienis me coloribus adornare. Sententiam ex Graecis bonis, Latina vidi non Bonis Nihil ibi dialecticum, nihil virile atque area, quod lectorem vel ingratis in assensum trahat: sed totum flaccidum, molle, nitidum, atque formosum, et exquisitis hinc inde odoribus hunteor pigmentum. cognoscet: et contemnet rivulos, cum coeperit haurire de fontibus“. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. Еп. во duas очила distributae. Еп. 13, 4. Види: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. Стр. 138–139. Свети Евс. Хиеронимус. Liber de viris illustribus // PL. T. 23. C. CXXIV. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Стр. 244. Види: Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. Л. Јас, јас, 23. Види: Св. Евс. Хиеронимус. Interpretatio libri Didymi... Кол. 4. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. L. I, I, 23. Исто. L. I, V, 63. Види: Св. Евс. Хиеронимус. Interpretatio libri Didymi... Кол. 5: „Non erit creaturae %Г [o$mooúsion“. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. L. I, V, 69. Адамов И.И. Доктрина за тројството на свети Амвросиј Милански. Сергиев Посад, 1910 година. Стр. 22. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. L. I, IX, 106. Види: Адамов I. Доктрина за тројството... стр. 26. Свети Амбросиј, Медиолан. Еп. De Spiritu Sancto. Л. Јас, јас, 24.