II. Трактат свт. Амвросия Медиоланского «De Spiritu Sancto»
ორიგინალის მანქანური თარგმანი · ორიგინალის ჩვენება
სტატიის მეორე ნაწილში გვსურს ყურადღება გავამახვილოთ წმინდა ამბროსი მილანელის თეოლოგიაზე, გამოვყოთ მისი პნევმატოლოგიური შეხედულებები ჩვენ მიერ თარგმნილი ტრაქტატის „De Spiritu Sancto“ 80 საფუძველზე. მაგრამ იმის გათვალისწინებით, რომ მილანის ეპისკოპოსის ისეთი პიროვნების მიერ დაწერილი ნებისმიერი გზავნილი (განსაკუთრებით თუ ის მიმართულია არა უბრალო მოკვდავებს, არამედ თავად ავგუსტუსს) არა მხოლოდ ასახავს დოქტრინალურ ჭეშმარიტებებს, არამედ პოლიტიკურ ელფერსაც აქვს, ჩვენ საჭიროდ ვხედავთ პირველ რიგში გამოვყოთ საკითხები, რომლებიც ეხება თავად ამბროსის, მის ეპოქას და იმპერიაში გაბატონებულ ვითარებას. ამბროსი მილანელის ცხოვრებასა და მოღვაწეობას მისი სახელმწიფოებრივი და საზოგადოებრივი მოღვაწეობის პრიზმაში შევხედოთ, ჩვენ შევძლებთ ნათელი მოვფინოთ შესწავლილი საკითხის ზოგიერთ ასპექტს, რაც მყარ საფუძველს მოგვცემს წმინდა ეპისკოპოსის საღვთისმეტყველო შრომებისა და შეხედულებების სწორი შეფასებისთვის.
წმინდა ამბროსი - ეპოქის პოლიტიკური და საეკლესიო წინამძღოლი
რაც უფრო „დიდი“ და მრავალმხრივია ადამიანი, მით უფრო შორს არის საჭირო მისი „დაშორება“ მის შესაფასებლად. მაშასადამე, ისეთი მნიშვნელოვანი პიროვნება, როგორიც ამბროსი მილანელისა, მთელი მისი ეპოქის კონტექსტში უნდა იქნას განხილული, „რომლის ნათელი კვალი ატარებს საკუთარ თავზე“ 81. პირველი, რაც თვალს გიპყრობს, არის ის, თუ რამდენად ჰარმონიულად აერთიანებდა მის პიროვნებას გამოჩენილი სახელმწიფო მოღვაწე და ეკლესიის თავგანწირული მსახური. ბროლის აზრით, ეს არის ის თვისებები, რომლებიც ახასიათებს ამბროსის, როგორც პოლიტიკურ ფიგურას: „არაჩვეულებრივი ორგანიზაციული და ადმინისტრაციული შესაძლებლობები, „გაჟღენთილი“ რომაული კანონებით, თითქმის უტყუარი პოლიტიკური ინსტინქტი, მოქნილი რეაგირება პოლიტიკურ ვითარებაზე ‹…› და ნაცნობების ფართო წრე საზოგადოების ზედა ეშელონებში, პრაქტიკული რომაული მამისა და რომაული პატრიოტიზმის ჭეშმარიტად ბარიერი პატრიოტიზმის მიმართ. ხასიათის მიდრეკილება და სტოიკური სიმამაცე უბედურებასა და სიძნელეში“ 82. მაგრამ რა თვისებებს მიაწერენ მათ წმ.
ამბროსი, როგორც ეკლესიის მსახური: „როგორც მომავლის ეპოქაში მოქცეული ქრისტიანი მოღვაწე, ამბროსი გამოირჩევა იმით, რომ უცვლელად აყენებს ეკლესიის ინტერესებს წინა პლანზე, გადამწყვეტად და დაუნდობლად ებრძვის მის ოპონენტებს, იყენებს სხვადასხვა, მათ შორის „არაქრისტიანულ“ საშუალებებს, აყენებს ეკლესიას აქტიურ საზოგადოებაზე მაღლა აყენებს ეკლესიას. მოსაზრება, ახალი რელიგიის მრავალი მიმდევრის დაქირავებით, მტკიცედ იცავს დოგმატური უმრავლესობის პოზიციებს, იცავს ნიკეის სარწმუნოებას და მკაცრად პატივს სცემს დასავლეთის ეკლესიის ინტერესებს, ამავდროულად აღიარებს რომის პრიორიტეტს“ 83.
ამბროსის ბიოგრაფიაში, რომელიც მომდინარეობს მისი ბიოგრაფი პავლინის კალმიდან, შეგიძლიათ იპოვოთ ეპისკოპოსის ისეთი ღირსებები, როგორიცაა სიმარტივე და ხელმისაწვდომობა კომუნიკაციაში. როგორც ჩანს, ბევრ რამეში სწორედ ამ თვისებებმა მისცა საშუალება წმინდა ამბროსის მოეგო ხალხის გული და მოეპოვებინა ხალხის სიყვარული.
ამბროსი ავრელიუსის საერო კარიერა საკმაოდ სტანდარტული ნიმუშის მიხედვით განვითარდა. როგორც კეთილშობილური წარმოშობის, გამორჩეული ორატორული თვისებების მქონე და არაერთხელ დაამტკიცა, რომ იყო ბრწყინვალე ორგანიზატორი, სწრაფად მიაღწია მაღალ სამთავრობო თანამდებობებს. მხოლოდ ერთი ნაბიჯი აშორებდა მას მამის მიერ ოდესღაც დაკავებული პრეფექტის პოსტს, რაც იმპერიის ნებისმიერი სახელმწიფო მოღვაწის საბოლოო ოცნება იყო.
მაგრამ 374 წელს დრამატული ცვლილებები შეიტანა წარმატებული ახალგაზრდა ჩინოვნიკის ამბროსის ცხოვრებაში. სწორედ ამ წელს გარდაიცვალა არიანელი ეპისკოპოსი ავქსენტიუსი, რამაც გამოიწვია სასტიკი ბრძოლა მართლმადიდებლებსა და არიანებს შორის დასავლეთის ყველაზე მნიშვნელოვანი საყდრისთვის 84.
374 წლის 30 ნოემბერს მოხდა მისი ნათლობა. ამის შემდეგ, ყველა საეკლესიო კანონის დარღვევით (ნიკეის კრების მე-2 კანონი 325 წელს აწესებს პირდაპირ აკრძალვას ახლად ხელდასხმულთა სასულიერო პირებთან შეერთების შესახებ), ერთი კვირის განმავლობაში იგი გადის ინიციაციის ყველა ხარისხს ერთმანეთის მიყოლებით, ხოლო მერვე დღეს, კვირას, 7 დეკემბერს, ხდება ეპისკოპოსი 85.
ასე აღწერს ახლად არჩეული ეპისკოპოსის გარეგნობას ა.პარედიმ: „ეს ორმოცი წლის კონსული იყო დაბალი სიმაღლის, წაგრძელებული და დახვეწილი სახით, წვერი და შავი ულვაში ხაზს უსვამდა კანის სითეთრესა და ნაზი თვისებების სინაზეს. უბრძანოს თავის სისხლში“ 86 . განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს ის, რომ წმინდა ამბროსის ფიგურა მოსახერხებელი იყო როგორც მართლმადიდებლებისთვის, რადგან ისინი მას ერთ-ერთად თვლიდნენ, რადგან იცოდნენ, რომ მის ოჯახში იყვნენ მოწამეები და ქალწულები, ასევე არიანელებისთვის, რადგან მათ არ ჰქონდათ განსაკუთრებული მიზეზი მტრულად მოეპყრათ მას, ხვდებოდნენ, რომ მისი რელიგიური პოლიტიკა, როდესაც ის პრეფექტი იყო, სრულიად მიუკერძოებელი იყო.
დასავლეთის ეკლესია, რომელიც იმ დროს გაურკვეველ მდგომარეობაში იყო, წმინდა ამბროსის პირით შეძენილი წინამძღოლია, რომელიც მას ასე სჭირდება. "ის ეკუთვნოდა იმპერიის დიდ ადმინისტრატორთა კლასს, მყარი და ჯანსაღი გონებით, გამსჭვალული ძველი კანონის პრინციპებით, ავტორიტეტის პატივისცემით, წესრიგის დაცვაზე თავდადებული. მან ეკლესიის ხელმძღვანელობას მოუტანა ხედვის სიცხადე, განსაზღვრა, რეალობისა და ცხოვრების გაგება, რაც მან შეიძინა პროვინციების მართვის დროს" 87.
კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მომენტი, რომელიც მიუთითებს იმაზე, რომ ეპოქის ჰორიზონტზე ამოვიდა ჭეშმარიტად უდიდესი ეკლესიისა და სახელმწიფო მოღვაწის ვარსკვლავი, არის თვით იმპერატორ ვალენტინიანის წმინდა ამბროსის ხელდასხმის ცერემონიაზე ყოფნა. აღსანიშნავია ისიც, რომ წმინდა ამბროსის ეპისკოპოსად არჩევიდან სულ რამდენიმე დღეში შეეძლო იმპერატორთან საუბარი საკმაოდ მკაცრი და ბრალმდებელი ტონით. ვალენტინიანემ ამაში არათუ ხელი არ შეუშალა, არამედ ყოველმხრივ წაახალისა ახლად გვირგვინოსანი ეპისკოპოსის ასეთი გაბედული და პრინციპული პოზიცია, უბიძგა მას გაეგრძელებინა თამამად მოქმედება ღვთაებრივი კანონის შესაბამისად 88.
თავისი ეპოქის საუკეთესო წარმომადგენლების მსგავსად, წმინდა ამბროსი ცდილობდა ჰარმონიულად შეეთავსებინა წარმართული და ქრისტიანული განათლების ელემენტები. უკვე ეპისკოპოსი გახდა და დაიწყო თავისი ენერგიული სამქადაგებლო საქმიანობა, წმინდა ამბროსი მიხვდა, რომ განათლებულ რომაელებზე გავლენის მოხდენის მცდელობა, უბრალოდ, ძველი მემკვიდრეობის უარყოფით, სრული ფიასკო იქნებოდა. მაშასადამე, მას აქვს მოსაზრება, რომ ელინ ავტორებს საერთოდ არ გააჩნდათ ჭეშმარიტი გნოსისი, არამედ გამოიღეს იგი ქრისტიანული წმინდა წერილებიდან. ეს არის ბიბლიური ძველი აღთქმის კაცები, წმინდა ამბროსის თქმით, წარმართული აზროვნების საუკეთესო იდეების საწყისებზე იდგნენ. ამიტომ მილანის ეპისკოპოსმა მოუწოდა თავის სამწყსოს, შეესწავლათ საუკეთესო ძველი მოაზროვნეები და თქვა, რომ ამით ქრისტიანები არ ისესხებენ იმას, რაც სხვებს ეკუთვნის, არამედ მხოლოდ უბრუნებენ იმას, რაც მათ ეკუთვნის (ანუ წმინდა წერილს). ამ კონტექსტში საკმაოდ საინტერესო და სამართლიანი წმინდა ამბროსის მიმართ (თუმცა ძალიან მკაცრი აზრია ეკლესიის მიმართ) გამოთქვამს მ.
კაზაკოვი: „ამბროსისა და ქრისტიანული ეკლესიის სხვა პროგრესული, მოაზროვნე მოღვაწეების დამსახურებაა ის ფაქტი, რომ მათი ძალისხმევის წყალობით, რომელიც ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის დაფასებული, შენარჩუნდა ფასდაუდებელი უძველესი მემკვიდრეობის დიდი ნაწილი და ყველაფერი არ განადგურდა გიჟურმა ქრისტიანმა ფანატიკოსებმა, რომლებმაც გააფთრებით გაანადგურეს მსოფლიო კულტურის უდიდესი ქმნილებები.
ყურადღებას იმსახურებს აგრეთვე წმ. ამბროსი თავისი დროის საუკეთესო ღვთისმეტყველების მიერ ახლახან გამოცემული ახალი წიგნების შეძენისას. ამგვარად, 381 წლის დასაწყისში იგი მთლიანად ჩაერთო იმპერატორ გრატიანისთვის დაწერილი ტრაქტატის სამი წიგნის „სულიწმინდის შესახებ“ რედაქტირებით. და ამ ნაშრომში წმინდა ამბროსი აქტიურად იყენებს იმ ქადაგებებს, რომლებიც გრიგოლ ნაზიანზეელმა სულ რამდენიმე თვით ადრე (380 წლის ბოლოს) კონსტანტინოპოლში იქადაგა. ამგვარად, წმიდა ამბროსი გულწრფელად იყო დარწმუნებული კულტურის მნიშვნელოვან როლში ეკლესიისა და საზოგადოების ურთიერთობაში, თვლიდა, რომ „ზოგჯერ შესანიშნავი აზრები სათანადო დეკორაციის არარსებობის გამო ღვთისმოსავი მისწრაფებების დონეზე რჩება“ 90 .
წმინდა ამბროსიმ მართლაც შეძლო თავის მრავალმხრივ ბუნებაში გაეერთიანებინა ეკლესიის თავგანწირული მსახურება და დახვეწილი და მგრძნობიარე პოლიტიკოსის ძლიერი გავლენა იმპერიის საშინაო და გარე საქმეებზე. მისი მთელი ცხოვრება სახელმწიფო და საეკლესიო ინტერესების სინთეზია (და პირველი ხშირად დომინირებდა მეორეზე). ქვემოთ შევეცდებით გამოვყოთ დიდი ეპისკოპოსის ცხოვრებაში არაერთი ყველაზე თვალსაჩინო ეტაპები, რომელთა პრიზმაში ის ჩვენ წინაშე სწორედ მისი ეპოქის პოლიტიკური და ეკლესიის ლიდერი გამოჩნდება. აქ შეგნებულად არ განვიხილავთ წმინდა ამბროსის გრატიანეს ურთიერთობას. აქ უფრო დეტალურად ვისაუბრებთ ისეთ საკითხებზე, როგორიცაა მედიოლელი ეპისკოპოსის წინააღმდეგობა ვალენტინიან II-ის არიანის კართან, მისი წარმატებული „პოლიტიკური მანევრები“ კანონიერი იმპერატორის უზურპატორ მაქსიმესთან გახურებული ურთიერთობების ფონზე და, რა თქმა უნდა, უპრეცედენტო ურთიერთობებზე, რაც შეეძლო წმ. ამბროსი მთელი იმპერიის ერთპიროვნულ მმართველთან, თეოდოსიუს დიდთან ერთად. ჩვენ დავიწყებთ ეპიზოდით, რომელიც ისტორიაში შევიდა სახელწოდებით "კამათი გამარჯვების სამსხვერპლოზე".
383 წლის დასასრული და 384 წლის დასაწყისი აღინიშნა იმპერიაში წარმართული პოზიციების გაძლიერებით, რადგან სენატში წარმართული პარტიის წამყვანი წარმომადგენლები შტატში მთავარ თანამდებობებს იკავებდნენ. წარმართული ელიტის პათოსი გამოირჩეოდა წარმართობის სახელმწიფო რელიგიად აღდგენის მცდელობით. თავიანთი პრეტენზიების განსახორციელებლად, მათ სჭირდებოდათ პირდაპირ ახალგაზრდა იმპერატორ ვალენტინიან II-თან მისვლა, რათა ის თავის მხარეზე მოეპყრათ. ამისთვის ხელსაყრელი მომენტი დადგა, როცა მედიოლანში (სადაც იმ დროისთვის საიმპერატორო სასამართლო უკვე გადავიდა) არ იყო ქ. ამბროსი, რომლის გავლენა საჯარო პოლიტიკაზე წარმართულმა პარტიამ ვერ შეაფასა. დავა, რომელიც გაჩაღდა წარმართი სენატორების ამ მიმართვასთან დაკავშირებით რომაელი მმართველისადმი, ისტორიაში დაეცა გამარჯვების საკურთხევლის შესახებ დავის სახელით, რადგან წარმართების მთავარი მოთხოვნა იყო გამარჯვების წარმართული ტაძრის სენატის შენობაში დაბრუნება, რომელიც დიდი ხნის განმავლობაში იყო რომის "ძველი კარგი" წარმართული წარსულის სიმბოლო 91.
წარმართული დელეგაციის მეთაურის სიმაქეს გამოსვლის საპასუხოდ წმიდა ამბროსი წერს მე-17 წერილს საიმპერატორო კარზე. ამ წერილის წაკითხვისას არ შეიძლება ყურადღება არ მიაქციოს წმინდა ამბროსის მიერ იმპერატორთან კომუნიკაციისთვის არჩეულ ტონს. ეს სულაც არ არის დაქვემდებარებულის თხოვნა მისი ბატონისადმი, არამედ საუბარი თანასწორთა შორის. ეპისკოპოსი იმპერატორს აძლევს კონკრეტულ მითითებებს, თუ როგორ უნდა მოიქცეს ის არსებულ ვითარებაში. უფრო მეტიც, ეს ინსტრუქციები ხშირად კვეთს რჩევების ზღვარს და ხდება პირდაპირი საფრთხე. წმინდა ამბროსი ეუბნება ვალენტინიანეს, რომ მიწიერი მმართველები ვალდებულნი არიან ემსახურონ ღმერთს და რწმენას, ისევე როგორც მათ ემსახურებიან ხალხი მათი მმართველობის ქვეშ. თუ იმპერატორი ნებდება ეპისკოპოსის რჩევის იგნორირებას, მაშინ, როგორც კი ტაძარში მოვა, იქ მხოლოდ წინააღმდეგობას აღმოაჩენს 92 . წმინდა ამბროსი აქ ნათლად და თანმიმდევრულად გადმოსცემს აზრს, რომ მისთვის მიცემული ძალაუფლება უფრო მაღალია, ვიდრე იმპერიული ძალა.
აი რას წერს თავად წმინდა ამბროსი მთელი ამ საწარმოს შედეგთან დაკავშირებით: „მაშინ ვალენტინიანემ მოისმინა ჩემი მოხსენება და არაფერი გააკეთა გარდა იმისა, რასაც ჩვენი რწმენის მიზეზი მოითხოვდა. და მისი გარემოცვა დაეთანხმა ამას“ 93. დავა გამარჯვების საკურთხეველზე იყო მთავარი მოვლენა ქრისტიანებსა და წარმართებს შორის დაპირისპირებაში დასავლეთ რომის იმპერიაში IV საუკუნის ბოლოს.
გამარჯვების საკურთხევლის ირგვლივ მღელვარების დასრულებიდან წელიწადზე ნაკლები იყო, წმინდა ამბროსი მილანელს საეპისკოპოსო ომოფორიონზე დიპლომატის მანტია უნდა ეცადა, რომელიც, მართალია, უჩვეულო იყო ეკლესიის კაცისთვის, მაგრამ სრულიად შეესაბამებოდა წმინდანის შინაგან სულს.
384 წელს კონსტანტინოპოლსა და ტრიერს შორის მიღწეული შეთანხმებების შედეგად მაქსიმემ და თეოდოსიმ დადეს დროებითი ზავი. სავსებით შესაძლებელია, რომ თეოდოსიმ იმპერატორად აღიარა უზურპატორი მაქსიმე და დათანხმდა, რომ მის მიერ ადრე დატყვევებული პროვინციები დარჩებოდა მის გავლენის ზონაში. თუმცა უზურპატორის ურთიერთობა მედიოლანუსთან ჯერ კიდევ ძალიან გაურკვეველი იყო. უფრო მეტიც, რაეტიაზე თავდასხმული ბარბაროსების წინააღმდეგ აქტიური სამხედრო ოპერაციების გამო ისინი კიდევ უფრო გაუარესდა. მას შემდეგ, რაც მაქსიმი, რომელიც ამ სამხედრო ოპერაციებს განიხილავდა, როგორც სხვა არაფერი, თუ არა მისი გავლენის საფრთხე, მზად იყო გადაედგა საპასუხო ნაბიჯები ვალენტინიანეს წინააღმდეგ, საჭირო იყო ახალი მოლაპარაკებები. საიმპერატორო კარის არჩევანი აშკარა იყო. სხვას, თუ არა წმინდა ამბროსის, ერთის მხრივ, რომელსაც უკვე აქვს მოლაპარაკებების გამოცდილება და, მეორე მხრივ, ახალგაზრდა იმპერატორის წინაშე დავალებული იყო გამარჯვების საკურთხევლის საქმის ხელსაყრელი შედეგისთვის, შეეძლო შეესრულებინა ეს პასუხისმგებელი მისია, რომლის ფასი იყო არა მხოლოდ კანონიერად მმართველი დინასტიის დაცვა, არამედ წმინდა ეკლესიის უსაფრთხოება.
ამბროსი იტყვის, რომ მისი პირველი ელჩობა აიღო იმპერატორის კეთილდღეობისთვის, მეორე - მშვიდობისა და ღვთისმოსაობისთვის 95.
დიპლომატად მისულმა უზურპატორისა და მკვლელის სასამართლოში, წმინდა ამბროსიმ მაშინვე აირჩია საუბრის საკმაოდ მკაცრი და შეურიგებელი ტონი, რითაც ცხადყო, რომ მაქსიმე თავის თანატოლთან მოლაპარაკებას გამართავდა. გასაღებად წმინდა ამბროსის ბრალდებებს შეეძლო სიცოცხლის ფასად დაუჯდეს, მაგრამ მედიოლანის ეპისკოპოსის მოლაპარაკების მთავარი მიზანი იყო ერთი - შეექმნა მაქსიმეს წინაშე ისეთი გარეგნობა, რომ მედიოლანი სრულიად უსაფრთხო იყო. ჩვენ მხოლოდ გვაოცებს წმინდა ამბროსის გამბედაობა და გამბედაობა, რომელმაც, როგორც მისი ბიოგრაფი პაულინი იუწყება, განდევნა მაქსიმე ეკლესიიდან, რადგან მან უარი თქვა მონანიებაზე „მისი ბატონის (ანუ იმპერატორ გრატიანის) და უდანაშაულო ხალხის სისხლის დაღვრის გამო“ 96.
თუმცა, როგორც კი მაქსიმეს ლეგიონების შემოსევის საფრთხე გაქრა და ახალგაზრდა ვალენტინიანეს პოზიციები გაძლიერდა, დედამისმა, არიანე იუსტინამ, რომელიც ყოველთვის წმინდა ამბროსისს თვლიდა იმპერიული ძალაუფლების კონკურენტად და მის პირად მტრად, გადაწყვიტა გაბედული პოლიტიკური ნაბიჯი გადაედგა და ცდილობდა ეკლესიიდან წაეღო მედიოლანის ბაზილიკა. პარედი თვლის, რომ ამის მიზეზი ის იყო, რომ „ტრევირაში ორი პოლიტიკური მისიის და სიმმაქესთან საკითხში გამარჯვების შემდეგ, წმინდა ამბროსის პრესტიჟი თავბრუდამხვევი სისწრაფით გაიზარდა“ 97 . მილანის ბაზილიკის გამო დაპირისპირება, რომელიც დაიწყო 385 წელს, გახდა ყველაზე მნიშვნელოვანი ეპისკოპოსსა და იმპერატორს შორის წინა შეტაკებებს შორის.
აი რას წერს პარედი ამ ბრძოლის ძირითად ეტაპებზე. 386 წლის გაზაფხულზე სასამართლომ კატეგორიულად მოსთხოვა წმინდა ამბროსის პორტიანის ბაზილიკის დათმობა. მან, რა თქმა უნდა, უარი თქვა. მარტში სამხედრო ნაწილები გაიგზავნა ქალაქის ბაზილიკების ბლოკირებისთვის. აღდგომის მოახლოებასთან ერთად ბრძოლა კიდევ უფრო მძაფრდება. 29 მარტს ბაზილიკის დამცველ მორწმუნეებსა და რამდენიმე ჯარისკაცს შორის პირველი სისხლისღვრა მოხდა. ხალხის სულისკვეთების გასატეხად მთავრობამ არაერთხელ გაზარდა გადასახადები ვაჭრებზე. 1 აპრილს იმპერიული ნოტარიუსი მივიდა ეპისკოპოსთან და მოითხოვა პასუხი, მართლა სურდა თუ არა ქალაქის ტირანი გამხდარიყო? თუ ასეა, მაშინ პირდაპირ განაცხადოს, მაშინ მთავრობა შესაბამის ნაბიჯებს გადადგამს. მაგრამ მეორე დღეს ყველაფერი მოულოდნელად შეჩერდა. ჯარისკაცებმა კორდონი ასწიეს და მოვაჭრეებს ფული დაუბრუნეს. ზოგიერთი ვარაუდობს, რომ ვალენტინიანე II-ის პოზიციაზე იმდენად დიდი გავლენა იქონია აღმოსავლეთის იმპერატორის თეოდოსიუსის გზავნილმა მართლმადიდებლების დევნის დასრულების შესახებ 98.
ამხელა დაპირისპირების შედეგი იყო ხელისუფლების სისუსტისა და ხალხის უსაზღვრო ერთგულებით ტკბილი ეკლესიის სიძლიერის დემონსტრირება. მეტიც, წმინდა ამბროსის ქადაგებით გაოცებული საიმპერატორო ჯარისკაცების ნაწილიც კი მის მხარეს გადავიდა. ამ დრამატული მოვლენების კონტექსტში, წმინდა ამბროსიმ ერთხელ და სამუდამოდ ცხადყო, რომ "იმპერატორი ეკუთვნის სასახლეებს, მღვდელი კი ეკლესიებს. თქვენ [ვალენტინ II] მოგეცათ უფლება საზოგადოებრივ შენობებზე და არა წმინდაებზე"99.
სასამართლო არიანის პარტიის ავტორიტეტი, იუსტინას მეთაურობით, მთლიანად შეირყა. სრულიად დემორალიზებული იმპერიული სასამართლო იძულებული გახდა უკან დაეხია აკვილეაში, რათა ცოტა ხნით მაინც მოეშორებინა „ტირანი ეპისკოპოსი“. წმინდა ამბროსიმ, კიდევ ერთხელ აჩვენა ეკლესიის პრიორიტეტი სახელმწიფოზე და აჩვენა თავისი პირადი უპირატესობა იმპერატორზე, შეძლო გადასულიყო ადგილობრივი პოლიტიკის საკითხებიდან იტალიის ცენტრალურ ნაწილში (რომელიც, ფაქტობრივად, მხოლოდ ვალენტინიანეს ძალაუფლებაში დარჩა) იმპერიის დასავლეთ ნაწილში გლობალური პოლიტიკის საკითხებზე, რომელიც იმ მომენტში განიცდიდა მაქსის მმართველობიდან მტკივნეულზე. იმპერატორი თეოდოსი. მაქსიმეს დამარცხების შემდეგ, თეოდოსიუსი გახდა მთელი რომის იმპერიის ერთადერთი და ყველაზე ძლიერი მმართველი. ახალი მიწების მფლობელობაში მიღების შემდეგ, თეოდოსიუსი პირისპირ აღმოჩნდა მრავალი სხვა საკითხის წინაშე, მათ შორის დასავლეთის ეკლესიასთან ურთიერთობის პრობლემასთან.
ეკლესია-სახელმწიფოს ურთიერთობა დასავლეთში რადიკალურად განსხვავდებოდა იმისგან, რასაც თეოდოსი სჩვეოდა აღმოსავლეთში. დასავლელი ეპისკოპოსები (და განსაკუთრებით წმინდა ამბროსი) მკაცრ ანტაგონიზმში იყვნენ აღმოსავლელი იმპერატორების კეისარ-პაპისტურ „ზნეობებთან“. ვინაიდან წმინდა ამბროსისა და თეოდოსის შეხედულებები ძირეულად არ ემთხვეოდა ეკლესიასა და საერო ძალაუფლებას შორის ურთიერთქმედების ფორმას, ამას ადრე თუ გვიან აუცილებლად გამოიწვევდა გარდაუვალი კონფლიქტი აღმოსავლეთის იმპერატორსა და დასავლეთ ეკლესიის ლიდერს შორის. უფრო მეტიც, კონფლიქტი, რომელიც მოხდა, მათი ეპოქის ორი გამოჩენილი ფიგურის პირადი მეტოქეობით იყო დახატული 100 .
ეს ყველაფერი დაიწყო ქალაქ თესალონიკში აჯანყებით, რომელიც მოხდა 390 წლის შუა ხანებში. სოზომენი წერს, რომ აჯანყების მიზეზი იყო ილირიის ჯარების მეთაურის ბოტერიკის უარი ციხიდან თამაშებში მონაწილეობის მისაღებად პოპულარული ეტლი, რომელსაც ბრალი ედებოდა „სამარცხვინო ცდუნებაში, თასების თავისუფლებაში“. სპექტაკლის მწყურვალმა, უბედური ბოტერიკი და, შესაძლოა, ქალაქის სხვა ჩინოვნიკებიც გაანადგურა. ამგვარად, თეოდორეტი იუწყება, რომ ზოგიერთი ხელისუფლების წარმომადგენელი მოკლეს და 102 ქუჩებში გამოათრიეს.
როგორც კი თეოდოსიმ აჯანყების შესახებ შეიტყო, განრისხდა. მათ მაშინვე მიიღეს ბრძანება, მკაცრად დაესაჯათ დამნაშავეები და რადგან შეუძლებელი იყო კონკრეტული წამქეზებლების პოვნა, სოზომენის თქმით, მათ უბრძანეს, მოეკლათ პირველი შემხვედრი ადამიანების 103. წმინდა ამბროსის მომხდარის შესახებ აცნობეს თითქმის თვით იმპერატორამდე. თავის მოვალეობად მიიჩნია თეოდოსის თხოვნით მიმართა დამნაშავეთა შეწყალებას. თუმცა, გაურკვეველი მიზეზების გამო (ან თეოდოსიმ არ შეასრულა თავისი სიტყვა, ან დასჯის გაუქმების ბრძანება დაგვიანებით მოვიდა, ან ადგილობრივი მოხელეები იყვნენ „ზედმეტად გულმოდგინე“), ხალხის მიმართ სასტიკი ანგარიშსწორება მაინც მოხდა. ინციდენტის მასშტაბის ზუსტი მონაცემები არ არსებობს. ფარშევანგი საუბრობს 7000–15000 ადამიანზე. მაგრამ თუნდაც ასეთი მაჩვენებლები გადაჭარბებული იყოს, ამ მოვლენამ შოკში ჩააგდო რომის იმპერია 104.
როდესაც შეიტყო თეოდოსის მილანში მოახლოებული ვიზიტის შესახებ, წმინდა ამბროსი სასწრაფოდ ტოვებს ქალაქს იმპერატორთან შეხვედრის თავიდან ასაცილებლად. ნებაყოფლობითი გადასახლებიდან წმიდა ამბროსი იმპერატორს უგზავნის ნდობის წერილს, ჩვეულებისამებრ, არა ნაკარნახევი, არამედ მისივე ხელით დაწერილი (ეპ. 51). მასში ეპისკოპოსი პირდაპირ ამბობს, რომ ის, რაც თესალონიკში მოხდა, არ უნდა მომხდარიყო, ტაქტიანად ცხადყოფს, რომ ის ვერ შეძლებდა ევქარისტიის აღსრულებას იმპერატორის თანდასწრებით.
თავიდან თეოდოსიუსს არ სურდა დანაშაულის აღიარება. მაგრამ გარკვეული პერიოდის შემდეგ მიხვდა, რომ ეპისკოპოსი მართალი იყო: მრავალი უდანაშაულო ადამიანის მოკვლის ბრძანებით მან დაარღვია ღვთის მიერ დადგენილი კანონები. ფარშევანგი წერს, რომ როდესაც წმინდა ამბროსიმ შეიტყო თეოდოსის დანაშაულის შესახებ, შემდეგ აუკრძალა მას ეკლესიის საცავებში შესვლა და ასევე განაცხადა, რომ შეუძლებელი იყო მისთვის ზიარების დაწყება მონანიების აღსრულებამდე 105. ეს სისულელე იყო. იმპერატორი, უზენაესი მმართველი და მეფე, პრაქტიკულად ნახევარღმერთი, რომელიც ყველა კანონზე მაღლა დგას, თავმდაბლად სთხოვს ეპისკოპოსს პატიებას, რაც ჩაიდინა. პარედი წერს, რომ „390 წელს მილანში ეპისკოპოსი წმიდა ამბროსი იყო პირველი, ვინც გამბედაობა მოუხმო ქრისტიან იმპერატორს, ეღიარებინა დანაშაული“. 106 პარედი თეოდოსის ამ საჯარო მონანიებაში ხედავს ეკლესიის ტრიუმფს სახელმწიფოზე 107. ისტორიული ანალოგიებიც მრავალრიცხოვანია: ზოგი აქ ხედავს პაპებსა და იმპერატორებს შორის მომავალი დაპირისპირების პროტოტიპს, ადარებს წმ.
ამბროსი გრიგოლ VII-თან ერთად, რომელმაც გამოაცხადა ეკლესიის შესაძლებლობა იმპერატორების ჩამოგდების შესახებ; სხვები ამბობენ, რომ მედიოლელი ეპისკოპოსის გამარჯვება უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ბონაპარტეს ღმერთთან შერიგება და ჰენრი IV-ის სიარული Canossa 108-მდე. ასეა თუ ისე, თეოდოსის მონანიებამ ნათლად აჩვენა, რომ ეკლესიის ძალაუფლებას შეიძლება ჰქონდეს უპირატესობა საერო ძალაუფლებაზე.
ეს მოვლენა ეპისკოპოსისა და იმპერატორის პირად ურთიერთობაშიც ერთგვარი გარდამტეხი აღმოჩნდა. მიუხედავად იმისა, რომ თეოდოსი არასოდეს მოხვდება წმინდა ამბროსის სრული გავლენის ქვეშ, თუმცა, ყველა მომავალ რელიგიურ პოლიტიკაში ის მიმართავს მედიოლელი ეპისკოპოსის რჩევას.
დიდი შტრიხებით რომ გამოვკვეთეთ წმინდა ამბროსი მილანელის გავლენა ეკლესიასა და სახელმწიფო საქმეებზე, ჩვენ ზოგადად ვხედავთ, რომ ის ნამდვილად იყო თავისი ეპოქის პოლიტიკური და ეკლესიის ლიდერი. რის უფლებას აძლევდა თავს იმპერატორებთან ურთიერთობისას წმ. ამბროსის, მისი ეპოქის არცერთ ეპისკოპოსს არ შეეძლო ამის დაშვება და შემდგომ პაპებს მოუწიათ ხანგრძლივი ბრძოლა იმ იდეების განსახორციელებლად, რომლებიც მედიოლანის ეპისკოპოსმა ჯერ კიდევ მე-4 საუკუნეში გამოაცხადა. უფრო მეტიც, როცა წმინდა ამბროსი უკვე სასიკვდილო ლოგინზე იწვა, მისმა მთავარმა მოწინააღმდეგემ თეოდოსის კარზე და ბოროტმოქმედმა სტილიხომ ეპისკოპოსის ავადმყოფობის შესახებ შეიტყო, როგორც ფარშევანგი იუწყება, თქვა, რომ ასეთი კაცის გარდაცვალების შემდეგ იტალიას სიკვდილი დაემუქრებოდა 109 .
397 წლის 4 აპრილს წმინდა ამბროსი მილანელის სული სხეულს დაემშვიდობა. Peacock იუწყება, რომ სიცოცხლის ბოლო წუთებში მას თავად უფალი იესო გამოეცხადა და გაიღიმა და შეხედა მას. პარედი აღნიშნავს, რომ წმინდა ამბროსის გარდაცვალებიდან 50 წლის შემდეგ, „მისი ქალაქი და მისი ეკლესია გაძარცვეს ბარბაროსთა ლაშქართა მიერ, მთელი ქრისტიანული კანონმდებლობა, რომლის შექმნაც მას ასეთი შრომის ფასად დაუჯდა, თითქოს იმპერიასთან ერთად დაინგრა“ 110. მართლაც, რომის იმპერიამ გადაურჩა მისი „მთავარი“ ეპისკოპოსის 8 წლის დაცემას. ბარბაროსები 476 წ.
ტრაქტატის დაწერის მიზეზები და ზოგადი პოლიტიკური ვითარება
გამავალი IV საუკუნის მიწურულს. რომის იმპერიის სამხედრო-პოლიტიკურ რუკაზე მოხდა მოვლენები, რომლებმაც უდიდესი გავლენა მოახდინა როგორც წმინდა ამბროსისზე, ისე მის ყველა თანამედროვეზე.
ყველაფერი იმით დაიწყო, რომ 376 წელს იმპერატორმა ვალენსმა ჩრდილოეთ ტომებიდან დევნისგან გაქცეულ გოთებს ნება დართო დასახლებულიყვნენ თრაკიის პროვინციებში, იმ პირობით, რომ ისინი რომის არმიას ახალწვეულებს მიაწვდიდნენ. მაგრამ რომაელი ბიუროკრატების შიმშილმა და დამცირებამ გამოიწვია გოთების აჯანყება. საფრთხე სულ უფრო და უფრო იზრდებოდა. და ბოლოს, ვალენსი, რომელიც ყურადღებას აქცევდა დუნაის რაიონებში მიმდინარე აჯანყებას, დაიწყო ლაშქრობა. გადაწყვიტა არ დაელოდებინა დახმარებას ძმისშვილის გრატიანისგან, მან ბრძანა ბრძოლა. სრულიად დამარცხებულმა რომაულმა არმიამ სრული ფიასკო განიცადა. ამრიგად, ბრძოლა, რომელიც მოხდა 378 წლის აგვისტოში, ადრიანოპოლში, გახდა ერთ-ერთი ყველაზე სევდიანი ფურცელი გვიანი რომის იმპერიის 111 წლის ისტორიაში.
ეს არის ამ ტრაგედიის სურათი, რომელსაც რომაელი ისტორიკოსი ამიანუს მარცელინიუსი ასახავს: „თვალებიდან ელვა რომ ესროლა, ბარბაროსები ჩვენს თვალს გაჰყვნენ, რომელთა სისხლი უკვე ძარღვებში სდიოდათ. ზოგი უცნობი დარტყმისგან დაეცა, ზოგიც დაარტყა, ზოგი მოკვდა ამხანაგების დარტყმით; გარდა ამისა, გზები გადაკეტა ბევრმა ნახევრადმკვდარმა ადამიანმა, რომლებიც უჩივიან ჭრილობების ტანჯვას, და მათთან ერთად, ადამიანებთან შერეული მკვდარი ცხენები ავსებდა დაბლობს. 112 თეოდორე დასძენს: „როდესაც ბარბაროსებმა მიაღწიეს სოფელს, სადაც ვალენსმა დამარცხების შესახებ გაიგო, დამალვა სცადა, ცეცხლი წაუკიდეს და სოფელთან ერთად დაწვეს ღვთისმოსაობის მოწინააღმდეგე“ 113. და ამ ადგილის ცნობაში დასძენს: „როცა გოთები არიანიზმზე მოაქცია და ამით ისინი სამუდამოდ დაწვა“. 114.
„ადრიანოპოლის კატასტროფის“ საკითხთან დაკავშირებით წმინდა ამბროსი თვლიდა, რომ რომის არმიის დამარცხება და იმპერატორის სიკვდილი ბუნებრივი შედეგი იყო იმ პრო-არიული პოლიტიკისა, რომელსაც ვალენსი სისტემატურად ახორციელებდა. ქვემოთ განსაკუთრებულ ყურადღებას მივაქცევთ იმას, რომ ამ საკითხზე საუბრობს წმინდა ამბროსი 17. ტრაქტატში „De Spiritu Sancto“.
ასე რომ, ავგუსტ გრატიანის თხოვნის საპასუხოდ, რომელიც იმავე 378 წელს ემზადებოდა არიანელი გოთების წინააღმდეგ ლაშქრობის დასაწყებად, წმინდა ამბროსი წერს თავისი ცხოვრების მთავარ დოგმატურ თხზულებას, დე ფიდს. წმინდა ამბროსის პირველ ორ წიგნში ცხადყოფს და ადასტურებს ქრისტეს ღვთაებრიობას. ამ ტრაქტატის ერთ-ერთი აზრია ის, რომ თუ იმპერატორი აპირებს ბრძოლას არიანელ ერეტიკოსებთან, მაშინ მას აუცილებლად სჭირდება ჭეშმარიტი რწმენის ჯავშანი და იარაღი. ეს არის სიტყვები, რომლითაც იგი შეაგონებს გრატიანს: „გადადით ბრძოლაში, რწმენის ფარით შემოღობილი და სულიერი მახვილით, წადით ძველ დროში ნაწინასწარმეტყველებ გამარჯვებამდე, ღვთაებრივი წინასწარმეტყველების მიერ ნაწინასწარმეტყველები“ 115.
იმპერატორი კმაყოფილი იყო ამ ტრაქტატით. ამიტომ 379 წლის პირველ თვეებში მან პირადად მილანის ეპისკოპოსს ძალიან არაფორმალური ტონით მოკლე წერილი მისწერა. წმიდა ამბროსი მაამებდა, რომ მსგავსი ცნობა თავად ავგუსტუსისგან მიიღო. ბოლოს და ბოლოს, უნდა გვახსოვდეს, რომ იმდროინდელ ქრისტიანულ იმპერიაშიც კი იმპერატორი რჩებოდა ერთგვარ ციურ არსებად და დიოკლეტიანეს მიერ შემოღებული ბრწყინვალე სასამართლო ცერემონია არ გაუქმებულა. წმიდა ამბროსიმ კი არ დააყოვნა პასუხი: „შენ, ყველაზე ქრისტიანო ხელმწიფე, გინდოდა დაეწერა ყველა გზავნილი შენი ხელით, რათა თავად ასოები იყოს შენი რწმენის, შენი ღვთისმოსაობის ნიშანი და გამოხატულება“ 116. გრატიანმა ასევე სთხოვა, რომ რწმენის გამოვლენას დაემატებინა ტრაქტატი სულიწმიდის შესახებ. აგვისტოს ნების აღსრულებით, 381 წელს წმიდა ამბროსი წერს სამ წიგნს, რომლებიც გამოიცა ზოგადი სახელწოდებით „სული წმიდის შესახებ“. ამ ნაშრომში წმიდა ამბროსი ტრიადოლოგიური სწავლების პრიზმაში ასახავს მოძღვრებას სამების მესამე პირის შესახებ, საუბრობს მის ურთიერთობაზე სხვა პირებთან, ბუნებაზე, მოქმედებაზე და ა.შ. ამ ტრაქტატის დაწერისას წმ.
ამბროსი ხშირად მიმართავს ავტორიტეტულ ბერძენ ავტორებს: წმინდა ათანასე ალექსანდრიელს, დიდიმუს ბრმას და კაპადოკიელებს.
დაიწერა 381 წლის დასაწყისში, ანუ გრატიანის შემდეგი კამპანიის დროს გოთების წინააღმდეგ მაკედონიაში 117, ტრაქტატი „სული წმიდის შესახებ“ მიზნად ისახავდა იმპერატორის მორალური მხარდაჭერას მომავალი ბრძოლების წინაშე. და მართლაც, წმინდა ამბროსის ტრაქტატის პროლოგში იხსენებს ებრაელი ხალხის ძველი აღთქმის წინამძღოლ გედეონს, რომელიც საუბრობს მტრებზე მის დიდებულ გამარჯვებაზე, რომელსაც მან მიაღწია არა დიდი ჯარით, არამედ ღვთის დახმარებისა და მისი მცირე რაზმის გამბედაობით. „რა აღძრა გედეონმა წინასწარმეტყველებამ, როცა გაიგო, რომ მრავალი ადამიანის დაკარგვის შემდეგაც კი, უფალი ერთ კაცთან ერთად გაათავისუფლებდა თავის ხალხს მტრებისგან? 118 "წმინდა გედეონმა იწინასწარმეტყველა საიდუმლო. ბოლოს მან აირჩია სამასი (ჯარისკაცი) საბრძოლველად (მსაჯულები 7:6), რათა ეჩვენებინა, რომ არა დიდი ლაშქრით, არამედ ჯვრის ზიარებით, სამყარო განთავისუფლდებოდა ძლიერი მტრების თავდასხმებისგან. და მაინც ის ირჩევს ძლიერებს და ერთგულებს 19, რადგან ის უფლისგან უფრო სრულ მტკიცებულებას ხედავს.
ახლა მოდით უფრო ახლოს მივხედოთ ადრე ნახსენებ მე-17 ხელოვნებას. წმიდა ამბროსის ტრაქტატის 1 წიგნი „სული წმიდის შესახებ“. ეს ლექსი საინტერესოა, რადგან ის ერთადერთი ადგილია პირველ წიგნში, სადაც წმინდა ამბროსი იმდროინდელი ისტორიული რეალობის აღწერას ეხება.
ასე რომ, ჩვენ ვკითხულობთ: „...რადგან კონსტანტინოპოლი უკვე მოქცეულია ღვთის სიტყვით და მიიღო შენი სამართლიანობის თვალსაჩინო მტკიცებულება. ბოლოს და ბოლოს, სანამ ქალაქი, სასაზღვრო ომებით შეშფოთებული, ღრმად ათბობდა არიანელთა შხამს, მისი კედლები მტრის ჯარს აჟღერდა. შიშმა, როგორც ერთგულმა, იპოვა იგი კვლავ ლოცულში, გადამალა მომაკვდავი და დაეპატრონა მკვდრებს“. 120
ამ სტრიქონების კითხვისას არაერთი კითხვა ჩნდება: ვინ არიან რწმენის მოღალატეები, რომლებზეც უარყო კონსტანტინოპოლმა, ვინ არის უცნობი „მეფეთა მსაჯული“ (და რომელი მეფეები), როგორ გახდა იგი ერთგული და ა.შ.
ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად, მოდით მივმართოთ ამ ლექსის ლათინურ კომენტარებს, რომლებიც დარჩა მინის გამოცემის "ზღვრებში". აქ მითითებულია, რომ ვიღაც ვალესიუსი (როგორც ჩანს, ჰაინრიხ ვალესიუსი - ფრანგი მეცნიერი, დაბადებული 1603 წელს პარიზში, იყო შრომების გამომცემელი, მათ შორის Ammianus Marcellinus) 121 თავის შენიშვნებში Ammianus Marcellinus-ის XXI წიგნისადმი ესმის „მტერი და მეფეთა მსაჯული) (hostemipreg justemedum) est Athanaricum regem); ხოლო მეფეების დროს, რომლებსაც ეშინოდათ მისი, აღმოსავლეთის იმპერიის მმართველები (id est imperium Rom. in Oriente). არიანელების შხამის შესახებ მინის ჩანაწერებში ნათქვამია შემდეგი: "სანამ არიუსის შხამი კონსტანტინოპოლში რჩებოდა, გოთური შემოსევის საშიშროება მუდმივად იდგა მასზე. უფრო მეტიც, ევსები ნიკომიდიელი კონსტანტინოპოლის სათავეში ორმოცი წლის შემდეგ, იმპერატორმა ვალენსმა გო22 დამარცხება განიცადა".
ახლა კი ვცადოთ ამის შეჯერება ისტორიულ რეალობასთან. ბარბაროსთა ლიდერებს შორის, რომლებიც განსაკუთრებით აწუხებდნენ რომის იმპერიას IV საუკუნის მეორე ნახევარში, ისტორიკოსები (კერძოდ, ამიანუს მარცელინიუსი) გამოყოფენ ატანარისს. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ამაზე საუბრობს წმინდა ამბროსი, რომელიც მართლმსაჯულებაზე საუბრობს? აი, რას წერს ვ. ლავროვი ატანარიკის შესახებ: „ატანარიკთან დაკავშირებით შეიძლება აღინიშნოს შემდეგი. ნაკლებად სავარაუდოა, რომ Ammianus Marcellinus ტერმინი iudex-ის გამოყენებისას ატანარიკი უბრალოდ მოსამართლეს გულისხმობდა. ეს არ შეესაბამებოდა ტერვინგების ლიდერის რეალურ სტატუსს. გარდა ამისა, ტერმინი iudex Gothorum გამოიყენება Dorostolas i life of Dorostolas-ის მიერ. გოთორუმმა მოაწყო ქრისტიანთა დევნა კონსტანციუს II-ის დროს, ეს ნიშნავს, რომ ეს ტიტული ატარებდნენ გოთის მმართველებს“ 123.
ასე რომ, რეტროსპექტივაში, ხელოვნება. წმინდა ამბროსის სურს გრატიანს შეახსენოს შემდეგი მოვლენები მათ შედარებით უახლეს ისტორიაში. სანამ კონსტანტინოპოლი ათბობდა არიანის შხამს თავის კედლებში, გოთური შემოსევის საშიშროება მასზე ყოველთვის იდგა. წმინდა ამბროსი შემთხვევით არ ამბობს ამას, რადგან ამ სტრიქონების გრატიანის წაკითხვამდე ორი წლით ადრე, მისი თანამმართველი ვალენსი უკვე განიცადა გამანადგურებელი მარცხი ადრიანოპოლში გოთების ლიდერი ფრიტიგერნისაგან. მაგრამ როგორც კი კონსტანტინოპოლმა უარი თქვა რწმენის მოღალატეებზე, ანუ იმპერატორმა თეოდოსიმ, რომელიც მოინათლა 380 წელს, გამოაცხადა მართლმადიდებლობა ოფიციალურ რელიგიად აღმოსავლეთ რომის იმპერიაში, მაშინ მეფეების მტერი და მსაჯული - გოთის მეფე ატანარიკი, რომლის აღმოსავლეთის იმპერატორებს ყოველთვის ეშინოდათ დეველოპები. ლოცულობდა, რადგან იმავე 380 წელს ატანარიკი, რომელიც განდევნილი იყო ვესტგოთები, პატივით მიიღეს თეოდოსის სამსახურში.
წმინდა ამბროსი ეპისკოპოსი ხდება 374 წელს, რაც ზუსტად ემთხვევა ვალენტინიანეს გარდაცვალებას. ახალგაზრდა გრატიანი, რომელმაც ძალაუფლება მოიპოვა, გამუდმებით შიშობს დედინაცვალ იუსტინას, რომელიც მზადაა ყველაფერი გააკეთოს იმისათვის, რომ მისი შვილი იმპერატორი გახდეს. მოსკოვის სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორი ვ.ი. კუზიშჩინი აღნიშნავს, რომ „გრაციაანს იმ მომენტში ძალიან სჭირდებოდა მენტორი და წინამძღოლი და გამოცდილი წმინდანი. ამბროსის, რომელიც ხელმძღვანელობდა დედაქალაქის ეპისკოპოსს, განზრახული იყო გამხდარიყო ასეთი დამრიგებელი“ 124. 367 წლის 24 აგვისტოს ამბიანაში, ვალენტინიანე I გამოაცხადებს რვა წლის ავგუსტუსს 1 გრანტიანს5. გრატიანის დახასიათება: „ახალგაზრდა კაცი, ლამაზად ნიჭიერი, მჭევრმეტყველი, თავშეკავებული, მეომარი და ნაზი, და შეეძლო გაჰყოლოდა საუკეთესო იმპერატორების (წარსულის) კვალს, როცა ქვევით ლოყების მორთვა დაიწყეს, თუ მისი მიდრეკილება გართობისკენ, უახლოესი ადამიანების დამღუპველი გავლენის ქვეშ, თუმცა მეფე არ ავლენდა მას დაცარიელებას. ამავე დროს სისხლისმსმელი“ 126 .
ერთი მხრივ, გრატიანს სჭირდებოდა ეკლესიის ავტორიტეტისთვის მიმართვა იუსტინეს მაქინაციების წინააღმდეგობის გაწევისთვის, მეორე მხრივ, წმინდა ამბროსის სჭირდებოდა იმპერიული მხარდაჭერა არიანელებთან საბრძოლველად. იმპერატორისა და ეპისკოპოსის პირველ შეხვედრას 379 წლის ივლისში მოჰყვა ხელმოწერილი ედიქტი რელიგიური შემწყნარებლობის გაუქმების შესახებ, რომელიც გამოქვეყნდა, რა თქმა უნდა, წმინდა ამბროსის გავლენის გარეშე. F. Dudden-ის შემდეგ, კაზაკოვი აღნიშნავს, რომ „ამბროსი გახდა არა მხოლოდ იმპერატორის მენტორი კათოლიკური რწმენით, არამედ მრჩეველი იმპერიის პოლიტიკის საკითხებში“ 127. მიუხედავად იმისა, რომ წმინდა ამბროსი ყოველთვის ტაქტიანად მოქმედებდა გრატიანთან მიმართებაში, არ აძლევდა საკუთარ თავს პირდაპირი ზეწოლის უფლებას, მაგრამ მისი ხშირი წერილები იღებდა გარკვეულ ზეგავლენას. ეპისკოპოსისადმი ასეთი დიდი ნდობისა და უმაღლესი სახელმწიფო ელიტის ფენებთან მისი სიახლოვის წყალობით, წმინდა ამბროსის ავტორიტეტი მრავალჯერ გაიზარდა. ამიერიდან ერეტიკოსებსა და წარმართებს ოდნავი შანსიც არ აქვთ, წინააღმდეგობა გაუწიონ ეკლესიის მუდმივად მზარდ გავლენას დასავლეთში.
ამასობაში ღრუბლები კვლავ მოგროვდა იმპერიის თავზე. 383 წელს აჯანყებულთა ჯარები მაგნუს მაქსიმუსის მეთაურობით, რომელმაც თავი იმპერატორად გამოაცხადა, დაეშვა გალიაში. მალე გრატიანი უკვე გამოვიდა მასთან შესახვედრად, რათა სამოქალაქო ომი უზურპატორის დამარცხებით დაესრულებინა. თითქმის ერთი კვირა ორივე ჯარი გაუნძრევლად იდგა; ვერავინ გაბედა პირველი შეტევა. მაგრამ ეს შეფერხება გრატიანისთვის სიკვდილს ჰგავდა, რადგან მასობრივი დეზერტირების გამო მისი ჯარი დღითიდღე მცირდებოდა. ყველას მიერ მოღალატე გრატიანი საჩქაროდ გაიქცა წარუმატებელი ბრძოლის ველიდან მოწინააღმდეგეების მიერ ამოძრავებული. 383 წლის 25 აგვისტოს მას გაუსწრეს და მოკლეს. გავრცელებულია მოსაზრება, რომ მომაკვდავი იმპერატორის ბაგეებიდან ბოლო სიტყვები იყო: "ამბროსი! ამბროსი, სად ხარ?" 128. გრატიანის უდროო და ასე საშინელმა სიკვდილმა ღრმა მწუხარება მოახდინა წმინდა ამბროსის გულში. შემდეგ ის დაწერს სიტყვებს, რომლებიც საოცარია მის გულწრფელ მწუხარებაში: "ეკლესია ტირის შვილზე და მისი ცრემლები ლოყებზეა. გრატიანის დაკარგვა ეკლესიის ლოყაზე დარტყმა იყო. ეკლესიაო, დაღვარე ცრემლი!
და შეიძლება შენი ლოყები ცრემლებით იყოს სავსე, როგორც თანაგრძნობის ადიდებული ნაკადები. ერთგული იმპერატორების სიკვდილი ეკლესიის სირცხვილი და სირცხვილია და ღვთისმოსავი მმართველის ასეთ უდროო სიკვდილში ეკლესიის მშვენიერება ბნელდება სევდით“ 129.
379 წლის დასაწყისი იმის გამო იყო, რომ წმინდა ამბროსის აწყდება მკაცრი დაპირისპირება არიანის სასამართლო პარტიასთან, იუსტინას მეთაურობით, ვინაიდან ამ დროს, დუნაის სამხედრო სიტუაციის გართულების გამო, საიმპერატორო სასამართლო გადადის მილანში. როგორც კი ჩამოვიდა, იუსტინამ მაშინვე მოითხოვა, რომ ერთ-ერთი ბაზილიკა არიანელებისთვის გადაეცათ. იმისთვის, რომ მიკერძოებული არ გამოჩენილიყო და დედინაცვალის მტრობა არ განიცადოს, გრატიანი ბრძანებს ტაძრის გადაცემას არიანელებისთვის 130. ამ ვითარებაში წმიდა ამბროსის სხვა გზა არ დარჩა, გარდა სიტუაციასთან შეგუებისა. არიანელებმა მიიღეს ის, რის მისაღწევადაც ძალიან შრომობდნენ.
ეს ინციდენტი იმიტომ მოხდა, რომ წმინდა ამბროსიმ განდევნა მთელი არიანელი სამღვდელოება, რითაც ჩამოართვა მათ საღვთო მსახურების აღსრულების შესაძლებლობა, ან იმიტომ, რომ ჩამოართვა არიანის ეკლესიის ქონება ტყვეების გამოსასყიდად, თუ სხვა მიზეზით, მაგრამ, ასეა თუ ისე, ის, რაც მოხდა, არა მხოლოდ მეუფის, არამედ შინაგანი საზოგადოების უფლებამოსილების შელახვის ნიშანი იყო.
არსებული ვითარება აიძულებს წმინდა ამბროსის მიმართოს გრატიანის დახმარებას. იმპერატორი, თავის მხრივ, არ ჩქარობს მხარის დაკავებას. ბრძენი პოლიტიკოსის წინდახედულობას აჩვენებს, არიანელებს ბაზილიკას ართმევს, მაგრამ ამავდროულად არ აძლევდა ეპისკოპოსს, სანამ არეულობა არ ჩაცხრება. მაგრამ ბაზილიკის მართლმადიდებლებისთვის გადაცემა არ შენელებულა. ამ გაკვირვების შესახებ წმიდა ამბროსი აღნიშნავს ვ. 19–21. ტრაქტატი "სულიწმიდის შესახებ". კერძოდ, ის ადიდებს იმპერატორს, ერთი მხრივ, რწმენისთვის, ხოლო მეორე მხრივ, ეკლესიის ბაზილიკის დაბრუნებისთვის. იმპერატორს მიმართავს: „სულ ახლახან [წმინდა ამბროსის ეს სტრიქონები დაწერა 380–381 წლებში] თქვენ აჩვენეთ თქვენი ღვთისმოსაობა ისეთი საოცარი საქციელით, როგორიცაა ღვთის ტაძრის დაბრუნება ჩვენი მხრიდან წინასწარი დარწმუნების გარეშე“ 131 . და შემდეგ განაგრძობს: „მაშ, ჩვენ უკვე მივიღეთ თქვენი რწმენის მადლი და ჩვენი ჯილდო, რადგან სხვაგვარად არ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს იყო სულიწმიდის მადლი, რადგან როდესაც ჩვენ ყველანი უმეცრებაში ვიყავით, თქვენ მოულოდნელად დაგვიბრუნეთ ტაძარი 132.
გაიხსენა წინა კონფისკაცია, წმინდა ამბროსი დახვეწილ პოლიტიკურ ნაბიჯს დგამს და მიანიშნებს გრატიანს, რომ ბაზილიკის ჩამორთმევა მისი ბრალი არ იყო, რადგან მან ხელი მოაწერა განკარგულებას, მაგრამ თავისი ნებით არ მოქმედებდა: „და მე არ ვგლოვობ წინა დანაკარგებს, რადგან ამ ბაზილიკის დაკარგვამ გამოიწვია თქვენი რწმენის დამტკიცება. ღვთისმოსაობამ შეასრულა ეს განზრახვა, წაერთმია ის, რაც შეიძლება იყოს მტკიცებულება, და ამავდროულად, მე არ დავკარგე არაფერი, და მე ვაღიარებ შენს განსჯას, როგორც სამართლიანს, თქვენ თავიდანვე ნათლად აჩვენეთ, რომ თქვენ არ გქონდათ განსხვავება აზრში, რადგან ეს იყო თქვენი ნება, როცა ეს თქვენი ნება იყო. გადაწყვეტილება“ 133 .
წმინდა ამბროსის მიერ საიმპერატორო კარზე მოპოვებული კიდევ ერთი გამარჯვება, კიდევ ერთხელ აჩვენა, თუ რამდენად ძლიერია ეკლესიის ძალა დასავლეთში და რამდენად სუსტია სახელმწიფოს ძალა. მაგრამ, როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, რამდენიმე წლის შემდეგ, 386 წელს, იუსტინეს მიერ წაქეზებული სასამართლო კვლავ ამაოდ ცდილობდა ეპისკოპოსს ბაზილიკის დაბრუნებას. და ეს დამარცხება იქნება უკანასკნელი ლურსმანი, რომელიც წმინდა ამბროსის კუბოში ჩააგდებს, ჩამოგდებულ არიანელთა პათეტიკური მცდელობების დაფებიდან ბაზილიკის მოპოვების მიზნით.
წმიდა ამბროსი, როგორც მწვალებლობის წინააღმდეგ მებრძოლი
ხანგრძლივი, სისხლიანი და დრამატული ბრძოლა არიანიზმის წინააღმდეგ წითელი ძაფივით გადის მთელი IV საუკუნის ეკლესიის ისტორიაში. სწრაფად გასცდა წმინდა დოქტრინალს, ეს დაპირისპირება პოლიტიკურ და სახელმწიფო დონეზე გადავიდა. თანამედროვე ენით შეგვიძლია ვთქვათ, რომ ეს იყო იმპერიის სახელმწიფო უსაფრთხოების საკითხი.
ზემოთ უკვე ვთქვით, რომ წმინდა ამბროსის ეპისკოპოსად არჩევა მოხდა მაშინ, როცა არიანელებსა და მართლმადიდებლებს შორის დაპირისპირებამ დუღილს მიაღწია. მაგრამ რადგან წმიდა ამბროსი, ჯერ კიდევ პრეფექტის დროს, დამკვიდრდა ნეიტრალური რელიგიური პოლიტიკის მომხრედ და ორივე მასში „თავის კაცს“ ხედავდა. და ამან, რა თქმა უნდა, აიძულა თავიდან ტაქტიანი და ფრთხილად ყოფილიყო. მისი თავდაპირველი ტოლერანტობის პოლიტიკა მოტივირებული იყო მხოლოდ ერთი რამ - მედიოლანის საზოგადოებაში მშვიდობის შენარჩუნების სურვილი. მაგრამ მალე ახლადშექმნილმა ეპისკოპოსმა, მოშორებით ტოლერანტობის პოლიტიკას, აირჩია მოქმედების სხვა ვექტორი. არიანელებთან დაპირისპირების შემდეგ, წმინდა ამბროსი აშკარად და თანმიმდევრულად, ნაბიჯ-ნაბიჯ, ერესზე დარტყმას იწყებს. საბოლოო გამარჯვება მას გარანტირებული ჰქონდა იმის გამო, რომ გარკვეული გავლენა მოახდინა იმპერატორზე.
არიანელებთან ბრძოლამ წმინდა ამბროსიმ მიუძღვნა ისეთი დოგმატური და პოლემიკური თხზულებები, როგორიცაა "რწმენის შესახებ" და "განსახიერების შესახებ". მაგრამ იმისდა მიუხედავად, რომ ტრაქტატის „სულიწმიდის შესახებ“ მთავარი თემა არის სამების მესამე პირის ღვთაებრიობის დადასტურება, აქ დიდი ყურადღება ეთმობა იესო ქრისტეს ღვთაებრივი ღირსების მტკიცებას ანტიარიული პოლემიკის კონტექსტში. აქ მიზანშეწონილია კიდევ ერთხელ გავიხსენოთ ჟ. ლე ბონის სიტყვები, ნათქვამი წმინდა ათანასეს პნევმატოლოგიურ კვლევასთან დაკავშირებით, მაგრამ რომელიც საკმაოდ უხდება წმინდა ამბროსი მილანელის ტრაქტატს: „სულიწმინდის ღვთაებრიობის ამ საკითხში ავტორი ასე ხშირად და ვრცლად ჩერდება დოქტრინის განხილვაზე“13.
როგორც შესანიშნავი ეგზეგეტი და ბრწყინვალედ იცნობდა ძველი და ახალი აღთქმის ტექსტებს, წმიდა ამბროსი ტრაქტატის დასაწყისშივე გვიჩვენებს, რომ „გედეონის არჩევისას იყო უფლის განსახიერება; თხის მსხვერპლში - ცოდვათა მიტევება ქრისტეს სხეულით; კუროში - სამი, ასი ჯარისკაცის გაუქმება. გამოსყიდვა მოდის ჯვარზე" 135.
შემდგომში განმარტავს გედეონის მსხვერპლს, როგორც იესო ქრისტეს ჯვარზე მსხვერპლშეწირვის პროტოტიპს, წმიდა ამბროსი წერს: „როგორც კი ანგელოზის კვერთხის წვერი ღმერთს მიაღწია, ქვიდან ცეცხლი ამოვარდა; და ამგვარად შეწირული მსხვერპლი შთანთქა. სულიერი ქვისგან, რომელიც მოჰყვა; და ქვა იყო ქრისტე“ (1 კორ. 10:4)“ 136.
განაგრძობს ლოგიკურ მსჯელობას მომავალი გამოსყიდვის შესახებ, წმინდა ამბროსი ამბობს, რომ მაშინაც, გედეონის ქმედებებში იწინასწარმეტყველა, რომ უფალი იესო ქრისტე, გოლგოთა მსხვერპლშეწირვით, გააუქმებდა მთელი მსოფლიოს ცოდვებს. "ერთი მხრივ, უფალი თხის სახით გვევლინება, მეორე მხრივ - ვერძი, მესამეზე - ხბო, თხა იმიტომ, რომ ცოდვების შესაწირავია, ვერძი, რადგან ნებაყოფლობითი მსხვერპლია და ხარი, რადგან უბიწო მსხვერპლია." 138 რაც შეეხება გედეონის მიერ საწმისით შეგროვებულ ნამს, წმინდა ამბროსი აქ ისევ არ უშვებს ხელიდან შესაძლებლობას, შეახსენოს არიანელებს, რომ იესო ქრისტე არის ჭეშმარიტი მესია, რომლის შესახებაც ძველი აღთქმის წინასწარმეტყველებები იყო ნათქვამი: „და უმიზეზოდ დაამშრალა იუდეველთა საწმისი და შეაგროვა ნამი ისე, რომ ჭურჭელი არ აავსო მისგან. ფეხები ამ ნამით (მსაჯულები 6:39–40) ამ დიდი საიდუმლოს შესრულების პრეროგატივა ეკუთვნის სხვას.
ერთი და ერთადერთი იყო მოსალოდნელი, რომელსაც შეეძლო ყოვლის უბიწოების განწმენდა" 139 . და შემდგომ: "ამრიგად ვხედავთ, რომ მასში [ქრისტეში] აღსრულდა ყველა ეს საიდუმლო" 140. პარალელის გავლება საწმისზე ჩამოწოლილ ნამს შორის და ნათლობის მომავალ საიდუმლოს შორის, წმინდა ამბროსი გამოთქვამს დიდებას: შენ, როგორც მსახური, დაიბანე ფეხები შენს მსახურებს და ღმერთივით ჩამოიღებ ციდან ნამს“. 141 წმინდა ამბროსის შემდგომი მსჯელობა უკვე უშუალოდ არიანელების წინააღმდეგ არის მიმართული: „ვინც მამას, ან ძეს, ან სულიწმიდას ამცირებს, ბოროტად მოქმედებს. რადგან ვისაც არ სწამს ძე, არ სწამს მამა, და ვისაც არ სწამს სული, არ სწამს ღვთის ძე.“ და აგრძელებს მსჯელობის ლოგიკურ ჯაჭვს, ის წერს: „და მამას ქმნილებასთან აიგივებენ ისინი, ვინც არ განასხვავებს ძეს ქმნილებისგან; რამეთუ ვითარცა ყოველივე მამისაგან, ესე იგი ძის მიერ არის ყოველი" 143 . "ვინც კურთხეულია ქრისტეში", - ამბობს წმინდა ამბროსი, - კურთხეულია სახელით მამისა და ძისა და სულისა წმიდისა ერთი სახელისა და ერთი ძალისათვის" 144. ზოგიერთი აზრი წმ.
ამბროსი ეძღვნება ნათლობას და ამბობს, რომ "მთლიანად მხოლოდ მაშინ იცნობ მამას და ძეს და სულიწმიდას. ერთ-ერთი მათგანის უარყოფით თქვენ უარყოფთ ყველას" 145. მშვენიერი სიტყვები, რომლებიც შეიცავს საოცარ თეოლოგიის სიღრმეს, ეძღვნება წმინდა ამბროსის თემაზე: იმ ჯვარზე ჩვენი ხორციელი ცოდვები შეიძლება მოკვდეს, რათა დაემალა ის, რაც იყო, რათა დაითმინოს და გამოისყიდოს ის, რაც იყო, იმით, რაც არ იყო“ 146. 147.
წმინდანის ყველა ამ მსჯელობას აქვს მხოლოდ ერთი მიზანი - გააგრძელოს ტრაქტატის "რწმენის შესახებ" ტრიადოლოგიური თემა, რათა კვლავ და ისევ დაამტკიცოს იესო ქრისტეს ღვთაებრიობა, რათა გააერთიანოს ქრისტოლოგიის სფეროში ადრე მიღწეული პროგრესი პნევმატოლოგიის უზარმაზარ სივრცეში შესვლამდე.
წმიდა ამბროსის ბრძოლაზე და არიანობაზე საუბარი არ შეიძლება აკვილეის კრებაზე არ იყოს საუბარი.
მას შემდეგ, რაც 380–381 წლების ზამთარი გრატიანი იძულებული გახდა დრო გაეტარებინა მილანის რეზიდენციაში, მაშინ წმინდა ამბროსის მიეცა კარგი შესაძლებლობა, საბოლოოდ გაეტეხა არიანელთა წინააღმდეგობა იმპერატორზე მისი გავლენის გამოყენებით. უფრო მეტიც, მტაცებელი თავად შევიდა მის ხელში. ორი არიანელი ეპისკოპოსი პალადიუსი და სეკონდიანი, 380 წელს მათი კათედრადან მათი განდევნის საფრთხესთან დაკავშირებით, იმპერატორ გრატიანს მიმართეს მსოფლიო კრების მოწვევის თხოვნით, სადაც მათ შეეძლოთ დაეცვათ თავიანთი აზრი. იმპერატორი თანახმაა ამის გაკეთებაზე, რათა აირიდოს გაზრდილი წინააღმდეგობა მის ტახტზე არიანის პარტიის მხრიდან. წმიდა ამბროსის ხანგრძლივი დარწმუნებით მოახერხა გრატიანის დარწმუნება, რომ აღმოსავლელი ეპისკოპოსები მხოლოდ შემაფერხებელი იქნებოდნენ კრებისთვის (იმ დროს აღმოსავლეთის საყდრის უმეტესობა არიანელებს ეკავათ). ამიტომ, იმპერიულ წერილში, რომელმაც მოიწვია ეპისკოპოსები აკვილეის კრებაზე, ნათქვამია, რომ საკმარისი იყო ეპისკოპოსების ყოფნა მხოლოდ ახლომდებარე ქალაქებიდან. ამრიგად, საბჭოზე, რომელიც გაიხსნა 381 წლის 3 სექტემბერს (ე.ი.
იგი თითქმის ერთდროულად გაიმართა კონსტანტინოპოლის მეორე მსოფლიო კრებასთან) აკვილეას ბაზილიკაში, შეკრიბა 35 ეპისკოპოსმა 148.
გარდა იმისა, რომ წმინდა ამბროსი პრაქტიკულად ხელმძღვანელობდა კრების მთელ მსვლელობას; ის ასევე იყო მთავარი პროკურორი. აქვე უნდა გვახსოვდეს, რომ 379–380 წწ. გრატიანმა და თეოდოსიმ ხელი მოაწერეს განკარგულებას, რომლის მიხედვითაც ყველა ერეტიკოსი ეპისკოპოსი უნდა გადაეყენებინათ. და ამიტომ წმინდა ამბროსიმ, რომელსაც უკან მრავალი წლის სასამართლო პრაქტიკა ჰქონდა, ბრალდებულს მხოლოდ ერთი შეკითხვა დაუსვა. – ეს ორი გმობს არიუსის სწავლებას? არა? შემდეგ საქმე დაიხურა: მათ თავად გამოაცხადეს ნასამართლევი სახელმწიფოს კანონებით 149. როგორც ამბობენ, Roma locuta – causa finita 150. ეკლესია ერთი მხრივ დახმარებას სთხოვს სახელმწიფოს საკრებულოს გადაწყვეტილებების შესრულებაში (გადაგდებული ეპისკოპოსების კათედრადან განდევნის შესახებ); მეორე მხრივ, მას სურს იტოვებს უფლება, აირჩიოს მათი მემკვიდრეები. წმიდა ამბროსი დაიკავა პრინციპული პოზიცია, რომ „სახელმწიფოს მოვალეობაა ეკლესიას გაუწიოს დახმარება, რასაც ითხოვს, ეს მის ინტერესებშია და ამ დახმარებისთვის ის მიიღებს თავის ჯილდოს ქრისტე უფლისგან“ 151.
მაგრამ სანამ აკვილეას ტაძარში წავა, წმინდა ამბროსი ასრულებს ტრაქტატის სამი წიგნის დაწერას "სულიწმინდის შესახებ". ისინი ნათლად და ზუსტად გადმოსცემდნენ მართლმადიდებლურ სწავლებას, იხსენებენ კონსტანტიუს II-ის ბნელ დროებს და პირიქით, ადიდებენ გრატიანის მეფობას. ასევე საუბარია მილანის ბაზილიკაზე, რომელიც ჯერ არიანელებმა დაიკავეს, შემდეგ კი მართლმადიდებლებს დაუბრუნდნენ. ამ ნაშრომში წმინდა ამბროსი იცავს აზრს, რომ ერესის უარყოფა არის სახელმწიფოს პოლიტიკური სტაბილურობის გასაღები. ეს არის ზუსტად ის ფაქტი, რომ ეს ტრაქტატი შეიცავს კომენტარს პეტრე ალექსანდრიელის, გრიგოლ ნაზიანზუელისა და გოთების ლიდერის ათანარიხის გარდაცვალებასთან დაკავშირებით, რამაც შესაძლებელი გახადა, მეტ-ნაკლებად სიზუსტით, მისი დაწერილი მიეწერა 381 152 წლის დასაწყისთან.
გავრცელებული მოსაზრებით (რომელსაც, კერძოდ, პარედი, დუტრელეო და ადამოვი ფლობენ), ტრაქტატის „სულიწმიდის შესახებ“ წერისას წმინდა ამბროსი ყურადღებით ადევნებდა თვალყურს ადრე ხსენებული დიდიმ ალექსანდრიელის ამავე სახელწოდების ნაშრომს. პარედი განსაკუთრებით აღნიშნავს წმინდა ამბროსის ამ ტრაქტატის სიცხადეს, „უფრო მისაწვდომი და დამაჯერებელი, ვიდრე ტრაქტატები, რომლებიც მის ნიმუშს წარმოადგენდა, თუნდაც ბერძნების ზოგიერთი ღრმა მსჯელობა შეწირული იყოს სიცხადისთვის“ 153.
მაგრამ ეს არის თანამედროვე მკვლევარის აზრი, მაგრამ "მკაცრმა ბეთლემელმა ბერმა" (ანუ ნეტარი იერონიმე) ეს ნაშრომი დამანგრეველ კრიტიკას დაუქვემდებარა. 385 წელს, როდესაც იერონიმე იძულებული გახდა დაეტოვებინა რომი პაპ დამასეს გარდაცვალების შემდეგ, მან განახორციელა ლათინური თარგმანი დიდიმუსის წიგნის სულიწმიდის შესახებ. თავად იერონიმე ამ შემთხვევაში წერს შემდეგს: „და თუ სათაურში მივუთითებთ ავტორის სახელს, მაშინ მე მირჩევნია გამოვჩნდე სხვისი ნაწარმოებების მთარგმნელად, ვიდრე (როგორც ზოგიერთები აკეთებენ) მახინჯი ყვავივით დავიმშვენებ თავს სხვისი ბუმბულით. უბრალოდ წავიკითხე ერთი ასეთი ადამიანის პატარა წიგნები სულიწმიდის შესახებ. მათში არაფერია დასაბუთებული, არაფერი ინდივიდუალური, არაფერი გასართობი, მაგრამ ყველაფერი ფაქიზი, მშიშარა და ბუნდოვანია, თუმცა შესრულებული არა მადლისა და დახვეწილობის გარეშე - ერთი სიტყვით, დახვეწილი, ბოროტი სურნელით... ეჭვგარეშეა, რომ ის, ვინც მას წაიკითხავს, ადვილად ამოიცნობს ლათინელთა ქურდობას.
აქ, რა თქმა უნდა, ყვავი ნიშნავს წმინდა ამბროსის 155-ს. ჩვენთვის, რა თქმა უნდა, გასაკვირი და უჩვეულოა, რომ ასეთი კონფლიქტი მოხდა ორ წმინდა მამასა და მათი დროის უდიდეს გონებას შორის, მაგრამ წმიდა ამბროსიმ, სავარაუდოდ, იცოდა, რომ იერონიმეს ამ მტრობას ფესვები აკვილეას ტაძარში ჰქონდა, რომელიც უკვე აღვნიშნეთ. ფაქტია, რომ საბჭოს სხდომის დასასრულს მამათა წინაშე წარდგა ავანტიურისტი მაქსიმე, რომელიც ცდილობდა გრიგოლ ნაზიანზელი კონსტანტინოპოლის საყდარიდან ჩამოეშორებინა. ყველაზე ცუდი ისაა, რომ დასავლელმა მამებმა ამჯერად გამოავლინეს სრული ჭკუა და პოლიტიკური შორსმჭვრეტელობა მაქსიმე 156-ის საეჭვო ისტორიების რწმენით. წმინდა ამბროსი წერილს წერს თეოდოსისს, სადაც ის არა მხოლოდ უჩივის, რომ კონსტანტინოპოლის კრებაზე არ მიიწვიეს, არამედ აცხადებს მაქსიმეს კანონიერებას. „აღმოსავლეთის ეპისკოპოსებს უნდა მოესმინათ ჩვენი აზრი, ჩვენ არ ვაცხადებთ ამ საკითხის ერთადერთ გადაწყვეტას, არამედ მონაწილეობას მის გადაწყვეტაში“ 157.
აქვე ასევე აუცილებელია იმის თქმა, თუ რა ურთიერთობა ჰქონდათ იერონიმესა და გრიგოლ ნაზიანზეელს შორის. პარედის ცნობით, დაახლოებით 379 წელს იერონიმე გაემგზავრა კონსტანტინოპოლში, რათა გაეგრძელებინა წმინდა წერილის შესწავლა გრიგოლთან. ჯერომი გახდა მისი ერთ-ერთი ყველაზე ერთგული მხარდამჭერი და თაყვანისმცემელი, რადგან ორივე მათგანი შეკრიბა სასტიკი ასკეტიზმის, კულტურის სიყვარულისა და ამაო სილამაზის ზიზღის გამო. იერონიმემ, რა თქმა უნდა, დაინახა 381 წლის კონსტანტინოპოლის კრების ირგვლივ ყველა ინტრიგა, რამაც აიძულა მისი საყვარელი მასწავლებელი დაეტოვებინა განყოფილება და დაბრუნებულიყო კაპადოკიაში 158 წელს. უფრო მეტიც, იერონიმე, 10 წელზე მეტი ხნის შემდეგ, იპოვის გზას, რომ წმიდა ამბროსის კიდევ ერთი მწუხარება მოახდინოს.
392 წელს იერონიმეს დაევალა ქრისტიანული ლიტერატურის მოკლე ისტორიის დაწერა. წლის ბოლოს მან უკვე გამოსცა ნაშრომი „De viris illustribus“, სადაც მოახერხა 135 ქრისტიანი ავტორის შესახებ ინფორმაციის შეგროვება. ამ ნაშრომში იერონიმე დიდ ადგილს უთმობს საკუთარ ნამუშევრებს (თუნდაც ისეთებს, რომლებიც მაშინ ჯერ კიდევ არ იყო დაწერილი, მაგრამ მხოლოდ იდეების სახით არსებობდა) 159. წმინდა ამბროსის შესახებ ის მხოლოდ შემდეგს ახსენებს: „ამბროსი, მილანის ეპისკოპოსი, წერს დღემდე და მის შესახებ, რადგან ის ჯერ კიდევ ცოცხალია, მე არ ვიმსჯელებ არც ერთზე და არც სიმართლეზე“. 160. პარედი, ბარდის მითითებით ამბობს, რომ ეს სიტყვები გახდა „მონუმენტი სიცრუისა და ბოროტმოქმედებისა“ 161. მილანის ეპისკოპოსის დამსახურებად უნდა ითქვას, რომ მან ჩუმად გაუძლო შეურაცხყოფას.
ამრიგად, ჩვენ ვხედავთ, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მკვლევართა უმეტესობას ეჭვი არ ეპარება წმინდა ამბროსიისგან დიდიმოზის ზოგიერთი ნააზრევის ნასესხების ფაქტზე, მაგრამ ასეთი მკვეთრი შეფასებაა ნეტარი ტრაქტატის „De Spiritu Sancto“. ჯერონიმი უფრო მეტად გამოწვეულია პირადი მტრობის გრძნობით, ვიდრე ობიექტური კითხვა და კვლევა. იმ აზრებისა და იდეების შესახებ, რომლებიც აერთიანებს წმინდა ამბროსი მილანელისა და ალექსანდრიელი ბრმის ამავე სახელწოდების თხზულებებს, ქვემოთ უფრო დეტალურად ვისაუბრებთ. IV საუკუნის მეორე ნახევარში რომის იმპერიაში გამეფებულ ზოგად პოლიტიკურ და საეკლესიო ვითარებაზე საუბრისას, ტრაქტატის დაწერაზე ზეგავლენის მოხდენის მიზეზებზე, წმიდა ამბროსის, როგორც სახელმწიფო და ეკლესიის წინამძღოლის საქმიანობაზე, შეაფასა მისი წვლილი არიანიზმის წინააღმდეგ ბრძოლაში, რამაც გამოიწვია ერესის თითქმის სრული კაპიტულაცია დასავლეთში. სულიწმიდა“, შეგვიძლია დავიწყოთ ამ ტრაქტატის ფურცლებიდან გახსნილი წმინდა ამბროსის პნევმატოლოგიური სწავლებების განხილვა.
წმიდა სამების მესამე ჰიპოსტასის - სულიწმიდის მოძღვრება წმინდა ამბროსიმ არანაკლებ დეტალურად გამოავლინა, ვიდრე ძის შესახებ სწავლება ნაშრომში „დე ფიდე“. ამ თვალსაზრისით, მის შემოქმედებას „De Spiritu Sancto“ ძალიან დიდი მნიშვნელობა აქვს საეკლესიო ლიტერატურის, განსაკუთრებით დასავლური ლიტერატურის ისტორიაში. მეორე მხრივ, როგორც უკვე არაერთხელ აღინიშნა, თავისი არსით იგი შეიცავს უამრავ იდეას, რომელიც ადრე გამოთქვა დიდიმ ალექსანდრიელმა თავის ამავე სახელწოდების ტრაქტატში. ამიტომ, წმინდა ამბროსის ღვთისმეტყველების პნევმატოლოგიური ასპექტის გათვალისწინებით, შევეცდებით შევადაროთ იგი დიდიმეს მსგავს შეხედულებებს; რაც შეეხება ტრიადოლოგიას (იზოლირებულად, რომლისგანაც, მკაცრად რომ ვთქვათ, პნევმატოლოგია ყოველგვარ ღირებულებას კარგავს), აქ ჩვენ გვახსოვს ტერტულიანეს ჰარმონიული სისტემა, რადგან სწორედ Quintus Septimius Florens გახდა დასავლეთში ლოგიკური და სისტემატიზებული სამების ტერმინოლოგიის ფუძემდებელი.
სულიწმიდის ღვთაებრიობის საკითხს წმინდა ამბროსი და დიდიმესი დეტალურად და ყოვლისმომცველად განიხილავს. წმინდა ამბროსის სულის შესახებ ყველა მსჯელობის მთავარი პუნქტი ამხელს ქმნილების მსახურებას და სულიწმიდის არამსახურებას: თუ მთელი ქმნილება ემსახურება, მაშინ სულიწმიდა არ შეიძლება ჩაითვალოს ქმნილებათა შორის 162. შემდგომ ეს აზრი უფრო დეტალურად ვლინდება ამ გზით. სულიწმიდა არ შეიძლება ჩაითვალოს არც სხეულებრივ და არც უსხეულო არსებებში. პირველს - იმიტომ, რომ მათში (corporalibus) ის ასხამს თავის უსხეულო მადლს (incorpoream infundit gratiam); მეორეს იმიტომ, რომ ისინი თავად იღებენ სულის განწმენდას და ამით აჯობებენ მსოფლიოს დანარჩენ ქმნილებებს; ავიღოთ თუ არა ანგელოზები, ბატონობა, ძალაუფლება - ყველა მათგანი და, საერთოდ, მთელი ქმნილება ელის სულიწმიდის მადლს 163. დიდიმშიც ვხვდებით ამ აზრს, თუმცა მასში სხვაგვარად ვლინდება: ყველა არსება, თქვა, იყოფა ხილულ და უხილავებად ან სხეულებრივ და უსხეულოდ.
სული არ ეკუთვნის სხეულებრივ არსებებს, რადგან ის არის მათი სულისა და გრძნობების მკვიდრი (animae et sensus habitator), მათთვის სიტყვების, სიბრძნისა და ცოდნის მწარმოებელი (sermonis et sapientiae et scientiae effector); თუმცა უსხეულო ნივთიერებები სულისაგან იღებენ განწმენდის ნივთიერებას; თვით სულიწმიდა არა მხოლოდ სხვისი სიწმინდის მატარებელი არ არის (non est capax sanctificationis alienae), არამედ ზემოდან განწმენდის შემოქმედი და მიმცემი (insuper attributor est et capax) 164.
წმინდა ამბროსისთვის სულიწმიდის ღვთაებრიობის კიდევ ერთი დადასტურება ემსახურება სულის უცვლელობას ქმნილების ცვალებადობისგან განსხვავებით. „ყოველი ქმნილება შეიძლება შეიცვალოს, არა მხოლოდ ის, რაც უკვე შეიცვალა ცოდვის ან ელემენტების ხარისხის გამო (quae jam peccato aliquo aut elementorum conditione mutata est), არამედ ის, რაც ჯერ კიდევ შეიძლება დაექვემდებაროს კორუფციას ბუნების მანკიერების გამო (vitio naturae), თუმცა ჯერ არ ექვემდებარება მას დისციპლინისადმი ერთგულების გამო (nondum სტუდია).
მაგრამ, სანამ მთელი ქმნილება ცვალებადია, სულიწმიდა რჩება კარგი და უცვლელი, „ვინც ყველა სნეულებას აშორებს და ცოდვებს აპატიებს, ვერ დაექვემდებარება რაიმე მანკიერებას. 167. დიდიმუსში უცვლელობის ცნებას ასევე დიდი მნიშვნელობა აქვს, როგორც სულიწმიდის ღვთაებრივი ბუნების დადასტურება, მაშინ ის არ არის ცვალებადი, არამედ უცვლელი სუბსტანცია (immutabilis et inconvertibilis) და მხოლოდ მისი უცვლელი, შვილო, მაგრამ ყველა ქმნილებას აქვს ცვალებადი და უცვლელი ბუნება (convertibilem et mutabilem substantiam), მაშინ სულიწმიდა არ არის %G [o$mooúsion of Creation 168.
ანალოგიურად ამტკიცებს წმ. ამბროსი და სულიწმიდის ბუნებრივი სიკეთე. სული არის სიკეთის წყარო და წარმოშობა (fons sit principiumque bonitatis); რადგან, როგორც მამას აქვს სიკეთე და ძეს აქვს სიკეთე, ასევე სულიწმიდას აქვს სიკეთე 169. – „რა არის სულიწმიდა, თუ არა სიკეთის სისავსე (plenus bonitatis)? 170. – „ასე რომ, სული კეთილია, მაგრამ კარგია არა როგორც მიმღები, არამედ როგორც სიკეთის გამცემი (quasi impertiens bonitatem). და ის არ იღებს არაფერს ქმნილებათაგან, არამედ სულიწმიდა იღებს; ისევე როგორც არ არის განწმენდილი, არამედ თავად განწმენდს: ქმნილება განიწმინდება, მაგრამ სულიწმიდა“171.
ეს არის, ფაქტობრივად, მოკლე შინაარსი იმისა, რასაც დიდიმუსი უფრო დეტალურად ასახავს. სულიწმიდა არსებითად კარგია (substantialiter bonum est) და არ შეიძლება იყოს უცხო სიკეთის მონაწილე, ვინაიდან ის თავად ანაწილებს სიკეთეს ყველა დანარჩენს 172; ღვთაებრივი ბუნება, შექმნილი ბუნებისგან განსხვავებით, არის სიკეთის წყარო და დასაწყისი (fons et principium bonorum), ხდის სხვებს სიკეთეს საკუთარი თავის კომუნიკაციით (quibus se impertit), მაგრამ თავად სიკეთე არ არის სხვისგან, არამედ ორიგინალური (subsistens) 173.
აღსანიშნავია, რომ ის, რაც დიდიმეს ტრაქტატში არ არის, წმინდა ამბროსისშიც არ გვხვდება. ჩვენ ვნახეთ, რომ დიდიმოსისა და წმინდა ამბროსის მტკიცების მეთოდი საკმაოდ პრაქტიკული ხასიათისაა: წმინდა წერილში ღმერთსა და ქმნილებებს მიკუთვნებული სხვადასხვა თვისებების გაანალიზებით, ისინი ადასტურებენ ბუნების განსხვავებას ამ თვისებების სხვაობით. მაგრამ ორივე „არ ცდილობს სულიწმიდის ჰიპოსტასის აგებას ღვთაებრივი ბუნების ცნებიდან, რაც მათ სულიწმიდის შესახებ სწავლებას მნიშვნელოვნად დაბლა აყენებს, ვიდრე კაპადოკიელთა სწავლება, რომლებმაც დედუქციურად დაასკვნეს სულიწმინდის ჰიპოსტასის არსებობა თვით ღმერთის არსის კონცეფციიდან“ 174. ამბროსი და დიდიმუსი მხოლოდ გარე ურთიერთობაში არიან სამების დარჩენილი ორი პირის არსებობასთან.
შემდეგ, ადამოვის შენიშვნის თანახმად, სულიწმიდის და წმინდა ამბროსისა და დიდიმუსის მოძღვრების წარმოდგენისას, მათ ნაშრომში „De Spiritu Sancto“ გამოტოვეს მთელი რიგი მტკიცებულებები, რომლებსაც იმ დროს უკვე დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა საეკლესიო ცნობიერებაში. დოგმატის ისტორიაში ვხვდებით ფენომენს, რომ დიდი ხნით ადრე, სანამ რაიმე რელიგიურ ჭეშმარიტებაზე სერიოზულად დავიწყებდით საუბარს, ამ ჭეშმარიტების უდავო არსებობა უკვე ივარაუდებოდა ეკლესიის ცნობიერებასა და პრაქტიკაში. განიცადა. IV საუკუნემდე დიდი ხნით ადრე, როდესაც სამების მესამე პირის ჰიპოსტასის შესახებ მოძღვრება საღვთისმეტყველო კვლევის განსაკუთრებულ საგანად იქცა, სულიწმიდის სახელი, როგორც ღმერთი, ეკლესიაში უკვე დაარსებიდანვე იყო მოხსენიებული. უფრო მეტიც, მრავალი საეკლესიო ცერემონია აღბეჭდილი იყო ამ სახელით. წმინდა ამბროსი საერთოდ არ იყენებს ამ სახის მტკიცებულებებს.
მაგრამ არგუმენტაციის მეთოდის ყველა ამ ნაკლოვანებითა და არასრულობით, წმინდა ამბროსისთვის სულიწმიდის ღვთაება ყოველგვარი ეჭვის მიღმა დგას. მისი ჰიპოსტასის დამოუკიდებლობა მას ისევე უდაო ეჩვენება. ამ მხრივ წმინდა ამბროსი უფრო გადამწყვეტი და მტკიცეა ვიდრე მისი დასავლელი წინამორბედები. ამ უკანასკნელთა შორის, ზოგიერთ მათგანში მაინც, სულიწმიდის მოძღვრება გამოირჩევა ერთი თვისებით, რომელიც აღმოსავლეთის ეკლესიის მწერლებმა არასოდეს იცოდნენ. ამ თვისებამ, რომლის მიხედვითაც ღვთის ძე სულთან იდენტურად გაიგება, მეცნიერებაში მიიღო სახელი ბინიტარიზმი 176. ბინიტარიზმი ძალზე ძლიერად არის გამოხატული ტერტულიანეში, რომელიც ზოგჯერ იდენტიფიცირებს ღვთაებრივ სიტყვას (Sermo) და სულს (Spiritus), ასე რომ, ღვთის ძე განსახიერების მომენტამდე მას თანაბრად ესმით და უწოდებენ "Spiritus-ის მიერ". გაგება (in აღნიშნული) ცნობილია nomine Spiritus-ში როგორც Spiritus substantia est Sermonis, ასევე Sermo operatio Spiritus, et duo unum sunt“ 177. რა შეიძლება ითქვას წმინდა ამბროსისზე ბინიტარიზმის მნიშვნელობით?
მისი ნამუშევრების მიმოხილვიდან ირკვევა, რომ ის ამ ტრადიციას თავისებურად განმარტავს. წმინდა ამბროსისთან, სიტყვა სერმო-ფილიუსის ინდივიდუალური ტერტულისეული კონცეფციიდან ხდება ზოგადად სამების ზოგადი სახელი: Filius არის Spiritus, მაგრამ Pater ასევე არის Spiritus, რადგან ის, რაც შექმნილ სხეულში არ არის ჩასმული არის Spiritus (“quod non est creaturae corpus, hoc spiritus est”) მესამე ჰიპოსტასი პირველ და მეორე ჰიპოსტაზებთან: „სულიწმიდა არ ერწყმის მამას და ძეს, მაგრამ განსხვავდება როგორც მამისგან, ასევე ძისგან (non confusus cum Patre et Filio Spiritus Sanctus, verum et a Patre distinctus est et a Filio)“ ბინიტარიზმის. მაშ ვინ, წმინდა ამბროსის თქმით, ეს სული? რა თქმა უნდა, არა Filius Dei, რადგან წმინდა ამბროსი, რომელმაც თქვა, რომ სულიწმიდა არ შეიძლება მოკვდეს, მაშინვე დასძენს: „ღვთის ძე ჯვარს აცვეს, აიღო ძვლები და ხორცი (sed crucifixus est Dei Filius, qui carnem et ossa suscepit)“ 180. ცხადი ხდება, როგორც ორი, როგორც დამოუკიდებელი, ასევე Spirit. ჰიპოსტაზები.
კიდევ ერთი განსხვავება ისაა, რომ Filius Dei დგას კაცობრიობასთან უფრო მჭიდრო კავშირში, ვიდრე Spiritus, რადგან პირველმა მიიღო ხორცი და ძვალი (carnem et ossa suscepit), ხოლო მეორეს არა აქვს ხორცი და ძვალი (carnem et ossa non habuit) 181 . იგივე წმინდა ამბროსი ამბობს ცოტა უფრო მაღლა: „სული წმიდა არ მოკვდა, ვინ ვერ მოკვდა, რადგან ხორცს არ იღებდა და მარადიული ღვთაება ვერ მონაწილეობდა სიკვდილში, ქრისტე კი ხორციელად მოკვდა“ 182. წმინდა ამბროსის უფრო ვრცელ განმარტებებში დეტალურად არ შედის, მაგრამ მისი სიტყვებით. გაგება.
სხვათა შორის, ი.ი. ადამოვმა წამოაყენა მოსაზრება, რომ ტერტულიანეში სერმოსა და სპირიტუსის უძველესი დასავლური იდენტიფიკაცია დაკავშირებულია იმ აზრთან, რომ სპირიტუსი გამოყოფილია სერმოსაგან განსხეულებულის აღდგომისა და ზეცაში ამაღლების მომენტიდან, შემდეგ კი არსებობს სრულიად განსხვავებული და არაერთგვაროვანი ჰიპოსტასის სახით მასთან. მაშასადამე, ტერტულიანე, ერთი მხრივ, სერმოს და სპირიტუსის იდენტიფიცირებით, მეორე მხრივ, ლაპარაკობს სპირიტუსზე, როგორც ღმერთის მესამე სახელზე და ძალაუფლების მესამე ხარისხზე (tertium nomen Divinitatis et tertium gradus majestatis). სავარაუდოა, - განაგრძობს ის, - რომ სერმოსა და სპირიტუსის თავდაპირველი იდენტურობის ამ იდეის საფუძველზე დასავლელმა მწერლებმა განავითარეს მოძღვრება სულიწმინდის წარმოშობის შესახებ არა მხოლოდ მამისაგან, არამედ ძისაგანაც 183.
რაც შეეხება სულიწმიდის მსვლელობის საკითხს, წმინდა ამბროსის, შეგვხვდება გარკვეული გაურკვევლობა და გაურკვევლობა. ეს კითხვა მას თითქმის არ განიხილავს, ისევე როგორც კითხვა, ვისგან მოდის სული. ზოგჯერ წმიდა ამბროსი უბრალოდ ამბობს, რომ სულიწმიდა ზოგადად არის ex Deo 184, ზოგჯერ უბრალოდ Patre 185. მაგრამ ამავე დროს, იგი საკმაოდ ხშირად ხვდება დამოკიდებულების და რაიმე სახის დაქვემდებარებას სულიწმიდისა და ძის ურთიერთობისას: „რადგან სული ასევე ძისაა“ (quia Filii Spirit quoque) ხშირად ვსაუბრობთ 1. დამოკიდებულების, არამედ მამისა და ძისაგან წარმოშობის შესახებაც: „სული წმიდა გამოდის მამისა და ძისაგან (Spiritus Sanctus procedit a Patre et Filio)“ 187, ან უბრალოდ ძისაგან: „Procedit ex Filio“ 188.
ეს არის, ზოგადად, წმინდა ამბროსის პნევმატოლოგიის თავისებურებები, რომლებიც ჩამოყალიბებულია მის ტრაქტატში "De Spiritu Sancto". შეჯამებისთვის, შეგვიძლია აღვნიშნოთ შემდეგი. მიუხედავად იმისა, რომ წმინდა ამბროსი მთლიანად დასავლელი მოაზროვნე იყო, უფრო მეტად რაციონალიზმისკენ იყო მიდრეკილი, ვიდრე აღმოსავლური მისტიკისა და ფილოსოფიისკენ (რაც გამოიხატა მის საკმაოდ პრაქტიკულ მიდგომით მამასა და ძესთან სულიწმინდის შიდა სამების ურთიერთობის აღწერისას), მაგრამ მან მოახერხა თავიდან აეცილებინა ის დაბრკოლებები, რომლებიც მის წინამორბედებს აბრკოლებდნენ. წმიდა ამბროსის სწავლება სულიწმიდის შესახებ მის მიერ წარმოდგენილია დამკვიდრებული დასავლური ტრადიციის სულისკვეთებით (აქ ვგულისხმობთ, უპირველეს ყოვლისა, ბინიტარიზმის პრინციპს, რომლის მიხედვითაც ტერტულიანე და მისი მიმდევრები იდენტიფიცირებდნენ სულსა და ძეს, მათ შორის აშკარა ჰიპოსტასური განსხვავების გარეშე). წმიდა ამბროსი თავის ტრაქტატში წმინდა წერილზე დაფუძნებული ლოგიკურ მტკიცებულებას იძლევა იმის შესახებ, რომ სულიწმიდა არ არის შექმნილი და არავის ემსახურება, არამედ, როგორც თავად ღმერთი, ყველას აძლევს განწმენდას, მადლსა და ძღვენს. ის აჩვენებს, რომ მარადიული და უცვლელი სული არის სიკეთის წყარო და მომცემი.
რაც შეეხება სულის მსვლელობის საკითხს, იგი პრაქტიკულად არ განიხილება წმინდანის მიერ. ტრაქტატის ცალკეულ ადგილებში ჩანს, რომ მამისაგან წარმოშობის ხსენებასთან ერთად, წმინდა ამბროსი ძიდან გამოსვლაზეც საუბრობს.
ჩვენი კვლევის შედეგების შეჯამებისას აუცილებელია შემდეგის თქმა. განვლო განვითარების გრძელი და რთული გზა, ეკლესიის სწავლება სულიწმიდის შესახებ IV საუკუნისათვის. იყო არაერთგვაროვანი იდეების მოზაიკა. გაიარა წმინდა ათანასესა და დიდიმეს „აღმოსავლური“ სისტემატიზაცია და გადახედვა, იგი განახლდა და გამოიყენა წმიდა ამბროსის მიერ დასავლეთში არიანელებისა და პნევმატომაჩების ერესის წინააღმდეგ საბრძოლველად. მაგრამ წმინდანმა, ტერტულიანეს სამების შეხედულებების გავლენით, მასში შემოიტანა "დასავლური გონებისთვის" დამახასიათებელი მრავალი ელემენტი, მათ შორის ბინიტარიზმი, სუბორდინაციონიზმი და სულიწმიდის მსვლელობის მოძღვრება არა მხოლოდ მამისგან, არამედ ძისგანაც. იმის გამო, რომ წმინდა ამბროსი მილანელი იყო თავისი ეპოქის ყველაზე გავლენიანი სახელმწიფო მოღვაწე; მისი ტრაქტატი „სული წმიდის შესახებ“, რომელიც მიმართა ავგუსტუს გრატიანს, ემსახურებოდა არა მხოლოდ რწმენის სახელმძღვანელოს, არამედ ეპისკოპოსს პოლიტიკური გავლენის ბერკეტად ერეტიკოსებთან და სახელმწიფოს მტრებთან ბრძოლაში, რომლის ერთგული შვილიც ის იყო.
ჩვენს კვლევაში კონტექსტუალური მეთოდის გამოყენებამ შესაძლებელი გახადა ეპისკოპოსის წმინდა ამბროსის სამწყსოს, სამქადაგებლო და სასულიერო მოღვაწეობის დაკავშირება იმ ისტორიულ და პოლიტიკურ პროცესებთან, რომლებიც მაშინ მიმდინარეობდა იმპერიის მომაკვდავ დასავლეთ ნაწილში. ამ მეთოდის პრიზმით ჩვენ შევძელით თვალყური ადევნოთ არა მხოლოდ წმინდა ამბროსის დასავლური იდეების სესხებას, არამედ აღმოსავლეთიდან სწავლული თანამედროვეების გავლენას მის თეოლოგიაზე.
1. ბიბლია. ძველი და ახალი აღთქმის წმინდა წერილების წიგნები. მ.: გამომცემლობა. MP, 1969. 1371 გვ.
2. Septuagintä Id est Vetus Testamentum graece juxta LXX ინტერპრეტაცია. Deutsche Bibelstiftung Stuttgart, 1935 წ.
3. Nova Vulgatä Bibliorum Sacrorum გამოცემა. Liberia editrice Vaticana, 1979, 2154 გვ.
4. წმინდა ამბროსი, Mediolanensis Episcopus. De Fidë libri quinque // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 16. – პარიზი, 1845 წ.
5. წმინდა ამბროსი, Mediolanensis Episcopus. De Spiritu Sanctö libri tres // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 16. – პარიზი, 1845 წ.
6. წმინდა ამბროსი, Mediolanensis Episcopus. Epistolae in duas glasses distributae // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 16. – პარიზი, 1845 წ.
7. წმინდა ამბროსი, Mediolanensis Episcopus. De obitu Valentiniani consolatio // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 16. – პარიზი, 1845 წ.
8. წმიდა ათანასე, ალექსანდრინე არქიეპისკოპოსი. Tomus ad Antiochenos // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
9. წმინდა ათანასე, ალექსანდრინე არქიეპისკოპოსი. Epistola ad Jovianum // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
10. წმიდა ათანასე, ალექსანდრე არქიეპისკოპოსი. Epistola ad Afros Episcopos // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
11. წმიდა ათანასე, ალექსანდრინე არქიეპისკოპოსი. Epistola I ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
12. წმიდა ათანასე, ალექსანდრინე არქიეპისკოპოსი. Epistola II ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
13. წმიდა ათანასე, ალექსანდრე არქიეპისკოპოსი. Epistola III ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
14. წმიდა ათანასე, ალექსანდრე არქიეპისკოპოსი. Epistola IV ad Serapionem // Patrologiae cursus completus. სერია graeca. T. 26. – პარიზი, 1857 წ.
15. Didyme l'Aveugle. Traité du Saint-Esprit. Paris, 1992. 449 გვ.
16. წმ. Eusebius Hieronymus, Stridonensis presbuteros. Liber de viris illustribus // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 23. – პარიზი, 1845 წ.
17. წმ. Eusebius Hieronymus, Stridonensis presbuteros. Interpretatio libri Didymi de Spiritu Sancto ad Paulinianum // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 23. – პარიზი, 1845 წ.
18. Vita Sancti Ambrosii Mediolanensis Episcopi, a Paulino ejus notari ad Beatum Augustinum conscriotor // Patrologiae cursus completus. სერია ლათინური. T. 14. – პარიზი, 1845 წ.
19. ამიანუს მარცელინუსი. რომის ისტორია (Res Gestae). სანქტ-პეტერბურგი: ალეთეია, 1996. 556 გვ.
20. ათანასე დიდი, წმ.ქმნილება: 4 ტომად. T. 1. M.: გამომცემლობა. სპასო-ტრანსფორმაციის ვალაამის მონასტერი, 1994. 478 გვ.
21. მსოფლიო კრების აქტები. T. 1. სანკტ-პეტერბურგი, 1996. საკათედრო ტაძრები. 597 გვ.
22. სოზომენი. ეკლესიის ისტორია. პეტერბურგი, 1851. 636 გვ.
23. თეოდორეტე კიროსელი, ნეტარი. ეკლესიის ისტორია. M.: Rosspen, 1993. 238 გვ.
1. L’Apologie d’Eunome / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Sources Chrétiennes. პარიზი, 1983. No305.
2. ათანასე დ'ალექსანდრე. Lettres a Sérapion sur la Divinité du Saint-Esprit / Introduction et traduction de Joseph Lebon // წყაროები Chrétiennes. პარიზი, 1947. No15.
3. ბაზილე დე სეზარე. Traité du Saint-Esprit / Introduction, traduction et notes de Benoit Pruche O.P. // წყაროები Chrétiennes. პარიზი, 1946. No17.
4. ბაზილე დე სეზარე. Contre eunome. Suivi de Eunome ბოდიში. T. I / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Sources Chrétiennes. პარიზი, 1947. No 299.
5. ბაზილე დე სეზარე. Contre eunome. Suivi de Eunome ბოდიში. T. II / Introduction, traduction et notes de Bernard Sesboué // Sources Chrétiennes. პარიზი, 1983. No305.
6. Didyme l'Aveugle. Traité du Saint-Esprit « Introduction, texte critique, traduction notes et index par Louis Doutreleau // წყაროები Chrétiennes. No 386. პარიზი, 1992 წ.
7. Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. Milano, 1941. 267 რუბ.
8. ადამოვი ი.ი. მოძღვრება სამების შესახებ წმინდა ამბროსი მილანელის მიერ. სერგიევ პოსადი: ტიპი. ქ.-ტრ. Sergius Lavra, 1910. 63 გვ.
9 . ბოლოტოვი ვ.ვ. ლექციები ძველი ეკლესიის ისტორიაზე. M., 1994. T. 4: ეკლესიის ისტორია მსოფლიო კრებების პერიოდში. 599 გვ.
10. Brockhaus F.A., Efron I.A. ენციკლოპედიური ლექსიკონი. SPb.: ტიპი. Ephron, 1891. T. 5: Buny - Walter. 517 გვ.
11. Broglie, de, hertz. წმინდა ამბროსი მილანელის ცხოვრება. პეტერბურგი: კოლოკოლი, 1911. 154 გვ.
12. Boissier G. წარმართობის დაცემა: დასავლეთში ბოლო რელიგიური ბრძოლის შესწავლა IV საუკუნეში. მ., 1892. 584 გვ.
13. ვლადიმერ (ბლაგორაზუმოვი), ეპისკოპოსი. წმიდა ათანასე ალექსანდრიელი: მისი ცხოვრება და მოღვაწეობა: სამეცნიერო, ლიტერატურული და პოლემიკურ-დოგმატური მოღვაწეობა. კიშინიოვი, 1895. 414 გვ.
14. Ilyutochkin K. Corpus of Didymus the Blind, როგორც ძეგლი საეკლესიო მწერლობის V საუკუნის / დის. დოქტორი თეოლოგი [Typescript] Sergiev Posad, 2005. 216 გვ.
15. კაზაკოვი მ.მ. ეპისკოპოსი და იმპერია: ამბროსი მილანელი და რომის იმპერია IV საუკუნეში. სმოლენსკი, 1995. 331 გვ.
16. კარტაშევი ა.ვ. მსოფლიო კრებები. მ.: რესპუბლიკა, 1994. 541 გვ.
17. კირილე (ლოპატინი), არქიმანდრიტი. წმინდა ათანასე დიდის სწავლება სამების შესახებ (პირველ სამ საუკუნეში ამავე თემაზე სწავლებასთან შედარებით). ყაზანი: ტიპი. იმპ. Univ., 1894. 301 გვ.
18. ლავროვი ვ.ვ. გოთებში ძალაუფლების ბუნების შესახებ IV საუკუნეში. ნ. ე. //ანტიკური საზოგადოება - 2. თეზისები სამეცნიერო კონფერენციის 29–30 ოქტომბერი, 1996 წ. სანქტ-პეტერბურგი, 1996. 24 გვ.
19. პოსნოვი M.E ქრისტიანული ეკლესიის ისტორია: ეკლესიების დაყოფამდე - 1054. ბრიუსელი: ცხოვრება ღმერთთან, 1964. 608 გვ.
სტატიის ავტორის მიერ თარგმნილი პირველი წიგნი გამოიცა: ამბროსი მილანელი, წმინდა აგვისტოს გრატიანს ჰქონდა სამი წიგნი სულიწმიდის შესახებ. წიგნი 1 // ქრისტიანული კითხვა. 2010. No3 (34). გვ 9–45. იქ სს. 6–8 მთარგმნელი გვაწვდის მოკლე ინფორმაციას ტრაქტატის შესახებ. – დაახლ. რესპ. რედ.
ბროლი, დე, ჰერცი. წმინდა ამბროსი მილანელის ცხოვრება. პეტერბურგი: Kolokol, 1911. გვ. 79.
იხილეთ: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. გვ 77–78.
კაზაკოვი მ. ეპისკოპოსი და იმპერია. სმოლენსკი, 1995. გვ. 31.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ. 78.
Boissier G. წარმართობის დაცემა: IV საუკუნეში დასავლეთში ბოლო რელიგიური ბრძოლის შესწავლა. მ., 1892. გვ. 429.
თეოდორეტ კიროსელი, ნეტარ. ეკლესიის ისტორია. IV, 7. მ., 1993 წ.
კაზაკოვი მ. ეპისკოპოსი და იმპერია. გვ. 39.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ.87.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ 131–137.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. ეპ. in duas glasses distributae // PL. T. 16. Ep. 17, 13.
იქვე. ეპ. 57, 3: "Valentinianus tunc temporis audivit suggestionem meam, nec fecit aliud, nisi quod fidei nostrae ratio poscebat. Acquieverunt etiam comiti suo."
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ. 150.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De obitu Valentiniani consolatio // PL. T. 16. C. 28: "Et mihi dulce illud officium fuit pro salute tua primo, deinde pro pace atque pietate."
Vita Sancti Ambrosii Mediolan. Ep., a Paulino ejus notari ad Beatum Augustinum conscriotor // PL. T. 14. V. 19: „Admonens ut effusi sanguinis domini sui, et quod est gravius, innocentis“.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ. 171.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. in duas glasses distributae. ეპ. 20, 19: „Ad imperatorem Palatia pertinent, ad sacerdotem Ecclesiae. Publicorum tibi moenium jus commissum est, non sacrorum“.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ 216–219.
სოზომენი. ეკლესიის ისტორია. VI, 25. პეტერბურგი, 1851 წ.
თეოდორეტ კიროსელი, ნეტარ. ეკლესიის ისტორია. V, 17.
სოზომენი. ეკლესიის ისტორია. VII, 25.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ. 232.
Vita Sancti Ambrosii // PL. T. 14. C. 24.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ 212.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ 243.
Vita Sancti Ambrosii // PL. T. 14. C. 45: „Comes Stilico dixisse fertur quod, tanto viro recedente de corpore, interitus immineret Italiae“.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ. 260.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ. 51.
ამიანუს მარცელინუსი. რომის ისტორია (Res Gestae). XXXI, 13:10. სანქტ-პეტერბურგი: ალეთეია, 1996. გვ. 516.
თეოდორეტ კიროსელი, ნეტარ. ეკლესიის ისტორია. V, 36. გვ 173.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Fidë libri quinque // PL. T. 16. გვ. 136: „Progredere plane scuto fidei septus, et gladium spiritus habens: progredere ad victoriam superioribus promissam temporibus, et divinis oraculis prophetatam“.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ. 129.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, 2.
იქვე. L. I, 17: “Nam etiam Constantinopolis jam Dei verbum recepit, et evidentia meruit tui documenta judicii. hostem ipsum judicem regum, quem semper timere consueverat, deditum vidit, supplicem recepit, morientem obruit, sepultum possidet“.
ბროკჰაუსი F.A., Efron I.A. ენციკლოპედიური ლექსიკონი. SPb.: ტიპი. Ephron, 1891. T. 5: Buny - Walter. C. 403.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, 17 წლის.
იხილეთ: ლავროვი V.V. გოთებში ძალაუფლების ბუნების შესახებ IV საუკუნეში. ნ. ე. // ანტიკური საზოგადოება - 2. 1996 წლის 29–30 ოქტომბრის სამეცნიერო კონფერენციის მოხსენებების აბსტრაქტები. სანკტ-პეტერბურგი, 1996. გვ. 7–8.
ციტატა: Kazakov M. Bishop and Empire. გვ. 331.
იხილეთ: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. გვ. 108.
ამიანუს მარცელინუსი. რომის ისტორია. XXXI, 10, 18, გვ. 510.
კაზაკოვი მ. ეპისკოპოსი და იმპერია. გვ. 96.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ. 124.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De obitu Valentiniani consolatio // PL. T. 16. P. 6: “Flet igitur Ecclesia pignus suum, et lacrymae ejus in maxillis ejus... Percussa eras, Ecclesia, in maxilla tua; cum amitteres Gratianum... Ploras igitur, Ecclesia, et fletu genavelquistubiiiciae უხვად... In obitu igitur fidelium imperatorum quidam fidei pudor, quaedam Ecclesiae verecundia est: et in tam immatura morte piorum principum omnis Ecclesiae moestior pulchritudo est“.
იხილეთ: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. გვ. 171.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, 19 წლის.
ათანასე დ'ალექსანდრე. Lettres a Sérapion sur la Divinité du Saint-Esprit // SC No. 15. გვ. 56;
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sanctö Libri Tres // PL. T. 16. ლ.ი. პროლ.
იქვე. V. IX, 107: „Suscepit enim quod non erat, ut celaret quod erat: celavit quod erat, ut tentaretur in eo, et redimeretur quod non erat; ut ad id quod erat, per id quod non erat, nos vocaret“.
იხილეთ: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. გვ 134–135.
რომმა ისაუბრა, საქმე დასრულდა (ლათ. ბოლო).
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ. 135.
იხილეთ: Kazakov M. Epishop and Empire. გვ 295.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ 137.
წმ. იერონიმუსი. Interpretatio libri Didymi... Col. 104Ä “Et ut auctorem titulo fatear: malui alieni operis interpres existere, quam (ut quidam faciunt) informis cornicula, alienis me coloribus adornare. Legi dudum cujusdam libellos de Spiritux. sententiam ex Graecis bonis, Latina vidi non bona Nihil ibi dialecticum, nihil virile atque area, quod lectorem vel ingratis in assensum trahat: sed totum flaccidum, molle, nitidum, atque formosum, et exquisitis hinc inde odoribus pigmentum. cognoscet: et contemnet rivulos, cum coeperit haurire de fontibus“.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. ეპ. in duas glasses distributae. ეპ. 13, 4.
იხილეთ: Paredi A. Sant’ Ambrogio e la sua eta. გვ 138–139.
წმ. იერონიმუსი. Liber de viris illustribus // PL. T. 23. C. CXXIV.
Paredi A. Sant' Ambrogio e la sua eta. გვ. 244.
იხილეთ: წმინდა ამბროსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, I, 23.
იხილეთ: წმ. იერონიმუსი. Interpretatio libri Didymi... კოლ. 4.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, I, 23. იქვე. L. I, V, 63.
იხილეთ: წმ. იერონიმუსი. Interpretatio libri Didymi... კოლ. 5: "Non erit creaturae %Г [o$mooúsion".
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, V, 69.
ადამოვი I.I. მოძღვრება წმინდა ამბროსი მილანელის სამების შესახებ. სერგიევ პოსადი, 1910. გვ. 22.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, IX, 106.
იხილეთ: Adamov I. The Doctrine of Trinity... გვ 26.
წმინდა ამბროსიუსი, მედიოლანი. ეპ. De Spiritu Sancto. L. I, I, 24.