Św. Izaak Syryjczyk i dzieło F.M. Dostojewski

Obszarem moich badań jest literatura rosyjska. O św. O Izaaku Syryjczyku dowiedziałem się z powieści i notatek Fiodora Dostojewskiego. Badając funkcję cytatów biblijnych w twórczości tego pisarza, zdałem sobie sprawę, że zawierają one wiele bezpośrednich lub pośrednich cytatów z ojców Kościoła wschodniego 1, zwłaszcza ze „Słów ascetów” św. Izaaka Syryjczyka. Tekstami patrystycznymi inspirowali się także inni pisarze rosyjscy przed Dostojewskim. Powszechnie znana jest poetycka opowieść o modlitwie petersburskiej. Efraim Syryjczyk w Puszkinie i wpływ św. Jana Klimaka na twórczość Gogola. Moim zdaniem Dostojewski idzie znacznie dalej niż ci pisarze. Spotkanie Dostojewskiego z bliską mu myślą o Petersburgu. Izaak - jasna, gorąca, odbijająca miłość - pozwoliła mi lepiej zrozumieć, jakie było wówczas w nim głębokie, ale wciąż instynktowne uczucie. Moim zdaniem znaczenie Dostojewskiego dla upowszechnienia myśli św. Izaaka Syryjczyka jest w Rosji i na Zachodzie ogromne. Za pośrednictwem powieści tego pisarza niektóre z głównych wątków Księgi św. Izaaka dotarły i nadal docierają do szerokiego grona odbiorców, często nieświadomych samego istnienia tego Ojca Kościoła. Niektórzy spośród wielu czytelników Dostojewskiego potrafili nie tylko zrozumieć jego myśl, ale także rozwinąć ją w życiu osobistym. W artykule „Dostojewski i teologiczne punkty zwrotne XX wieku”2 podkreślam wpływ powieści rosyjskiego pisarza na Bartha, Thorneysena i Bonhoeffera, do czego często otwarcie się przyznawali. Warto dodać, że wątki Dostojewskiego rozwijane przez tych teologów to te same wątki, które rosyjski pisarz zaczerpnął z Księgi św. Izaaka Syryjczyka. W życiu artystycznym i twórczym Dostojewskiego charakterystyczna jest jedna data: 28 grudnia 1865 r. 3 Odnotowana jest ona na stronie w notatniku, w którym napisał trzeci szkic „Zbrodni i kary” i gdzie znajduje się notatka: "IDEA POWIEŚCI: l) POGLĄD PRAWIDŁOWNY, CZYM JEST PRAWIDŁOWOŚĆ. Nie ma szczęścia w wygodzie; szczęście kupuje się poprzez cierpienie. Takie jest prawo naszej planety, ale ta bezpośrednia świadomość, odczuwana w codziennym procesie, jest tak wielką radością, za którą można zapłacić latami cierpienia. Człowiek nie rodzi się dla szczęścia. Człowiek zasługuje na szczęście i zawsze cierpienie. Nie ma tu niesprawiedliwości, ponieważ istotną wiedzę i świadomość nabywa się poprzez doświadczenie za i przeciw, które musi nieść na sobie” 4. Słowa Dostojewskiego o szczęściu, które można kupić za wielką cenę, a przez to o wiele droższe, napisał człowiek, który przeżył już wyrok śmierci w zawieszeniu w 1865 r., cztery lata pobytu w kolonii karnej na Syberii, częste krótkie śmierć na epilepsję i rozpaczliwą samotność po śmierci pierwszej żony i śmierci brata Michaiła kilka miesięcy później w 1864 r. Ten akapit notatnika zwięźle w kilku wierszach wyraża jedną z dróg zalecanych przez ojców Kościoła wschodniego dla osiągnięcia w sobie „królestwa Bożego”, czyli stanu radości oświeconej miłosierdziem Boga. Wiemy, że według spisu sporządzonego przez Annę Grigoriewną po śmierci męża wśród książek Dostojewskiego znajdowało się wydanie „Słów ascetycznych” z 1858 r. 5 oraz że w jego szkicach i ostatecznym tekście „Braci Karamazow” wielokrotnie cytowany był św. Izaak Syryjczyk. Datowane na 28 grudnia wyjaśnienie „czym jest pogląd prawosławny” jest bardzo bliskie rozumieniu wyrażonemu przez św. Izaaka 6: "Nikt nie wstąpił do nieba, prowadząc fajne życie. A co do fajnej ścieżki, wiemy gdzie się ona kończy" 7. „Nie odwracajcie się od smutków, bo przez nie wchodzicie do poznania prawdy i nie bójcie się pokus, bo przez nie zyskujecie to, co wartościowe” 8 . „...Serce, dopóki się nie ukorzy, nie może przestać wznosić się w górę, pokora je jednoczy… wtedy człowiek… z serdeczną radością i zdziwieniem nieustannie emanuje wdzięcznymi ruchami” 9. Moim zdaniem wpływ św. Izaaka jest obecny w twórczości Dostojewskiego, począwszy od Zbrodni i kary. Pierwsze objawienie w Zbrodni i karze ma miejsce w tawernie, w której spotykają się Marmieladow i Raskolnikow. Przytaczam ten epizod, ponieważ autor umieścił w nim jedną z najbardziej znaczących i wyraźnie paradoksalnych wypowiedzi św. Izaaka Syryjczyka. Warto także pamiętać, ile uwagi Eduard Turneisen poświęcił monologowi Marmeladowa w książce „Dostojewski” (1921) i jego interpretacji tego fragmentu, która wywarła wpływ na Karla Bartha piszącego „List do Rzymian”. Wrócę do tego później. Przemówienie Marmeladowa jest jednym z najbardziej odważnych duchowo tekstów Dostojewskiego. Wypowiada ją osoba, która zeszła na sam dół społeczeństwa i nie cieszy się już szacunkiem i zaufaniem innych. Przy pierwszym czytaniu można go pomylić z ostatnią iluzją zdesperowanego człowieka, który tworzy obraz Boga na własne potrzeby. Niemniej jednak jego słowa potwierdzają cytaty biblijne podawane przez tę postać. Przekazują jasną myśl teologiczną, którą, jak sądzę, Dostojewski mógł wówczas zrozumieć i rozpoznać, ale z trudem rozwijał się z takim blaskiem. Bohater, który nie oczekuje już niczego od ludzi, znajduje siłę, aby spojrzeć w górę w poszukiwaniu pomocy i odkryć „sekret” ukryty przed potężnymi i „prawymi” tego świata: „I będzie sądził i przebaczał wszystkim, dobrym i złym, mądrym i pokornym... A gdy ze wszystkimi skończy, wtedy nam powie: «Wyjdźcie!», powie i wy! Wyjdź pijany, wyjdź słaby, wyjdź pijany!” I wszyscy wyjdziemy bez wstydu i staniemy. I powie: „Świnie, wizerunek bestii i jej pieczęć, ale przyjdźcie i oni!” I powiedzą mądrzy, mądrzy powiedzą: "Panie! Dlaczego to przyjmujesz? I powie: "Dlatego je przyjmuję, mądrych, bo ich przyjmuję, mądrych, bo nikt z nich nie uważa się za godnego tego..." I wyciągnie do nas rękę, a my upadniemy... i będziemy płakać... i wszystko zrozumiemy!... Panie, niech przyjdzie Twoje królestwo!" 10 Warto podkreślić, że w tej przemowie, wygłoszonej w karczmie przez człowieka, który czuje się głęboko winny i niegodny, zawarta jest ta sama myśl, którą wyraził św. Izaak Syryjczyk w 90. Słowie, opierając się na tych samych cytatach z Ewangelii. Kiedy Marmeladow mówi: „I będzie sądził i przebaczał wszystkim, dobrym i złym”, pośrednio ma na myśli Łukasza. 6:35: „Ale miłujcie swoich wrogów i czyńcie dobrze i pożyczajcie, nie oczekując niczego, a otrzymacie wielką nagrodę i będziecie synami Najwyższego, bo On jest łaskawy dla niewdzięcznych i niegodziwych”. A odpowiedź Pana na zarzut człowieka uczciwego i mądrego jest zgodna z drugą częścią przypowieści o robotnikach wysłanych do winnicy z Mat. 20:8–15. Teraz cytuję fragment ze św. Izaaka Syryjczyka, gdzie następują dwa cytaty w tej samej kolejności: "Bądźcie głosicielami dobroci Bożej, bo Bóg was żywi, gdy jesteście niegodni... Nie nazywajcie Boga sprawiedliwym, bo z waszych uczynków nie poznaje się Jego sprawiedliwości... lecz Jego Syn objawił nam, że jest jeszcze bardziej dobry i łaskawy. Mówi bowiem: "Dobre jest" złym i niegodziwym (Łk 6,35). I dlaczego nazywacie Boga sprawiedliwym, gdy w rozdziale o nagrodzie dla pracowników czytacie: "Nie będę cię obrażał, przyjacielu... Chcę temu oddać ostatni, tak jak zrobiłbym to tobie. Nawet jeśli twoje oko jest złe, bo ja jestem dobry” (Mt 20,13–15)? Dlaczego także ktoś wzywa Boga, gdy widzi rozdział o synu marnotrawnym? Gdzie jest sprawiedliwość Boża? Czy jesteśmy grzesznikami, a Chrystus za nas umarł? 11 W tym miejscu wielebny Izaak upiera się, że Bóg jest niesprawiedliwy, albo jeszcze lepiej, że nie podąża za ludzką sprawiedliwością. Jest to pogląd odważny, ale także dobrze oparty na cytatach z Ewangelii. W rosyjskim wydaniu tekstu św. Izaaka, przetłumaczonym z języka greckiego, mowa ta umieszczona jest na końcu księgi, gdzie opisana przez autora droga oczyszczenia zostaje zakończona i osiągany jest wewnętrzny stan głębokiej radości i wielkiej miłości. Wiele rozdziałów „Słów Ascetycznych” poświęconych jest życiu pustelniczemu, nieustannej modlitwie, ascezie i praktykom duchowym mnichów. Ale św. Izaak rozważa także inną drogę – drogę, którą podążali ulubieni bohaterowie Dostojewskiego od czasu „Zbrodni i kary”: "Błogosławiony człowiek, który rozpoznaje swoją słabość... Gdy tylko ktoś rozpozna i poczuje swoją słabość, podnosi swoją duszę z odprężenia, które zaciemnia tę wiedzę... Dlatego serce, dopóki się nie ukorzy, nie może przestać wznosić się w górę; pokora je łączy. A gdy człowiek się ukorzy, natychmiast otacza go miłosierdzie... Wszystkie te dobrodziejstwa rodzą się w człowieku ze poznania własnej słabości. Albowiem przez wielkie pragnienie pomocy Bożej zbliża się do Boga... I w miarę zbliżania się do Boga zgodnie z jego intencją, w takim stopniu, w jakim Bóg zbliża się do niego ze swoimi darami...” 12 To jest dokładnie to samo doświadczenie, co Marmeladov i Sonya. Doświadczenie to przyciągnęło uwagę Thurneysena, który w pewnym momencie swojej książki antycypuje niektóre z głównych koncepcji wyrażonych przez Bartha w Liście do Rzymian: "Miłość Boga to pokora, tak świadoma siebie i swoich pragnień, że już nie kwestionuje i nie rości sobie pretensji. Jest to pragnienie tak silne, że przeszło już próbę swej pełni i dlatego nie potrzebuje już ulgi, ugaszenia... Zgodnie z Bożym zamysłem ci, którzy Go kochają, powinni wypełnić to, czego nikt nie może narzucić sobie ani nikomu innemu. Jak inaczej miałby to wiedzieć ktoś, kto kocha Boga? Jak mógłby sobie pogratulować przekręcenia klucza, otwarcia drzwi, dokonania zanegowania negacji, szedł wąską ścieżką pomiędzy dwiema otchłaniami, zmieniał rozproszone wszędzie niebudujące znaki, podjął się obalenia wszystkiego?... Ci, którzy kochają Boga, są przeznaczeni do bycia świadkami Chrystusa przez krzyż, a zatem Jego zmartwychwstania. Ich droga życia jest najtrudniejszym, ekstremalnym przeżyciem, niezależnie od tego, jaką formę przybierze” 13. Tę drogę Barth zapewne znał już przed napisaniem swojej książki w 1922 roku, nie z bezpośredniego doświadczenia, ale z historii głównych bohaterów Dostojewskiego, które wielokrotnie przytacza w swojej książce (zwłaszcza historię Iwana Karamazowa). We „Wstępie do teologii ewangelickiej” Barth wspomina, że ​​w tym czasie on i Thurneysen „czytali dużo Dostojewskiego (i w tej lekturze kierowałem się Thurneysenem)”. 14 W powieściach Dostojewskiego droga, na której Bóg działa i pomaga, wymaga od Soni, Raskolnikowa, Mityi, Markela i innych bohaterów bolesnego procesu prowadzącego do uświadomienia sobie własnej słabości i bezradności. Ta świadomość pozbawia ich wszelkich złudzeń i zachęca do „kroczenia wąską ścieżką pomiędzy dwiema otchłaniami”, o których mówi Barthes: pierwsza otchłań to kapitulacja przed niszczycielskimi siłami, które w sobie odczuwają15, druga to kapitulacja przed nieznanym, które może obalić „rozsiane wszędzie niebudujące znaki” i doprowadzić do nowego spojrzenia na świat. Centralnym motywem twórczości Dostojewskiego jest „niebo na ziemi”. Raj, o którym mówią takie postacie jak Zosima, Kiriłłow czy „tajemniczy gość”, nie jest umiejscowiony ani w przestrzeni, ani w czasie. Jest to wymiar wewnętrzny osiągany poprzez stopniowe oczyszczanie lub – jak podkreślają starsi i ojcowie Kościoła – nagłe, dotkliwe cierpienie spowodowane śmiercią poprzedniego „ja”, jego przywiązań i pragnień. W tym kontekście ważną rolę odgrywa epizod Markela, nieuleczalnie chorego młodzieńca, brata Starszego Zosimy, w Braciach Karamazow: „Życie jest rajem, a my wszyscy jesteśmy w raju, ale nie chcemy tego wiedzieć, ale gdybyśmy chcieli wiedzieć, jutro byłby raj na całym świecie... Moi drodzy, po co się kłócimy, przechwalamy, wspominamy swoje żale… zacznijmy się kochać i chwalić, całować i błogosławić życie” 16. Przemówienie Markela zawiera dwa kluczowe zdania: „Życie jest rajem” oraz „Każdy z nas jest winien wszystkiego przede wszystkim innym”. Te dwa spostrzeżenia łączą się nie tylko w pamięci Zosimy, ale także w najwyższych i najbardziej znaczących tekstach duchowości prawosławnej, które opisują drogi prowadzące do osiągnięcia w sobie „Królestwa”. „Dziwny i zdecydowany” ton chłopca, gdy nagle ogłasza swoje niezwykłe prawdy, jego drżenie połączone z miłością, uczuciem, radością pokazują, że otworzyło mu się zupełnie nowe spojrzenie na świat, na siebie, na życie. "Nie płaczę z żalu. Sama chcę czuć się winna przed nimi, ale nie potrafię ci tego wytłumaczyć, bo nie wiem, jak ich kochać. Chociaż jestem grzesznikiem przed wszystkimi (ptaki ćwierkają za oknami), ale za to wszyscy mi wybaczą, to jest raj. Czyż nie jestem teraz w niebie? 17 To jest to samo uczucie, o którym mówił Petersburg. Izaak Syryjczyk, gdy opisywał w sobie doświadczenie „Królestwa”: „Kiedy dotrze do poznania prawdy, gdy wzbudzi się w nim doznanie tajemnic Bożych... wtedy pogrąży się w miłości... Kiedy to pisałem, moje palce wielokrotnie zatrzymywały się na karcie i nie mogłem znieść słodyczy, która wdzierała się do mojego serca i tłumiła uczucia... Miłość jest wytworem wiedzy...” 18 "Mówią o Królestwie Niebieskim, że jest to kontemplacja duchowa. I nie nabywa się go przez uczynki myśli, ale można go skosztować przez łaskę. Dopóki człowiek się nie oczyści, nie ma dość sił, aby o nim słuchać, bo nikt nie może go zdobyć przez studiowanie go" 19. "Pokuta jest drugą łaską, rodzi się w sercu z wiary i bojaźni; strach jest ojcowską laską, która nami rządzi, aż dotrzemy do duchowego raju błogosławieństw, a kiedy tam dotrzemy, wtedy opuści nas i powróćcie. Raj to miłość Boga…” 20. "Zawrzyjcie pokój ze sobą, a niebo i ziemia zawrą z wami pokój. Starajcie się wejść do waszej wewnętrznej klatki, a zobaczycie niebiańską klatkę, bo jedno i drugie jest tym samym, a gdy wejdziecie do jednego, zobaczycie oba. Drabina tego Królestwa jest w was, ukryta w waszej duszy. Zanurzcie się w sobie od grzechu, a znajdziecie tam wzloty, po których będziecie mogli się wspiąć" 21. Tej ogromnej miłości, bezgranicznej w najgłębszym tego słowa znaczeniu, wypływającej ze zrozumienia boskości w sobie, św. Izaak poświęcił swoje najżywsze przemówienia, w których potrafił objąć jak w jednym ciele wszystkie żyjące istoty, bez wyjątku, łącznie z tym najbardziej nieprzyjemnym i obrzydliwym: "A czym jest miłosierne serce? - i powiedział: Serce człowieka płonie nad całym stworzeniem, ludźmi, ptakami, zwierzętami, demonami i wszelkim stworzeniem. Kiedy o nich wspominasz i patrzysz na nie, oczy człowieka ronią łzy. Z wielkiej i silnej litości, która ogarnia serce... i dla niemych, dla wrogów prawdy i dla tych, którzy mu wyrządzają krzywdę, co godzinę przynosi modlitwę ze łzami, aby byli zachowani i zmiłowani; a także dla natury gadów modli się z wielką litością, która niepomiernie rozbudza się w jego sercu, aż stanie się w tym podobny do Boga” 22 . Ta ogromna miłość, która pozwala utożsamić się ze wszystkimi i wszystkim, powoduje pokutę i jest określana przez św. Izaaka jako „drżenie duszy przed bramami nieba”. Markel doświadcza tego samego, gdy doświadcza winy, nie bezowocnej, ale początku drogi prowadzącej do miłości i bezgranicznej wdzięczności. Mówi, że „płacze z radości, a nie z bólu” i „prosi o przebaczenie nawet ptaków”, ponieważ kocha wszystko, co żyje miłością tak wielką, że nie wie, jak ją wyrazić. Od tego epizodu doświadczenie cierpienia – które Iwan odrzuca, tak jak Inkwizytor niszczy krzyż – nabiera innego znaczenia. I Dostojewski itd. Izaak zgadza się, że są dwa sposoby na usunięcie zasłon z oczu: droga mnicha, który opuszcza świat, i także trauma spowodowana dotkliwym cierpieniem, które poniża człowieka i wystawia go na Boga. Taki jest stan Markela w jego ostatnich dniach. W tym samym kierunku płyną doświadczenia głównych bohaterów Dostojewskiego, działających pod presją naglącej potrzeby światła. Wszyscy bohaterowie jego najnowszych powieści, nawet ci najbardziej zrozpaczeni i winni, dążą do tego stanu radości i wewnętrznej satysfakcji. Starszy Zosima, który wspominając Markla, objawia swoją duchową wolę, w niemal każdej wypowiedzi swego długiego przemówienia inspiruje się „Słowami ascetycznymi” św. Izaaka Syryjczyka. Ograniczę się do przytoczenia kilku krótkich fragmentów, których źródła z łatwością odnajdą ci, którzy znają tekst św. Izaaka: "Pamiętajcie zwłaszcza, że ​​nie możecie być niczyimi sędziami. Nie może być bowiem na ziemi sędziego przestępcy, dopóki ten sędzia sam nie uzna, że ​​jest takim samym przestępcą, jak ten, który przed nim stoi... Choć może się to wydawać szalone, to prawda. Bo gdybym sam był sprawiedliwy, być może nie byłoby przestępcy przede mną." „Bracia, nie bójcie się grzechu ludzi, kochajcie człowieka nawet w jego grzechu, gdyż to podobieństwo do miłości Bożej jest szczytem miłości na ziemi”. "Co to jest piekło? Rozumuję tak: Cierpienie, bo nie można już kochać... Ta męka nie jest zewnętrzna, ale wewnętrzna. A nawet gdyby można było je usunąć, to myślę, że uczyniłoby ich to jeszcze bardziej gorzko nieszczęśliwymi, bo wzbudziłoby w nich jeszcze silniejszy płomień pragnienia miłości wzajemnej, czynnej i wdzięcznej, co nie jest już możliwe" 23 . Przemówienie Zosimy głęboko poruszyło Eduarda Thurneysena, który w rozdziale swojej książki „Pokorni, nie święci” żałuje, że nie może w pełni zacytować „niesamowitych” słów starszego: "Nie będę już ich cytował. Jeśli naprawdę chcesz cytować, musisz cytować wszystko. Ale jeszcze jedno trzeba powiedzieć na przestrogę: nie zapożyczaj niesamowitych słów tego mnicha pochopnie, łatwo i ze zbytnią pewnością siebie. One (podobnie jak słowa Biblii i z tego samego powodu!) mogą stracić swoją moc w naszych rękach i ustach. Bo łatwo zapominamy, że w tym przypadku hosanna wychodzi tylko z czyśćca najstraszniejszych pokus, że słowa wdzięczności płyną z cierpiącego serca, a miłość do człowieka i świata osiąga się jedynie poprzez strumienie łez” 24. Zgadzając się ze św. Izaakiem („Nie odrzucajcie smutków, bo przez nie wchodzicie do poznania prawdy i nie bójcie się pokus, bo przez nie zdobywacie to, co godne; serce, dopóki się nie uniży, nie może przestać się wznosić”), Thurneysen ma rację, ostrzegając nas przed powierzchownym i przemijającym entuzjazmem dla pozornie łatwej i atrakcyjnej mowy. Sam Dostojewski w swoich powieściach podkreśla i zauważa, że ​​aby głęboko zrozumieć słowa Zosimy, trzeba doświadczyć cierpienia, które rzuca nas na kolana, pozbawiając doświadczającego złudzeń, które leżą u podstaw istnienia większości ludzi. Mój artykuł „Dostojewski i teologiczne punkty zwrotne XX wieku” poświęcony jest szczegółowej analizie wpływu, jaki wywarła myśl Dostojewskiego i innych. Izaak Syryjczyk wywarł wpływ na teologię Thurneysena, Bartha i Bonhoeffera. Niewiarygodne, ale myślę, że jest całkiem możliwe25, że teolodzy ci bezpośrednio znali myśl św. Izaaka Syryjczyka. Niemniej jednak istnieją wspólne punkty merytoryczne w interpretacji Biblii przez nich i przez tego ojca Kościoła. Myślę, że te zbiegi okoliczności można wytłumaczyć w następujący sposób. W VII w. św. Izaak Syryjczyk, wybierając życie w wolności, z dala od ośrodków kultury i władzy 26, mógł każdy dzień swojego życia poświęcać studiowaniu Pisma Świętego. Interpretacja zaproponowana w jego książce opatrzona jest dużą liczbą cytatów i ukazuje wiedzę zdobytą przez całe życie pracy. Św. Izaak potrafił zrozumieć i wyrazić ogromny potencjał miłości zawarty w Biblii – co czyni antologie jego dzieł tak atrakcyjnymi – a także radykalizm Biblii, tak nieprzyjemny i niepokojący dla trzeźwych, sprawiedliwych i pobożnych. Dzieje się tak zarówno w odniesieniu do przemówienia Zosimy (napisanej ponad tysiąc lat później) 27, jak i do bardzo niedawnych ksiąg Bartha, Thurneysena i Bonhoeffera. Bogactwo i głębia duchowa, które ci przełomowi teolodzy odnajdują w twórczości Dostojewskiego, wynikają niewątpliwie z jego talentu pisarskiego i trudnych doświadczeń życiowych, ale także z częstych refleksji nad Biblią, przefiltrowaną przez „filtr” św. Izaaka Syryjczyka. Podobieństwa między wczesnochrześcijańskim komentatorem Pisma Świętego, pisarzem rosyjskim a autorami ważnego punktu zwrotnego w myśli teologicznej XX wieku. zachęca do zastanowienia się nad ważnym aspektem egzegezy. Tekst Biblii wyraża całe swoje rewolucyjne przesłanie miłości między Bogiem, Chrystusem i człowiekiem – miłości trudnej dla obu stron – tylko tym, którzy w każdej epoce znajdą odwagę, aby odmówić kompromisu i stawić opór tym, którzy zadowalają się powierzchownym znaczeniem Pisma Świętego i zamykają oczy na łzawiące sprzeczności rzeczywistości, które zdawałyby się obalać biblijną ewangelię. Musimy przyznać, że Thorneisen, Barth i Bonhoeffer nie przymknęli oka w najciemniejszych i najbardziej niebezpiecznych czasach w historii teologii, Kościoła i świata. Ponad tysiąc lat później myśl o św. Izaaku przyszła do nich poprzez dzieła Dostojewskiego i pomogła w ich pracy. Księgi ojca Kościoła z VII w., pisarza rosyjskiego i trzech teologów reprezentujących różne poglądy świadczą o doskonałej wierze w Boga i głębokim zrozumieniu najtrudniejszych fragmentów Pisma Świętego. Było to i pozostaje niezwykle ważne nie tylko dla tych, którzy przeżyli Auschwitz czy wydarzenia takie jak życie rosyjskiego autora, ale, jak sądzę, także dzisiaj dla wszystkich, którzy są gotowi dostrzec sprzeczności, okrutną niesprawiedliwość i chciwość naszych czasów. Brak jest badań na temat wpływu ojców Kościoła wschodniego na twórczość Dostojewskiego. Wskazówki dotyczące problemu można odnaleźć w artykułach Ewdokimowa, zwłaszcza w jego artykule „Gogol i Dostojewski, czyli zejście do piekła” (Gogol et Dostojewski, ou La descente aux enfers. P., 1961) oraz w niektórych artykułach współczesnych pisarzy rosyjskich. Salvestroni S. Dostoevskij e le svolte teologiche del ʻ900 // Protestantesimo. 2000. N 3. s. 168–204. Salvestroni S. Dostoevskij i la Bibbia. Biella, 2000 (tłumaczenie rosyjskie: Biblijne i patrystyczne źródła powieści Dostojewskiego. St. Petersburg, 2001). Dostojewski Φ. M. Pełny. zbiór Op.: W 30 tomach. L., 1972–1988. T. 7. s. 154–155. Poślubić. Seminarium Grossmana L.P. o Dostojewskim. M., 1922. Cytaty pochodzą z wydania: Abba Izaak syryjskie słowa ascezy // wyd. S.I. Sobolewski. Siergijew Posad, 1911. M., 1998. Dostojewski Φ. M. Crime and Punishment // Complete collection. op. T. 6. P. 21. Barth K. Der Römerbrief. Munich, 1922; To. Transl.: L'epistola ai Romani. Milano, 1962, pp. 302–305. Barth K. Einführung w teologii ewangelizacyjnej. Zurich, 1962; Tłumaczenie włoskie: Introduzione alla teologia evangelica. Cinisello Balsamo, 1990. P. 245. Dostojewski, podobnie jak Barth, dobrze rozumiał, że nawet doświadczenie graniczne nie gwarantuje zbawienia. Świadczą o tym historie Ippolita, który umiera nieszczęśliwy, Kiriłłowa i Stawrogina, którzy skapitulowali przed samozagładą aż do popełnienia samobójstwa, oraz innych postaci, których życie zakończyło się tragicznie. Dostojewski Φ. M. Brothers Karamazov // Complete collection. op. T. 14. P. 262. Dostojewski Φ. M. Brothers Karamazov. P. 263. Dostojewski Φ. M. Brothers Karamazov // Complete collection. op. pp. 289–293. Thurneysen E., Dostojewski. Roma, 1929. P. 91 (first German edition - 1921). Antologia tłumaczeń dzieł św. Izaaka Syryjczyka na język niemiecki dostępna jest od 1874 r.: Bickell G. Ausgewählte Schriften der syrischen Kirchenväter Aphraates, Rabulas und Isaak von Ninive, zum ersten Male aus dem Syrischen ubersetzt. Kempten, 1874 (Bibliothek der Kirchenväter, 63). I owe this link to Sabino Kyala. Jak powszechnie wiadomo, wielebny Izaak został konsekrowany na biskupa Niniwy, ale po pięciu miesiącach opuścił stolicę i udał się na emeryturę, aby zamieszkać z anacheritami na górze Matut. Stamtąd dotarł do klasztoru Rabbana Shabura, gdzie zmarł w starości, po utracie wzroku na skutek ciągłego i długotrwałego czytania Pisma Świętego. Poślubić. Salvestroni. Dostojewski i la Bibbia. 2000. s. 217.