Wpływ św. Efraima Syryjczyka na św. Izaaka Syryjczyka

Spis treści Wprowadzenie 1. Podobieństwa w metodzie egzegetycznej dwóch świętych ojców 2. Aluzje u św. Izaaka Syryjczyka do „Komentarza do Diatessaronu” św. Efraima Syryjczyka 3. Aluzje do „Greka Efraima” u św. Izaaka Syryjczyka 4. O jednym traktacie św. Izaaka Syryjczyka w korpusie „Greka” Efraima” Zakończenie Znaczenie i wpływ wpływu św. Efraima Syryjczyka na mistycyzm wschodniochrześcijański jest trudny do przecenienia. Jednakże rosnący autorytet Teodora z Mopsuestii począwszy od połowy V wieku. stopniowo zastąpił niezaprzeczalny dotychczas autorytet św. Efraima Syryjczyka, podbijając szkoły w Edessie i Nisibinie oraz zastępując wszelkie interpretacje św. Efraima na temat interpretacji Teodora. W tym artykule postaramy się przeanalizować wpływ na prp. Izaaka św. Efraima, postrzegając tego ostatniego jako głównego przedstawiciela wczesnej, przedteodoriańskiej tradycji syryjskiej w duchowości chrześcijańskiej. Przede wszystkim przyjrzymy się powiązaniu pism św. Izaaka z „Komentarzami do Diatessaronu” Efraima. Podamy kilka aluzji do tych komentarzy św. Izaaka jako bezpośrednie potwierdzenie, że doskonale zdawał sobie sprawę z tego dzieła. Aluzje dotyczą głównie chrystologii. 1. Podobieństwa w metodzie egzegetycznej dwóch świętych ojców Przede wszystkim zauważamy, że użycie przez św. Izaaka niektórych terminów chrystologicznych, takich jak „zamieszanie” 1 (ลlavṭ [ḥlaṭ]) i „osoba” (ฦયਘদ [parṣōpā]), należy do wczesnej tradycji, której początki sięgają św. Izaaka. Efraim Syryjczyk 2. Należy zauważyć, że termin „parṣōpā” u św. Izaaka nie ma interpretacji teologicznej, jaką dali mu pisarze Nestoriańscy z VI–VII w. 3 . Św. Izaak używa słowa „parṣōpā” nie tylko w jego potocznym znaczeniu „osoba”, ale także w szerokim kontekście antropologicznym, praktycznie nie dotykając wątków chrystologicznych 4. Podobne użycie tego terminu miało miejsce we wczesnej tradycji syryjskiej, zwłaszcza u św. Efraima Syryjczyka 5. Włoski syrolog Sabino Chiala, który studiował cytaty Efraima w korpusie św. Syrian, zauważył jeden ciekawy szczegół: „Mar Afrem można postrzegać jako ideologiczną alternatywę dla Mar Teodora Tłumacza w kontekście dwóch kryzysów VII w.: sporu Khnani i historii z Sahdoną. Dlatego ani Shim’on d-Taibute, ani Jan z Daliyat, ani Joseph Hazzaya w ogóle nie cytują Mar Afrem” 6 . Co ciekawe, nie tylko autorzy wschodnio-syryjscy (nestorianie), ale także zachodnio-syryjscy (monofizyci) woleli ignorować teologiczne dziedzictwo św. Efraima 7. Na tym tle ks. Izaak Syryjczyk jest postacią wyjątkową. Dostępność ks. Izaaka dwóch bezpośrednich cytatów ze św. Efraima (słowa 5 i 62 z 1 tomu) 8, a także odniesienia do „Komentarzy do Diatessaronu” może wskazywać, że egzegeza i ascetyczne nauczanie św. Efraima Syryjczyka wywarły znaczący wpływ na św. Izaaka Syryjczyka. Specyficzna metoda egzegetyczna św. Efraima 9, pozwalająca wydobyć wielorakie znaczenia z Pisma Świętego, zbliża także tych dwóch syryjskich pisarzy duchowych. Przykład z piątego hymnu „Na raju” jest szczególnie bliski sposobowi czytania Pisma Świętego św. Izaaka Syryjczyka. Celem czytania jest otwarcie umysłu na ścieżkę subtelnej kontemplacji 10. Św. Izaak dosłownie naśladuje św. Efraima. Charakterystyczne jest, że obaj autorzy posługują się tą samą terminologią: Pismo Święte jest bramą, która prowadzi do zdumienia/osłupienia. Podobnie jak św. Efraim, św. Izaak wierzy, że znaczenie Pisma Świętego jest nieograniczone: umysł unoszący się „na powierzchni wód, czyli morza Pisma Świętego, nie jest w stanie ogarnąć wszystkich skarbów ukrytych w jego głębinach. Dusza zachwyca się nowymi ideami, które spotyka w morzu tajemnic Pisma Świętego” 13. Sabino Kyala uważa, że obrazy inteligentnego promienia 14 i nurka za znaczenie Pisma Świętego 15, znalezionego u św. Izaaka, wróć do św. Efraima Syryjczyka 16. Charakterystyczne jest, że św. Izaak Syryjczyk, aby wydobyć znaczenie z „morza tajemnic Pisma Świętego”, często sięga po alegoryczną metodę interpretacji. To samo podejście można znaleźć u św. Efraima. Syryjski poeta, jak słusznie zauważa S.A. Averintsev, „pod pewnym względem pojęcie «sakramentu» jest porównywalne z pojęciem «alegorii», gdyż oba reprezentują pewien sposób łączenia „niewidzialnego” znaczenia i „widzialnej” materialności” 17. Następnie podamy jeszcze kilka aluzji do św. Efraima Syryjczyka, znalezionych u św. Izaaka. Przede wszystkim są to aluzje do „Komentarzy do Diatessarony” – nie zostały one jeszcze zapisane w nauce. 2. Aluzje u św. Izaaka Syryjczyka w „Komentarzu do Diatessaron” 18 Ave. Efraim Syryjczyk Kilka aluzji znajduje się dosłownie na samym początku komentarzy do Diatessaronu. Podajmy przykłady rozumowania dwóch autorów dotyczącego zdrowia pierwotnej natury Adama i choroby, która ją spotkała (por. tabela 2). Tabela pokazuje jedność terminologii, zdrowie/choroba i kolejność procesu, choroba późniejsza niż zdrowie, które czasami jest przywracane poprzez przywrócenie naturze pierwotnego porządku. Oto kolejny przykład z rozdziału 4: Inny podobny przykład: „Tak więc wyposażony w tę samą broń, którą wróg pokonał i pogrążył świat w potępieniu, Pan zstąpił do bitwy i w ciele otrzymanym od Niewiasty zwyciężył świat, zwyciężył wroga i potępił” 23. Jak widzimy, to powtórzenie fragmentu św. Izaaka z 4. rozdziału „Komentarza do Diatessaronu” należy raczej scharakteryzować jako wspomnienie, w którym koniec nawiązuje do początku cytatu z interpretacji św. Efraima. W terminologii wojskowej istnieje jedność postu jako broni i zwycięstwa, a także przywdziania tej broni, a w przypadku nagości tą bronią, pokonania wroga diabła. Podajmy inny przykład ze św. Efraima: "A jego pot był jak krople krwi (Łk 22,44). Pocił się, aby uzdrowić chorego Adama. W pocie oblicza swego, mówi, będziesz jadł swój chleb (Rdz 3,19). A w ogrodzie modlił się, aby Adama sprowadzić z powrotem do ogrodu" 24. U św. Izaaka znajdujemy aluzję do tego fragmentu, który interpretuje on w ascetycznej tonacji: "Tak rzekł do Adama: W pocie oblicza swego będziesz jadł chleb (Rdz 3,19). Ale od tej nocy, której Pan wylał pot, zamienił pot rodzący ciernie i osty na pot wylany na modlitwie i wspólnym czynieniu sprawiedliwości. Przez pięć tysięcy i pięćset kilka lat Bóg pozostawił Adama, aby pracował na ziemi, bo do tego czasu droga nie została objawiona świętym (Efez. 35; Heb. 9:8)” 25. Powyższe aluzje do „Komentarzy do Diatessaronu” świadczą o pewnej znajomości tego źródła przez św. Izaaka. Rzeczywiście, Diatessaron był standardowym tekstem Ewangelii wśród Syryjczyków aż do V wieku. Interpretacje Efraima w szkole Edessa-Nisibin były popularne aż do połowy V wieku. V. Tak. Savrey trafnie charakteryzuje szkołę Edessa-Nisibin, stwierdzając, że „zajmuje ona szczególne miejsce w tradycji Antiochii, gdyż ma potwierdzoną historycznie organizację i najbardziej oczywiste wschodnie, nie-greckie nastawienie. Jej pierwszymi wybitnymi przedstawicielami byli św. z Niniwy” i zauważając, że św. Izaak „niewątpliwie kontynuuje linię literacką św. Efraima” 26. Widzimy więc, że pomimo wielowiekowej odległości i egzegetycznej tradycji efraimskiej, która opuściła już arenę szkolną, św. Izaak Syryjczyk jawi się tu jako swego rodzaju spadkobierca tej oryginalnej kultury teologicznej stylu (prozy) Efraima. Pod tym względem pisma św. Izaaka Syryjczyka stanowią wyjątkowe echo (fenomen) eposu syro-melkickiego. 3. Aluzje do „greckiego Efraima” u św. Izaaka Syryjczyka Korpus tzw. „greckiego Efraima” do dziś pozostaje słabo zbadany. Powszechnie przyjmuje się, że teksty zawarte w korpusie „greckiego Efraima” mają dość późne pochodzenie: tylko nieliczne z nich pochodzą z okresu przed X w., a niektóre rękopisy przekładów łacińskich datowane są na VII–VIII w. 27 Mamy jeden przykład z pism patrystycznych świadczący o wcześniejszym datowaniu poszczególnych traktatów w korpusie „Greckiego Efraima”. Oto słynne powiedzenie św. Jana Klimaka: „Któż przed przyszłą chwałą obdarzył taką beznamiętnością jak ten Syryjczyk? Dawid bowiem, chwalebny u proroków, mówi do Pana: Osłab mnie, abym mógł odpocząć (Ps. 39,14), a asceta Boży woła: „Osłabijcie fale łaski swojej” 28. Św. Jan Klima nie wymienia św. Efraima po imieniu, ale nie można wątpić, czy przez „syryjski” rozumie się św. Efraima 29. Rzeczywiście, w korpusie „greckiego Efraima” jest to typowe dla wyrażenia św. Efraima – „fale łaski” (τὰ κύματα τῆς χάριτος) - znajduje się w dwóch traktatach: „O strachu duchowym” - cztery razy 30 i raz - w „Słowie o pokucie, sądzie i oddzieleniu duszy od ciała” 31. Śmierć św. Jana z Synaju nastąpiła najpóźniej VII w 32. Wynika z tego, że św. Jan Klimakus w taki czy inny sposób był zaznajomiony z korpusem „greckiego Efraima”. Przejdźmy teraz do aluzji św. Izaaka Syryjczyka: „Oto, Panie, fale Twojej łaski 33 sprawiły, że umilkłem i nie pozostała mi już myśl o wdzięczności Tobie” 34. Wpływ wypowiedzi Efremowa jest tu widoczny. Kontekst obu powyższych Słów św. Efraima ma odpowiedni schemat – przyjęcie przez duszę łask i wzajemne dziękczynienie. W dalszej części tego samego fragmentu dziękczynienie św. Izaaka kontynuowane jest następującymi słowami: „Chwała Tobie za te dwa światy, które stworzyłeś dla naszego wzrostu i radości, prowadząc nas od wszystkiego, co stworzyłeś, do poznania Twojej chwały”. Przejdźmy do innego traktatu z korpusu „greckiego Efraima” zatytułowanego „O pokucie” (rozdziały 1–76). Ten obszerny traktat jest tłumaczeniem z języka syryjskiego 36 . Tylko niektóre rozdziały są w nim uznane za nieautentyczne. 37. W rozdziale 10 tego traktatu znajdujemy następującą doksologię: „Będziesz chwalony, Panie nasz, w sprawiedliwości swojej, i będą Cię chwalić, Dobry, za Twoje miłosierdzie, oba światy będą Ci błogosławić, Panie”. W tej aluzji: „Chwała Tobie za te dwa światy” (Izaak) – „oba światy będą Ci błogosławić, Panie” (Efraim) – spotykamy się najpierw z przedteodorejską i pozateodorejską koncepcją dwóch światów. To powrót do paradygmatu patrystycznego: świat na dole i świat na górze. W 24. rozdziale tego samego traktatu św. Efraim potwierdza ten paradygmat: "Człowiek rodzi się w dwóch światach, dwa noszą jego łono - łono matki i trumnę; łono matki rodzi pracę i chorobę, a trumna - sąd i karę. I jeden świat przemija, drugi pozostaje na wieki. Błogosławiony ten, kto jest mądry!" 39. Wskazujemy zatem na źródło koncepcji dwóch światów znalezionej u św. Izaaka Syryjczyka, co nie ma nic wspólnego z koncepcją dwóch światów Teodora z Mopsuestii. Identyczne poglądy na temat tego, że Królestwo Boże można odnaleźć w człowieku, można znaleźć u św. Efraima Syryjczyka w 74. rozdziale „O pokucie” oraz w 2. traktacie św. Izaaka: Również w 74. rozdziale św. Efraima znajduje się uzasadnienie, o co prosić Boga w modlitwach; Podobne rozumowanie znajdujemy u św. Izaaka Syryjczyka, co naszym zdaniem jest aluzją do tekstu Efraima: Prawdopodobnie możemy się tutaj zatrzymać. Powyższe przykłady wystarczą, aby świadczyć o bezpośrednim wpływie św. Efraima na św. Izaaka Syryjczyka i jednocześnie odkryć zależność toku myślenia św. Izaaka od pism syryjskiego poety. 4. O jednym traktacie św. Izaaka Syryjczyka w korpusie „Greckiego Efraima” Przechodząc do tego rozdziału, warto zauważyć, że w „wzorowym” wydaniu krytycznym Marcellusa Pirarda, gdzie według A.V. Muravyova „prawie wszystkie problemy tekstowe „greckiego Efraima” 44 zostały rozwiązane, nie ma utrwalenia tego dzieła, jak się uważa, „greckiego Efraima” w korpusie dzieł św. Izaaka Syryjczyka. Interesujący nas tekst znajduje się w 6. słowie wydania Pirarda 45 oraz w 58. słowie wydania akademickiego (w tłumaczeniu S.I. Sobolewskiego) 46 . Tłumaczenie tego dzieła z korpusu „Greckiego Efraima” dokonano w Moskiewskiej Akademii Teologicznej w 1849 r. według wydania I. Assemaniego 47. Nazywa się ono: „Περὶ τῶν μακαρίων μονῶν” 48, oryginalny tekst grecki znajduje się w 3. grecko-łacińskim tomie Księgi dzieła św. Efraima wydanie I. Assemani 49 oraz w tomie 4 nowego wydania K.G. Frandolasa 50 . Tekst starożytnej Grecji praktycznie pokrywa się z tekstem w wydaniu M. Pirarda. Dla porównania teksty z obu publikacji prezentujemy w tabeli. Uważamy za konieczne zwrócić uwagę, że w rozważanym fragmencie możliwymi źródłami św. Izaaka Syryjczyka, naszym zdaniem, służyli tak znamienici ojcowie, jak św. Marek Asceta i in. Makary Wielki. AV Muravyov odkrył w tym tekście aluzję do św. Makarego 51. U św. Marka w 4. przemówieniu „O chrzcie świętym” znajduje się także fragment, który powstał prawdopodobnie pod wpływem omawianego słowa z korpusu „greckiego Efraima”: Jeśli chodzi o pytanie, kto właściwie jest właścicielem traktatu znajdującego się w korpusie „greckiego Efraima”, jesteśmy skłonni pozostawić ten tekst z autorstwem św. Izaaka Syryjczyka. Uważamy, że fragment ten został wyizolowany z traktatu św. Izaaka Syryjczyka w celu florilegium cytatów patrystycznych jako odzwierciedlających pierwotną tradycję patrystyczną. Biorąc pod uwagę, że korpus „greckiego Efraima” zawiera co najmniej sześć traktatów Izaaka z Antiochii z V wieku. 53, wierzymy, że część korpusu „greckiego Efraima” została skompilowana jako florilegium Izaaka, w którym znalazł się nasz fragment „Wiele siedzib”, zaczerpnięty ze wskazanego słowa św. Izaaka Syryjczyka. Na przykładzie naszego małego badania można zatem wyciągnąć kilka wniosków. Wczesna tradycja syryjska, przedstawiona w pismach św. Efraima Syryjczyka, znalazła swoje wyraźne odzwierciedlenie w tekstach św. Izaaka Syryjczyka. Wpływ św. Efraima wywarł wpływ zarówno na kierunki egzegetyczne, jak i ascetyczne. Fakty te pozwalają dostrzec pewne przywiązanie św. Izaaka do wczesnej tradycji syryjskiej na tle rosnącego powszechnego podziwu dla autorytetu Teodora z Mopsuestii w Kościele Wschodu. Zidentyfikowane podobieństwa, aluzje i cytaty mogą wskazywać na znaczącą warstwę wpływów św. Efraima na św. Izaaka Syryjczyka, która nie doczekała się dotychczas należytej uwagi w środowisku naukowym i wymaga dalszych badań. Odkrycie jednego fragmentu pióra św. Izaaka Syryjczyka w korpusie tekstów greckich przypisywanych św. Efraimowi Syryjczykowi także wyraźnie wskazuje, że między tymi dwoma autorami istnieje pewien związek i ciągłość duchowa, co było dość oczywiste dla późniejszych kompilatorów korpusu tekstów „greckiego Efraima”. „Świat zmieszał się z Bogiem (রারারারারাারাযাাারা ারাারাারাারাারাারাাাা াাাাাাাাাাাাাাাাাাার াারাাাাাারাারাাাাাার) [Poprawiliśmy błędną pisownię tego wyrażenia w publikacji (od lewej do prawej – Redakcja ABC Wiary] i stworzenie i Stwórca stali się jednym!” (Izaak Syrus. Sermo II, 5 // Izaak Syryjczyk, Czcigodny. O boskich tajemnicach i życiu duchowym: nowo odkryte teksty / Tłumaczenie od Pana, notatki, przedmowa i posłowie biskupa Hilariona (Alfeev). St. Petersburg, 2006. s. 97. Patrz: Fiori E. Cechy terminologii „mieszania” w teologii i polemikach św. Efraima Syryjczyka // Św. Efraima Syryjczyka i jego dziedzictwo duchowe: Materiały IV Międzynarodowej Konferencji Patrystycznej. Kościelne studia podyplomowe i doktoranckie im. Św. równy Cyrylowi i Metodemu. Moskwa, 27–29 kwietnia 2017 r. / Generał. wyd. Metropolita Wołokołamski Hilarion (Alfeev). M., 2019. S. 196; Zabolotny E.A. Chrystologia św. Efraima Syryjczyka i jej miejsce w syryjskiej tradycji teologicznej IV – początków VII wieku. // Czcigodny Efraim Syryjczyk i jego duchowe dziedzictwo. s. 244. Zobacz: Seleznev N.N. Chrystologia Asyryjskiego Kościoła Wschodu. Analiza podstawowych materiałów w kontekście historii kształtowania się doktryny religijnej. M., 2002. S. 53, 79–81. Zobacz: Mar Izaak Niniwita. De Perfecte Religiosa / wyd. P. Badjana. Paryż; Lipsk, 1909. s. 246, 307, 313. Zobacz: Zabolotny E.A. Historia podziału wyznaniowego chrześcijaństwa syryjskiego i rozwój chrystologii w IV–VIII w.: Dis. ...cad. historia nauki. M.: [MSU], 2016. s. 82. Muravyov A.V. Świat idei Mar Ishaka // Izaaka Syryjczyka, św. (Mar Ishaq z Niniwy). Książka o wzniesieniu się mnicha: Zbiór pierwszy (traktaty I–VI) / Ogólne. wyd. i pas z języka syryjskiego, arabskiego, greckiego A. V. Muravyova. M., 2016. S. 136. Zobacz na przykład: Kessel G.M. Św. Efraim z Nisibińskiego w kręgu czytelniczym mnicha: spostrzeżenia na temat treści syryjskich zbiorów ascetycznych // Św. Efraim Syryjczyk i jego duchowe dziedzictwo. s. 53 Numeracja słów 1. tomu św. Izaaka w tym artykule cytuję z wydania: Mar Isaacus Nin evita. De Perfecte Religiosa / wyd. P. Badjana. Paryż; Lipsk, 1909; numeracja słów tomu 2 - według wydania: Izaak Syryjczyk, Św. O tajemnicach Bożych i życiu duchowym: teksty nowo odkryte. "Gdyby w słowach Pisma Świętego było tylko jedno znaczenie, wówczas znalazłby je pierwszy interpretator wszelkiego rodzaju, a potem inni, którzy ich słuchają, nie musieliby z trudem i wysiłkiem szukać (znaczenia) i po znalezieniu nie byłoby żadnej pociechy. Każde jednak słowo Pana ma swoje własne ciało, a każde takie ciało ma wiele członków, a każdy członek z osobna ma swoje własne przymioty i (dlatego) każdy, na ile może, słucha i jak mu jest dane, interpretuje to” (Ephraem Syrus. Commentarii in Diatessaron VII // Evangelii concordantis exositio, facta a sancto Ephraemo, doctore syro / w łac. transl. a J.-B. Aucher, red. G. Moesinger, 1876. s. 86. Tłumaczenie rosyjskie: Efrem Sirin, s. 8 [księga 1]. Inny przykład: „Pan ozdobił swoje słowo wieloma kolorów, aby każdy mógł się uczyć, rozważając to, co mu się podoba. W swoim słowie ukrył różne skarby, aby tam, gdzie każdy z nas pracował, tam się wzbogacił” (Ephraem Syrus. Commentarii in Diatessaron I, 18 // Saint Éphrem. Commentaire de l’Évangile concordant: texte syriaque (rękopis Chester Beatty 709) / Édité et traduit par Dom Louis Leloir. Dublin, 1963. s. 16. Tłumaczenie rosyjskie: Dzieła św. Efraima Syryjczyka, część 8, [księga 1]. Zobacz także: „Przeczytałem początek tej książki i zagłębiłem się w każdą literę i każdy werset, stopniowo zwiększając wysokość. Pierwsza rzecz, która rozwinęła się przede mną, uprzejmie mnie zatrzymała i połączeniem mowy zwabiło mnie do tego, co nastąpiło później. A gdy tylko dotarłem do wersetu, w którym zapisana jest historia raju, wyniósł mnie ze środka księgi i przeniósł na łono raju. A oko i umysł jak po moście przeleciały nad wersetami i wpłynęły do ​​rajskiej siedziby. Oko podniosło umysł czytaniem, a umysł dał oczom odpocząć od czytania, bo po przeczytaniu książki oko jest spokojne, ale umysł pracuje” (Ephraem Syrus. Hymni de paradiso V // Des Heiligen Ephraem des Syrers Hymnen de Paradiso und Contra Julianum / Hrsg. E. Beck. Lovanii, 1957. s. 16 (CSCO; t. 174; Scriptores syryjski; t. 78). Zobacz: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. Siergijew Posad, 1911. s. 285. Izaak Syrus. Sermo II, 21 // Izaak Syryjczyk, Św. O tajemnicach Bożych i życiu duchowym: tekst nowo odkryty. s. 210. Efraem Syrus. Hymni de paradiso V // CSCO. 174. s. 16. Rus. Tłum.: Stworzenia podobne do świętych naszego ojca Efraima Syryjczyka. Część 7, książka. 2. M., 1852. s. 72. Izaak Syrus. Sermo I, 1 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. Str. 5. Rus. przeł.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. Str. 4. Śr. uwaga 9. Zobacz: ࡯ฏक॥ॢ ࠝ३ [zallīqā meṯyaḏˁānā] (Isacus Syrus. Sermo I, 1 // Mar Isaacus Ninеvita. De Perfecte religiosa. s. 6). Zobacz: Muravyov A.V. Świat idei Mar Ishaka // Izaak Syryjczyk, św. Książka o wzniesieniu się mnicha. s. 136 Averintsev S.S. Między „wyjaśnieniem” a „zatajeniem”: sytuacja obrazu w poezji Efraima Syryjczyka // Inny Rzym: wybrany. artykuły / S.S. Averintsev; przedmowa A. Aleksiejewa. Petersburg, 2005. s. 180. Niestety, należy zauważyć, że w wydaniu Louisa Leloira (por.: Saint Éphrem. Commentaire de l'Évangile concordant: texte syriaque (rękopis Chester Beatty 709) / Édité et traduit par Dom Louis Leloir. Dublin, 1963) ze względu na lakoniczność rękopisu brakuje wszystkich trzech rozważanych przez nas fragmentów. Niemniej jednak, nawet po przetłumaczeniu na inne języki, podobieństwa w tych fragmentach nie budzą większych wątpliwości Efraem Syrus. Commentarii in Diatessaron I // Evangelii concordantis exositio, facta a sancto Ephraemo, doctore syro. Str. 2. Rus. Tłum.: Dzieła św. Efraima Syryjczyka. Część 8, [książka. 1]. Str. 12. Izaak Syrus. Sermo I, 3 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. Str. 24–25. Rus. przeł.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. s. 18–21. Efraem Syrus. Commentarii in Diatessaron IV // Evangelii concordantis exositio, facta a sancto Ephraemo, doctore syro. Str. 45–46. Rus. Tłum.: Dzieła św. Efraima Syryjczyka. Część 8 [książka. 1]. s. 62–64 Izaak Syrus. Kazanie I, 35 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. s. 239–240. Rus. przeł.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. s. 89–91. Dla Afrahata, podobnie jak dla Efraima, post jest bronią i tarczą przed diabłem (patrz: Aphrahates. Demonstratio III. De jejunio 1 // Patrologia Syriaca. Pars I. T. I / wyd. I. Parisot. Parisiis, 1894. Col. 97). Efraem Syrus. Commentarii in Diatessaron I // Evangelii concordantis exositio, facta a sancto Ephraemo, doctore syro. Str. 2. Rus. Tłum.: Dzieła św. Efraima Syryjczyka. Część 8 [książka. 1]. Str. 12. Efraem Syrus. Commentarii in Diatessaron IV // Evangelii concordantis exositio, facta a sancto Ephraemo, doctore syro. s. 235. Rus. Tłum.: Dzieła św. Efraima Syryjczyka. Część 8 [książka. 1]. s. 295–296. Izaak Syrus. Kazanie I, 28 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. s. 203–204. Rus. przeł.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. s. 78. Savrey V.Ya. Szkoła antiocheńska w dziejach myśli chrześcijańskiej. M., 2012. s. 161. Cenna jest także uwaga G. Kessela: „Warto zwrócić uwagę na związek Afrahata z nauką późniejszych autorów syryjskich: zarówno tych, którzy żyli blisko niego (św. Efraim Syryjczyk, Jan z Apamei, autor Liber Graduum itp.), jak i wieki później (Martyrium-Sahdona, św. Izaak Syryjczyk)” (Kessel G.M. Doktryna życia duchowego Afraata, perskiego mędrca według „Takhvita o synach Przymierza” // BT., 2003. Zeszyt 38. s. 374). Patrz: Efraim (Lasz), archimandryta. Efraim Syryjczyk. „Grecki Efraim” // PE. M., 2008. T. 19. s. 95. Najstarsze fragmenty papirusu (CPG. nr 3938) i rękopis Sermo asceticus (CPG. nr 3903) pochodzą z VI wieku (por. tamże, s. 92). Joanny Klimak. Scala Paradisi 29 // PG. 88. Kol. 1148–1149. Rus. Tłumaczenia: Jan z Synaju, Św. Drabina i Słowo do Pasterza. Siergijew Posad, 1894. s. 255. Patrz: Dionizy (Shlenov), opat, Kordoczkin A., ks. Jan Klimakus // PE. M., 2010. T. 24. s. 410 Zobacz: Efraem Graecus. De timore animarum (CPG 3925) // Ἐφρα ὶμ ὁ Σύρος, ὅσιος . Ἔργα. Τ. Β' / Κείμενο, μετάφρ., σχόλια Κ. Γ. Φραντζολᾶ. [Θεσσαλονίκη], 1989. Σ. 40–41. Ten sam. Sermo utilis de paenitentia et iudicio et separacje animae et corporis (CPG 4044) // Ἐφραἰμ ὁ Σύρος, ὅσιος. Ἔργα. Τ. Δ' / Κείμενο, μετάφρ., σχόλια Κ. Γ. Φραντζολᾶ. [Θεσσαλονίκη], 1992. Σ. 242 Patrz: Dionizy (Shlenov), opat, Kordoczkin A., ks. Jan Klimakus // PE. T. 24. s. 406 W panu. w oryginale: „Fale Twoich łask” – ̈͘͡͡͠͝ ͛̈͒ͬ͘͟͝ [mamōlā ṭaybwāṯāḵ], a słowo „mamōlā” tłumaczone jest raczej jako powódź, potop (diluvium, κατακλυσμός; zob.: Smith R. Tezaurus syryjski II. Izaak Syrus. Sermo I, 50 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. s. 359. Rus. przeł.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. s. 432. Patrz: Indeks bibliograficzny do „Dzieł Ojców Świętych w przekładzie rosyjskim” [1843–1854] / wyd. A. G. Dunaeva, Hierom. Dionizy (Shlenova) // BV. 2003. T. 3. nr 3. s. 324 Patrz: Kessel G. M. Indeks bibliograficzny dzieł św. Efraima Syryjczyka, przekład z języka syryjskiego w serii TSO // BV. 2010. Nr 11/12. Str. 1029 Efraem Syrus. Paraenesis X // [Sancti patris nostri] Ephraem Syri Opera omnia. T.III/wyd. J.S. Assemani. Roma, 1743. s. 426:13–17. Rus. Tłum.: Efraim Syryjczyk, Św. Kreacje. Część 5, książka. 3. M., 1850. s. 255 (OSP; T. 16) Efraem Syrus. Paraeneza XXIV. Roma, 1743. s. 462:21–27. Rus. Tłum.: Efraim Syryjczyk, Św. Kreacje. Część 5, książka. 3. s. 301 Efraem Syrus. Paraeneza LXXIV. Roma, 1743. s. 550:28–44. Rus. Tłum.: Efraim Syryjczyk, Św. Kreacje. Część 5, książka. 3. s. 405 Izaak Syrus. Sermo I, 2 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. Str. 12. Rus. przeł.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. Str. 10 Efraem Syrus. Paraeneza LXXIV. Roma, 1743. S. 551. Rus. przeł.: Efraim Syryjczyk, Św. Kreacje. Część 5, książka. 3. s. 405–406 Izaak Syrus. Sermo I, 3 // Mar Izaak Niniwita. Idealnie religijna. Str. 32. Rus. Tłum.: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. s. 26–27 Muravyov A.V. Lapsus traductoris: podejścia do nieścisłości w tłumaczeniu z aramejskiego na grecki (korpus Mar Izaaka z Niniwy) // Izaak Syryjczyk, św. Książka o wejściu mnicha. s. 515 Zobacz: Ἰσαὰκ ὁ Σύρος, ἀββᾶς. Λόγοι ἀσκητικοί / Κριτ. ἔκδ. M. Πιράρ. Ἅγιον Ὄρος !!!, 2012. Σ. 312–314 Zobacz: Izaak Syryjczyk, słowa św. ascety. s. 311–312 Patrz: Indeks bibliograficzny do „Dzieł Ojców Świętych w przekładzie rosyjskim” [1843–1854] // BV. 2003. T. 3. nr 3. s. 280 „O Błogosławionych Siedzibach”. CPG 3987 Zobacz: Efraem Syrus. De mansionibus beatis // Efraem Syrus. Opera omnia, graece et latine T. III / wyd. J. S. Assemani. Roma, 1746. s. 25–26. Rus. Tłum.: Efraim Syryjczyk, Św. Kreacje. Część 3, książka. 3. M., 1849. s. 296–297 (OSP; t. 14) Zobacz: Ἐφραὶ m ὁ Σύρος, ὅσιος. Ἔργα. Τ. Δ’ / Κείμενο, μετάφρ., σχόλια Κ. Γ. Φραντζολᾶ. [Θεσσαλονίκη], 1992. Σ. 295–297. Ta sama publikacja w formacie cyfrowym – TLG 4138/67 Zobacz: Muravyov A.V. Świat idei Mar Ishaka // Izaak Syryjczyk, św. Książka o wzniesieniu się mnicha. s. 353 Marek Eremita. Responsio ad eos qui de divino baptismate dubitabant // PG. 65. Kol. 1012. śr. także słowami Afrahata: „Jeśli ktoś, kto ma umysł słabszy od wiedzy, sprzeciwia się i mówi: «Jeżeli jeden jest Chrystus i jeden jest Jego Ojciec, to jak mogą mieszkać w ludziach wierzących? I jak sprawiedliwi mogą być cerkwiami Boga, a On w nich mieszka?...” Posłuchajcie, umiłowani, koniecznego obalenia tego rozumowania... Słońce zachodzi na niebie, a jego promienie, rozchodzące się po ziemi, wnikają do wielu drzwi i okien domów. A gdzie pada blask słońca, przynajmniej tak duży jak dłoń, nazywa się go słońcem. A nawet jeśli pada w wielu miejscach, nazywa się go tak samo. Samo słońce jest na niebie. Zatem na podstawie czy będzie wiele słońc?.. Podobnie Bóg i Jego Chrystus: chociaż są jedno, mieszkają w wielu ludziach. Oni sami, będąc w niebie, nie odczuwają żadnego braku” (Aphrahates. Demonstratio VI. De monachis 11 // Patrologia Syriaca. Pars I. T. I / wyd. I. Parisiis, 1894. Kol. 284–285. Tłumaczenie rosyjskie: Aphrahates the Persian Sage. Takhvita o synach Przymierza / Przekład arcykapłana Leonida Grilichesa i G.M. Kessela // BT 2003. Zeszyt 38. s. 139) Zobacz: Brock S. Ephraim Syryjczyk. Życie. Działa //PE. M., 2008. T. 19. s. 86–88