III. Источники церковной истории

Burimet historike ndahen në të heshtura dhe të folura, ose të pashkruara dhe të shkruara. Nuk do të flas për burimet e heshtura të historisë së kishës, sepse ato ofrojnë shumë pak për shkencën tonë. Burimet e shkruara në bazë të materialit mbi të cilin është ruajtur letra ndahen në 1) monumentale, ose mbishkrime mbi gurë e metal, në mure ndërtesash, në pllaka mermeri, në monumente, monedha etj., dhe 2) librari, të shkruara në papirus, pergamenë dhe letër. Ndër këto burime të fundit dallohen, nga njëra anë, a) burime të karakterit të përgjithshëm, nga ana tjetër b) burime të veçanta, të cilat, në fakt, përfaqësojnë përpunimin e materialit historik, por në të njëjtën kohë kanë rëndësinë e burimeve parësore për ne 8. 1. Burimet monumentale Sipas shkallës së autoritetit të tyre, përgjithësisht, në një sërë burimesh historike duhen vendosur në radhë të parë mbishkrime të llojeve të ndryshme, pavarësisht se ku janë bërë: në mure, monumente mermeri, monedha, vula etj.. Guri vlen më shumë se ndonjë papirus i keq; Nuk ishte aq e lehtë të shkruash në mure. Natyrisht, pra, meqenëse ka mbishkrime të njohura në gurë, mure dhe dërrasa metalike, atëherë nuk mund të shihet në to vetëm një mostër e stilolapsit. Jo të gjithë ata që ndjenin prirje drejt veprimtarisë letrare do ta kishin të lehtë të shkruanin mbi një material të tillë. Nëse ekzistojnë monumente të shkruara monumentale, atëherë është e natyrshme të supozohet se ato janë përgatitur nga dikush që kishte motive reale për të lënë një mbishkrim të njohur. Pasaktësitë në monumente të tilla mund të ndodhin vetëm kur, për shembull, qeveria i përgatiti ato në pritje të një ngjarjeje ende të njohur. Megjithatë, raste të ngjashme me aktin e Napoleonit, i cili paraprakisht festoi fitoren ndaj Rusisë me medalje, janë shumë të rralla. Meqenëse këto monumente janë shkruar kryesisht nga vetë pjesëmarrësit në ngjarje, kjo u jep atyre një rëndësi edhe më të madhe. [Falsifikimi i këtij lloji monumentesh për t'ua shitur koleksionistëve të ditur është fenomen i kohëve moderne]. Por, së pari, këto monumente janë të pakta në numër dhe së dyti, në masën e tyre janë monotone. Gjithçka që ata japin për historinë zakonisht kufizohet në emrat dhe numrat e duhur. Në krahasim me burimet e tjera të shkruara, ato ndonjëherë mund të jenë si fenerë të ndezur në mes të ditës. Pjesa më e madhe e këtij lloji të monumentit të shkruar monumental përbëhet nga mbishkrime varrimi; përmbajtja e tyre kufizohet në një thirrje lutjeje drejtuar Zotit, thirrjen e të vdekurve ndaj të gjallëve dhe anasjelltas. Mbishkrimet janë më të vlefshme kur përjetësojnë aktivitetet e njerëzve të famshëm. Por epigrafia me të drejtë figuron ndër mjetet ndihmëse të historisë së kishës. Meritat e saj janë të rralla, por të vlefshme. Tani do ta ilustroj këtë pikë. Dëshmori Justin thotë për Simon Magus se romakët e njohën atë si perëndi dhe ngritën një statujë të tij në një nga ishujt e Tiberit me mbishkrimin: "Simoni Sancto Deo". Kjo histori dukej e pamundur. Në vitin 1574, kjo statujë u zbulua edhe gjatë gërmimeve; mbishkrimi në të doli të ishte si vijon: "Semoni Sanco Deo Fidio sacrum", prandaj, ai iu kushtua një hyjnie sabine, Semo Sancus. Një nga mbishkrimet më të vlefshme është mbishkrimi në foltoren e Hipolitit. Në 1551, një statujë e një personi të ulur në një karrige me koka luani u zbulua pranë Romës. Koka dhe krahët e statujës ishin prerë dhe mbishkrimi ishte i hapur në muret anësore të karriges. Në anën e djathtë është një listë me vepra të një autori të panjohur (më vonë u vërtetua identiteti i tij me Hipolitin) në greqisht; Në murin përballë u gjet një kanun i Pashkëve të viteve 222–333. sipas R. X., pra një cikël 112-vjeçar (16x7 = 112), i cili supozon se pas 112 vjetësh Pashkët duhet të shkojnë si më parë. Vlen të përmendet gjithashtu mbishkrimi i zbuluar së fundmi në Olimpia (1880) me emrin e aziarkut Gaius Julius Philip Trallianus, që daton në vitin 149 pas Krishtit. Është e rëndësishme në përcaktimin e kohës së martirizimit të Shën Polikarpit të Smirnës. Lajmin për vdekjen e Polikarpit e gjejmë në versionin e plotë të akteve të tij dhe në versionin e shkurtuar të Eusebit. Meqenëse Eusebi nuk dha fjalët përfundimtare të botimit të plotë, ku përmenden zyrtarët e qeverisë, ata imagjinuan se këto akte ishin të falsifikuara, të hartuara sipas Eusebit dhe se Polikarpi e vuajti në vitin 166, dhe jo në 155-156, siç tregojnë aktet. Mbishkrimi i sapo zbuluar e zgjidh çështjen në favor të botimit të plotë të akteve, sepse në akte është shënuar edhe konsulli Philip Trallian dhe viti i tij sipas mbishkrimit është 149, në çdo rast më afër 155 se 166. Në 1882, u zbulua mbishkrimi i Averky, peshkop i Hieropolis. Ky mbishkrim ishte i njohur në përmbajtjen e tij më parë. Ajo u ruajt nga Simeon Metafrasti, i famshëm për ndryshimet e monumenteve të lashta hagiografike, në jetën e Shën Averkiut të Apostujve të Barabartë të Hieropolit; por asaj iu dha pak besim, pasi jeta përmbante shumë detaje të pabesueshme: fliste për transferimin e mrekullueshëm të gurit mbi të cilin ishte bërë mbishkrimi në Hieropolis, për udhëtimin e Averkiut në Romë për të shëruar vajzën e perandorit. Mbishkrimi i zbuluar në Hieropolis para portave të qytetit shpërndau errësirën që rrethonte fytyrën e Averky-t dhe është kurioz në kuptimin që shpjegon se si mund të hartohej një jetë që mahnit me pamundësitë e saj. Rezulton se ky mbishkrim daton në kohën kur Kisha e Krishtit persekutohej. Prandaj, përpiluesi i mbishkrimit flet fshehurazi për krishterimin. Ai flet për udhëtimin e Averkiut në Romë te mbretëresha, përmend një bari me sy të shndritshëm, një besim që ofron peshk, bukë dhe verë për ushqim, etj. Për besimtarët, përmbajtja e tij ishte e qartë. Me mbretëreshën këtu nënkuptuam vetë Kishën Romake, me bariun dhe peshkun - Jezu Krishtin, etj. Përpiluesi i mëpasshëm i jetës e kuptoi këtë legjendë të jetës fjalë për fjalë dhe e interpretoi përmbajtjen e saj në mënyrën e tij. Një tjetër mbishkrim interesant lidhet me “Octavius”-in e Minucius Felix-it, pra dialogun mes të krishterëve Octavius ​​Januarius dhe paganit Caecilius Natalius, një dialog që përfundon me konvertimin e Caecilius në krishterim. Për këtë vepër ka një debat në literaturë. Ngjashmëria midis pjesës së famshme të dialogut dhe Apologeticus të Tertulianit është e pamohueshme dhe studiuesit argumentojnë vetëm se kush e përdori kë. Ebert (1868) e zgjidh çështjen në favor të Minucius Felix dhe e konsideron Tertulianin si huamarrës; por dukej e pamundur të vërtetohej kjo pa kushte. Në punën e mëvonshme të shkencëtarëve vihet re një lëvizje që përgjigjet me mohimin më radikal. Kühn (Richard Kühn 1882) shprehet se ky dialog i Minucius Felix është vetëm një formë letrare, një trillim, se nuk ka pasur Octavius ​​ose Caecilius. Ndërkohë, në Cirta u gjet një mbishkrim në të cilin përmendet një zyrtar lokal, praefectus quinquennalis Marcus Caecilius Quinti filius Natalis. Ky i fundit është padyshim një pagan, sepse duket se zë një pozicion pagan. Ka ekzistuar midis viteve 211–217 dhe meqenëse Caecilius Natalius, i cili pati një bisedë me Octavius, ndoshta mbante edhe emrin Quintus (rreth 1, 5, duke lexuar ex conjectura) dhe ishte i gjinisë Cirtensis (fq. 9, 6; 31:2), atëherë nga këtu mund të përcaktojmë kohën e origjinës së dialogut. Në Cirta, siç shihet nga mbishkrimi, mbiemri Tsetsiliev Nataliev ekzistonte pa dyshim. Vërtetë, mbishkrimi Dessau në fjalë (1880) që solli zgjidhjen e çështjes thotë se Marcus Caecilius ishte Natalius që më vonë u konvertua në krishterim; dhe në këtë rast dialogu u zhvillua pas vitit 210 dhe Tertuliani, i cili shkroi Apologetikën e tij rreth vitit 200, nuk mund ta përdorte Oktaviun. Por botuesi gjerman i këtij dialogu, Aemilius Baehrens (1886), beson se çështja e kohës së origjinës së tij u zgjidh në mënyrë të pakthyeshme nga Eberti dhe se M. Caecilius Natalius nuk zhvilloi vetë një bisedë me Oktaviusin dhe nuk ishte babai i këtij mosmarrëveshësi, por ishte vetë biri i atij Kuintusi të konvertuar në të krishterë dhe që fliste me të krishterët. Pra, kemi të bëjmë vetëm me faktin e pakëndshëm për krishterimin se babai është i konvertuar në krishterim, dhe djali është përsëri një zyrtar pagan. Por kjo është e mundur, veçanërisht nëse marrim parasysh persekutimin e Septimius Severus. Kështu, ky mbishkrim Cirtan sugjeron se dialogu është zhvilluar në gjysmën e dytë të shekullit II. Megjithatë, disa studiues besojnë se ideja e përdorimit të drejtpërdrejtë dhe marrëdhënies së menjëhershme midis Tertulianit dhe M. Felix-it duhet të braktiset; se ata të dy përdorën një falje të krishterë latine nga gjysma e dytë e shekullit II që nuk ka arritur tek ne, ndoshta që i përket Prokulit. Një rëndësi e madhe duhet njohur në dy mbishkrime të kompozuara nga Papa Damasus. Këto mbishkrime u gjetën nga de Rossi dhe u restauruan në tërësi për faktin se ato ishin kopjuar shumë kohë më parë dhe ishin ruajtur në një dorëshkrim të lashtë. Ato i referohen peshkopit romak Marcellus, i cili pushtoi selinë nga 24 maj 307 deri më 15 janar 309, dhe pasuesit të tij Eusebius, i cili ishte peshkop nga 23 prilli deri më 17 gusht 309. Të dhënat thonë se Herakliu ndaloi derdhjen e lotëve, d.m.th. fatkeq për të vajtuar mëkatet e tyre. Ato përmbajnë më tej indikacione se trazira të tmerrshme ndodhën në Romë. Ata gjithashtu hedhin dritë mbi gjendjen e brendshme të kishës në Romë dhe zbuluan se çështja e pranimit të të rënëve, e cila luajti një rol kaq të spikatur në historinë e mëparshme dhe shkaktoi përçarjen, është ngritur në kohën e tanishme. Ekziston një legjendë mjaft e vjetër romake se paraardhësi i Marcellus, Marcellinus, i kapur në persekutim, kishte dobësinë për t'u sakrifikuar idhujve duke djegur temjan (thurificatio), por më pas u pendua për dobësinë e tij, pranoi se ishte i krishterë dhe u ekzekutua. Kështu, duke gjykuar nga tradita romake, këtu ishte një peshkop apostat. Pasardhësi i Marcellinus ishte Marcellus. Marcellus u soll padyshim në foltore nga partia e të krishterëve të rreptë, dhe për këtë arsye ai deklaroi se të rënët duhet të shlyejnë mëkatet e tyre përmes pendimit të ashpër të kishës. Por në atë kohë kishte edhe një grup të madh njerëzish që qëndronin për një disiplinë të dobët. Debati mes dy palëve mori shpejt përmasa të gjera. Nga kishat dhe shtëpitë, çështja u transferua në rrugë, duke çuar në zënka dhe vrasje. Prandaj, autoritetet romake ndërhynë në këtë çështje për arsye thjesht policore. Çështja përfundoi me dërgimin e Marcellus në internim, ku ai vdiq. Eusebius u emërua nga partia e të krishterëve të rreptë. Por edhe partia kundërshtare propozoi përfaqësuesin e saj dhe e vendosi atë si peshkop. Pasi u bë peshkop, Herakliu i trajtoi të rënët me përbuzje, i ndaloi ata të mbanin zi për mëkatet e tyre dhe i pranoi në kishë pas disiplinës më të shkurtër të pendimit. Përkundrazi, Eusebius mbajti disiplinë të rreptë dhe këtu u përsërit e njëjta histori: erdhi deri te trazirat e rrugëve, të cilat përfunduan me internimin e Eusebit pa qenë peshkop as edhe një vit. Historianët e lashtë heshtin plotësisht për këtë incident, dhe emri i Herakliut shfaqet vetëm falë mbishkrimit të Damaskut. Shkrimtarë të tjerë nuk thonë asgjë për të, dhe ka një supozim nga Lipsius se në herezinë e Herakliotëve, të cilët figuronin në antikitet si një sekt gnostik, qëndron një gjurmë e lëvizjes së ngritur nga Herakliu. Në lidhje me individët, mbishkrimet përgjithësisht japin informacion për kohën e jetës dhe aktiviteteve të tyre. Ky është mbishkrimi mbi varrin e Viktorit, peshkopit të Kapuas, i cili vdiq në prill të vitit 554, pas 13 vitesh sundim të kopesë, nga shkurti i vitit 541. Një mbishkrim i Azisë së Vogël, botuar nga maji, dëshmon për peshkopin e Smyrna - Eferich (Aíférixo_s). Epherich ishte i pranishëm në Këshillin Flavian (448), në Këshillin e Grabitësve dhe në Këshillin e Kalqedonit. I frikësuar nga terrori, ai dha një dëshmi jashtëzakonisht të paqartë dhe në përgjithësi, duke gjykuar nga veprimet e këshillit, ai të lë përshtypjen e një njeriu dritëshkurtër dhe që e gjeti veten jashtë vendit. Por mbishkrimi vërteton se Epherich ishte kryepeshkop dhe respektohej nga kopeja e tij, dhe kështu hedh dritë mbi gjendjen shpirtërore në të cilën ndodhej: tregon se dëshmia e tij e ngatërruar ishte rezultat i frikës dhe jo i prirjes mendore; në të njëjtën kohë, është e rëndësishme për të gjykuar se si u trajtuan baballarët në këshill. Pastaj, siç u përmend, shumica dërrmuese e mbishkrimeve janë në gurët e varreve. Ky lloj mbishkrimi mund t'i shërbejë shumë arkeologjisë së krishterë, por mund të ndihmojë edhe në fusha të tjera. Kështu, bazuar në Cavedonin e tyre, është e mundur të përcaktohet mosha e zakonshme në të cilën u martuan të krishterët - nga 14-17 vjeç, megjithëse kishte raste të martesave në 12-13 vjet. Ju gjithashtu mund t'i përdorni ato për të përcaktuar jetëgjatësinë mesatare, e cila në Romën e lashtë rezulton të jetë më e vogël se në kohën e tanishme. Koleksioni më i plotë i mbishkrimeve që ekzistojnë aktualisht u botua nga Akademia e Shkencave e Berlinit me titullin: "Corpus inscriptionum Graecarum (që nga viti 1825) et Romanarum (që nga viti 1863). Ky është një koleksion i madh vëllimesh në të cilat futen dhe grupohen të gjitha mbishkrimet e zbulueshme. Prodhimi i këtij edicioni është i shkëlqyer, falë burimeve materiale luksoze që bëjnë të mundur tërheqjen e forcave më të mira të Gjermanisë për të marrë pjesë në të. Ai mund të zëvendësojë mbishkrimet autentike që janë të paarritshme për shumë njerëz. Kishte gjithashtu koleksione të veçanta mbishkrimesh. Kështu, Le Blunt (1856–1865) botoi mbishkrime të Galisë së krishterë. Profesori i Berlinit Speg botoi mbishkrime në spanjisht (1871) dhe anglisht (1876). Arkeologu italian de Rossi (1861–1888) ka punuar veçanërisht mbi mbishkrimet romake, puna e të cilëve është e pashembullt. Krahas mbishkrimeve të bëra në gurë ose të ruajtura në fragmente muresh, të rëndësishme janë edhe mbishkrimet e bëra në vula. Vula, siç dihet, në kohët e lashta u ngjiteshin ndonjëherë dokumenteve në një kordon (sigilla pendentia) dhe përfaqësonin diçka si medalje; Në këtë rast, ato kishin një anë të përparme dhe të pasme, kështu që mund të shkruhej shumë në to. Për shkak të ngjashmërisë në teknikën e vulave me medaljet, ato mund të merren si forma të njohura medaljesh, ndaj ata që mbledhin medalje duhet të kenë parasysh edhe vulat. Vulat e lashta kanë mbijetuar në një numër të madh dhe çdo vulë e personalizuar është një dokument që mund të dëshmojë për një person ose pozicion të caktuar. Ndonjëherë në printime, detaji më i parëndësishëm në dukje mund të jetë vendimtar në identifikimin e një figure historike. Për shembull, strategu i qytetit vendoste në vula pranë Krishtit dhe Nënës së Zotit shenjtorin që konsiderohej mbrojtësi i qytetit. Falë kësaj, çështja e vendbanimit të strategut mund të zgjidhet lehtësisht me ndihmën e vulës së tij. Vetëm vulat episkopale kanë mbijetuar në sasi shumë të vogla. Dhe janë gjithashtu dokumente shumë të vlefshme. Për shembull, është ruajtur një vulë, që i përket peshkopit të Ivornos, Fotit. Në anën e pasme të saj lexojmë emrin e peshkopit Fotius rreth e rrotull, dhe nga ana tjetër në mes është Shën një peshkop i veshur me një felonion ose surplice me nënshkrimin: “ó” Agio_s Ouránio_s _'Epískopo_s Ύ bórnio_s” (“Shën Urani, Peshkopi i Ivornosit, kur nuk dihet”) jetoi. Ndoshta kjo vulë plotëson boshllëkun në “episkopatat e shpejta”, ose ndoshta përbën vetëm material për korrigjimin e leximit në nënshkrimin e Koncilit të Trullos (692), ku shfaqet Foti Peshkopi i Ivornosit. Edhe emri Urania ka kuptim. Ky ishte peshkopi, përfaqësuesi i të cilit në Këshillin e Kalqedonit ishte Prester Pali. Siç dihet nga jeta e Eutikut të Kostandinopojës, kujtimi i Uranit nderohej shumë. Kështu, ky mbishkrim i mëvonshëm vërteton se kremtimi i këtij shenjtori vazhdonte ende. Informacioni për vulat mund të gjendet pjesërisht në punime mbi diplomacinë, pjesërisht në vepra speciale. Heineccius, De veteribus Germanorum aliarumque nationalum sigillis. Frankof. 1719. Grotefend, Über Sphragistik. Breslau 1875. [Sigilografia bizantine u zhvillua në veprat e G. Schlumberger, vepra kryesore është Sigillographie de l' Empire Byzantin. Paris 1884]. Dikush mund ta shikojë si të çuditshme që monedhat mund të jenë ndër burimet e informacionit kishtar-historik. Në këtë rast, rëndësia e tyre nuk është kryesisht nga ana teknike dhe jo nga sa kushtojnë, por si një lloj mbishkrimi. Monedhat e lashta nuk janë si monedhat tona, të cilat ruajnë vulën e tyre edhe pas ndryshimit të sovranëve, nëse nuk ka ndonjë ndryshim në qeveri. Në botën e lashtë, monedhat ishin, në fakt, medalje, të lëshuara jo vetëm në kujtim të mbretërimit të përgjithshëm të sovranëve të ndryshëm, por edhe në kujtim të ngjarjeve të ndryshme të historisë së atëhershme dhe kishin vlera të ndryshme. Kishte, për shembull, monedha në kujtim të kapjes së Judesë nga romakët, si rezultat i të cilave mbanin mbishkrimin: "Capta Judaea". Vulat në monedha në atë kohë ndryshonin shumë shpesh, duke bërë të mundur që të krijohej një ide më e saktë për kohën e ngjarjeve për nder të të cilave u stampuan. Në përgjithësi, monedhat e lashta janë domethënëse jo vetëm sepse japin një portret të një sovrani të famshëm, por edhe sepse ato përfaqësojnë emblema dhe mbishkrime që ndihmojnë në përcaktimin e natyrës së një mbretërimi të famshëm dhe objektivave politike të një ose një sovrani tjetër. Kështu, dihet se monedhat e Kostandinit të Madh luajnë një rol në histori, sepse bëjnë të mundur përcaktimin e qëndrimit të tij ndaj krishterimit sipas asaj se sa shpesh shfaqen simbolet e krishtera në to. Anglezi Madden (Madden 1877–1878) punoi veçanërisht shumë në studimin e tyre. Një monedhë karakteristike është stampuar për nder të perandorit Decius Trajan me mbishkrimin: “pudicitiae Augusti”, “dëlirësia e Augustit”, që tregon karakterin rreptësisht moral që dallonte Decius, gjë që konfirmohet në lajmet e burimeve të tjera. Monedha e perandorit Nerva jep gjithashtu informacione interesante historike. Në anën e përparme të saj ka një mbishkrim: “Imp. Nerva Caesar Augustus Pontifex Maximus Tr. P. Konsulli II”, dhe në anën e pasme ka: “Fisci judaici calumnia sublata”, “për heqjen e shpifjeve të fiskut hebre”. Fisku hebre u prezantua nga Domitiani. Ky emër përdorej për t'iu referuar taksës që mblidhej për rrethprerjen dhe i paguhej Kishës të Jupiter Kapitolinit. Kjo nënshtrim u mblodh me kavilje të mëdha dhe u shoqërua me ofendime. Fisniku Nerva e hoqi këtë taksë me ardhjen e tij në fron. Në aspektin kronologjik, monedhat e prera në Aleksandri janë veçanërisht të rëndësishme, sepse ato shënoheshin me vitin e mbretërimit të perandorit në të cilin është prerë monedha. Ajo shënohej me shkronja greke, e cila paraprihej nga një shenjë e ngjashme me shkronjën "L"; Është e pamundur të kuptosh se çfarë do të thotë kjo shenjë. Por, sido që të jetë, kjo "L" pasohet nga një shenjë që tregon saktësisht se sa herë bie 29 gushti gjatë sundimit të këtij apo atij sovrani dhe viti paraardhës përfshihet plotësisht në mbretërimin e këtij sovrani. Prandaj, monedhat Aleksandriane janë të çmuara për kronologji. Më tej, monedhat mund të përdoren me sukses për të përcaktuar emrin e plotë të një ose një tjetër sovrani. Siç e dini, romakët kishin shumë emra. Përcaktimi i emrit të plotë të sovranit është shumë i rëndësishëm për historianin. Falë monedhave të mbijetuara, u bë e mundur të rivendosej emri i plotë i perandorit Decius Trajan: Cajus Messius Quintus Trajanus Decius. Kjo bën të mundur korrigjimin e një date në martirizimin e Pionius, e cila fillon me fjalët: "imperatore Cajo Mense Quinto Trajano Decio"... Me ndihmën e monedhave mund të kuptohet se fjalët "Mense Quinto" janë ndryshuar nga emri i vërtetë i perandorit "Messio Quinto". Nga kjo është e qartë se përkthyesi latinisht, megjithëse ndryshoi emrin e perandorit, megjithatë kishte në dorë akte të mira martirizimi. Vendosja e emrit të plotë të Decius, përveç korrigjimit të hyrjes së treguar, bën të mundur edhe: a) t'i atribuohet një pjesë e martirizimeve mjaft të shumta që, sipas akteve, nën Trajan, në kohën e Decius dhe b) të jemi skeptikë për ato vepra ku Decius quhet Flavius. Falë grumbullimit të plotë të emrave të duhur të perandorëve gjatë periudhës së persekutimit, u arrit të zbulohej një fakt i jashtëzakonshëm për kritikimin e akteve të caktuara martirizimi nga pikëpamja e origjinalitetit të tyre. Çështja ka të bëjë me përdorimin e emrit Flavia. Rezulton se në shumë monumente martirizimi Decius quhet Flavius ​​dhe atij i atribuohen dekrete për persekutim. Megjithatë, kjo rrethanë në dukje e parëndësishme është një tregues kronologjik i këtyre akteve. Të gjitha aktet e tilla me emrin Flavius ​​lindën, padyshim, pas Konstandinit të Madh, megjithëse ndonjëherë mund të bazohen në tradita që kanë ardhur nga kohët e hershme apo edhe të dhëna të shkurtra martirizimi. Dihet se në gjysmën e dytë të shekullit të parë në Romë mbretëroi familja Flavian. I përkiste: Vespasianit, Titit dhe Domitianit. Me Domitian ky mbiemër pushoi. Por emri Flavius ​​shfaqet në titullin Constantius Chlorus, të cilin ai e trashëgoi nga gjyshi i tij dhe që tregonte fisnikërinë e origjinës së tij. Siç e dini, perandori Dioklecian vinte nga një familje shumë e ulët. Pasi u bë perandor, ai e quajti veten "Cajus Aurelius Valerius Jovius (kushtuar Jupiterit) Dioklecianus". Pastaj ai zgjodhi kunatin e tij të vjetër me emrin "Marcus Aurelius Valerius Herculius Maximianus" si bashkësundimtar. Kështu, emrat shfaqen në emrin e të dy perandorëve Augusta: Aurelius dhe Valerius. Pastaj, kur asistentët - Cezarët - u zgjodhën për të dy gushtin, ata morën titullin Valerius, por jo Aurelius, kështu që Konstanci Klorus u quajt "Cajus Valerius Constantius", dhe Galerius - "Cajus Galerius Valerius". Kështu, sovranët morën shumë emra, dhe emrat e Aurelius dhe Valerius filluan të vlerësoheshin si titulli dallues i sundimtarëve. Në personin e Constantius Chlorus, familja Flavian ngjitet në fron dhe Kostandini, i cili trashëgoi emrin "Flavius" nga babai i tij, u bë perandor dhe filloi të quhej: "Cajus Claudius Flavius ​​Valerius Aurelius Constantinus". Ai u quajt Klaudi për nder të perandorit Klaudi; emrat "Valerius Aurelius" shprehnin plotësinë e fuqisë së tij. Edhe pse emri "Flavius" ishte titulli familjar i Kostandinit, të gjithë perandorët filluan të quheshin me këtë emër pas tij. Kështu, megjithëse mbiemri Flavian u ndërpre, titulli "Flavius" vazhdon me të gjithë perandorët e mëvonshëm. Theodosius I, Theodosius II, Justinian, Heraklius quheshin Flavian. Diçka edhe më shumë ndodhi. Të gjithë personalitetet shtetërore, edhe më të ulëtit, për të mos përmendur më të lartët, u titulluan Flavius. Kohët e fundit, kontratat e hapura egjiptiane tregojnë se secili nga kontraktorët atje është ose Flavius ​​ose Aurelius, dhe nëse ai nuk mbante një pozicion publik në Egjipt, ai quhej Aurelius, dhe nëse mbante një pozicion publik, atëherë Flavius. Rezultati ishte një traditë e madhe e emrit Flavius. Për ata që jetuan pas Konstandinit, u dukej shumë e pabesueshme që perandorët që i paraprinë Kostandinit nuk mbanin emrin Flavius ​​dhe ata vetë i pajisën me këtë emër. Të gjitha punimet e mëparshme mbi numizmatikën në një kohë u eklipsuan nga puna e shkencëtarit Eckel nga Vjena, J. Eckhel Doctrina nummorum veterum. Vindobonae 1792–1799 (8 vëllime në 4°). Veprën e Eckel-it e vazhdoi H. Cohen, Description historique des frappees sous l'Empire Romain. Vazhdo par F. Feuardent 2 ed. Paris 1880–1892 (8 vëllime në 8°). Me rëndësi të madhe janë veprat e Sabotierit, në 2 vëllime, për përshkrimin e monedhave bizantine, nga Arkadi e deri te kapja e Kostandinopojës nga turqit, J. Sabotier, Description generate des monnaies Byzantines. Paris 1862. Fotografitë e monedhave antike, interesante për publikun për dizajnin e tyre, gjenden shpesh, për shembull, në revista periodike të një natyre joshkencore. Në përgjithësi, për shkak të natyrës së shpërndarë të materialeve në numizmatikë, është e vështirë të qëndrosh në kulmin e njohurive për këtë temë. 2. Burimet e përgjithshme të librave dhe botimet e tyre themelore Të gjitha llojet e mbishkrimeve janë të një rëndësie dytësore për historinë e kishës dhe nuk mund të përballojnë krahasimin me burimet e librave. Monumentet më të vlefshme për historinë e kishës janë ato që gjenden në shkrimet patristike dhe kishtare në përgjithësi. Prej kohësh janë bërë eksperimente për grumbullimin e tyre sa më të plotë. Vepra të Etërve të Shenjtë dhe Shkrimtarëve të Kishës Një nga koleksionet më të vjetra pak a shumë të plota të shkrimeve patristike është e ashtuquajtura "Bibliotheca sanctorum patrum", e cila u botua në Paris në vitet 1575-1579. në 8 vëllime Marguerin de la Eigne, doktor i Sorbonës dhe kanoni i Bayeux; ai përmban Etërit latinë në origjinal dhe Etërit grekë në përkthimin latin. Ai u ribotua disa herë me shtesa të rëndësishme dhe më në fund u zgjerua në botimin e Lionit të Bibliotheca maxima patrum Lugdune të vitit 1677 në 27 fletë; Këtu jepen shkrimtarë latinë deri në shekullin e 16-të. (megjithate nga shekulli XIII me boshlleqe) ne origjinal, dhe greqishten ne perkthim. Më pas në Venecia u shfaq botimi i Andrei Gallandi, A. Gallandi, “Bibliotheca veterum patrum” në 14 folios 1765–1781:1788), në të cilin shkrimtarët grekë janë shtypur në origjinal. Botimi i Gallandit u plotësua ndjeshëm nga Angelo Mai, prefekt i Bibliotekës së Vatikanit († 1854). Ai kishte akses në një koleksion të bollshëm origjinalesh greke nga kjo bibliotekë dhe, gjatë shërbimit të tij, botoi aq shumë prej tyre sa rrallë kush mundet. Botimi i tij me dhjetë vëllime "Scriptorurn veterum nova collectio" (në 4°) u botua në Romë nga 1825 deri në 1838. Një tjetër botim i tij nga autorë antikë - "Classici auctores" u botua gjithashtu në 10 vëllime nga 1828 deri në 1838 (në 8°). Në 1839-1844 u shfaq dhjetë vëllimi i tij "Koleksioni i veshëve" - ​​"Spicilegium Romanum" (në 8°). Pas kësaj pune të gjerë, ai iu përkushtua ekskluzivisht botimit të Etërve të Shenjtë “Nova Patrum bibliotheca”, në 7 vëllime, nga viti 1844-1854. (në 4°); vëllimet 8 dhe 9 u botuan pas vdekjes së Mai në 1871 dhe 1888 [materiali për vëllimin 10 në 1906 nuk u mblodh më nga Mai]. Botimet e Mait, megjithë mangësitë e tyre, mbeten të rëndësishme edhe sot e kësaj dite, sepse shumë nga monumentet që ai shtypi mund të gjenden vetëm në koleksionet e tij. Në aspektet kryesore dhe thelbësore, botimet e mëparshme të veprave patristike janë shterur në “Patrologjinë” e Abbotit francez Minge, botues i “Bibliotekës Universale për Klerin”, J. R. Minge, Patrologiae cursus completus seu Bibliotheca universalis omnium SS. Patrum, Doctorum Scriptorumque ec-clesiasticorum. Së pari, Minh botoi Krizostomin dhe Agustinin. Por më pas në vitet '40 ai erdhi në synimin për të botuar të gjithë baballarët. Më 1844–1855 Minh botoi 221 vëllime, në një format midis 8° dhe 4° të tekstit të ngushtë, të shkrimtarëve latinë, të sjellë deri në Inocent III (1216), vëllimet 218–221 përmbajnë indekse; pastaj në 1857-1866. botoi baballarët grekë në 161 vëllime, duke e sjellë botimin në pushtimin e Kostandinopojës nga turqit. Kështu, e gjithë periudha e lashtë dhe e mesme e historisë së kishës u përfshi këtu në përfaqësuesit e saj kryesorë. Ëndrra e tij e dashur ishte të botonte veprat patristike në gjuhët lindore, por ai nuk pati kohë të bënte asgjë për këtë. Kushtet e veçanta të punës së Min lanë gjurmë në punën e tij. Për të botuar një koleksion të madh librash pa humbje, ai, pa mbështetjen e qeverisë, krijoi një kompani dhe drejtoi ndërmarrjen e tij me fondet e saj. Dhe megjithëse një botim i tillë i nderuar si Bibliotheca cleri universa duhet të kishte ngjallur simpati nga ana e autoriteteve shpirtërore, këta të fundit e panë në mënyrë të pafavorshme sipërmarrjen industriale të Minh-it, në të cilën ajo pa diçka të padenjë për një person të shenjtë dhe në kundërshtim me rregullat apostolike, të cilat e ndalojnë një klerik që të "blente" një klerik, që të "luftonte" me debatin e Parisit. Duke pasur parasysh këto shqetësime, publikimi i Min nuk mund të ishte veçanërisht i shkëlqyer. Është shtypur në letrën më të keqe që mund të gjendej në Paris, kështu që duhet përdorur me kujdes. Megjithatë, ai duroi dhe e përfundoi punën. Vdiq në vitin 1875. Një pjesë e konsiderueshme e botimit të tij (Patrolologjia greke) humbi për shkak të zjarrit në një magazinë në 1868. Nëse përcaktojmë vlerën e "Patrologjisë" së Minh, atëherë kjo vlerë qëndron kryesisht në prakticitetin dhe lehtësinë e përdorimit të saj. Minh e çliroi botën nga vargjet e murgjve benediktinë, të cilët ishin shumë të papërshtatshëm për t'u përdorur, ndër të tjera, për shkak të madhësisë së formatit. Vlera shkencore e punës së Min është e vogël dhe ai nuk e ndoqi këtë qëllim. Minh nuk ishte një shkencëtar botues në mesin e atyre që hulumtuan dhe zbuluan shtigje të reja. Ai nuk vuri për detyrë të botonte autorë të pabotuar, nuk krijoi një tekst kritik, ai vetëm ribotoi botime autoritare. Ai botoi në një kohë kur çdo shkencëtar duhej të largohej nga botimet e benediktinëve. Kjo është arsyeja pse ai ofron vetëm ribotime të botimeve të lashta autoritative, mbi të cilat avantazhi i "Patrologjisë" së tij qëndron në komoditetin e formatit. Vërtetë, ai kishte interesa edhe në drejtimin e shkencës, por përvoja e tij në këtë drejtim përfundoi pa sukses, dhe në përgjithësi vetë Min nuk pati mundësinë të përmirësonte veçanërisht tekstin e veprave që botoi. Pak raste të korrigjimit të tekstit çuan në telashe të mëdha: në veçanti, historia e krijimeve të Makariev mbeti e paharrueshme për të. Kishte dy Macarii në Egjipt: Macarius i Egjiptit, ose i madhi, dhe Macarius i Aleksandrisë - politikó_s ("urban"). Ishte e nevojshme të bëhej dallimi midis veprave të tyre. Minh mendoi të përdorte shërbimet e profesorit të Bonit Floss kur publikonte. Ky i fundit kompozoi një prolegomen (“parathënie”) shumë të mirë, por për vendosjen e tekstit, jo vetëm që nuk e respektoi afatin, por nuk bëri asgjë më shumë. Pati një ngadalësim të botimit, të cilin biznesi tregtar nuk e duroi. Kishte një ndërprerje në serinë e patrullave greke, shtypshkronja mund të mbetej pa punë dhe për këtë arsye Min filloi të botonte vëllimet e mëposhtme, por abonentët nuk donin t'i merrnin këto vëllime pa ato të mëparshme. Minh iu drejtua praktikës së tij të mëparshme, hoqi dorë nga Fless dhe filloi të ribotonte botimet e vjetra. Zakonisht merrte botimin më të mirë benediktin, më të plotë dhe më autoritar në krahasim me të tjerët, dhe tregonte faqetimin e origjinalit me shkronja të zeza në tekstin e botimit të tij; kur ishte e nevojshme, u shtuan veprat patristike të botuara nga studiues të mëvonshëm, të cilat u mungonin benediktinëve. Të gjitha mangësitë që rëndonin në botimet e mëparshme benediktine të veprave të Etërve të Shenjtë, padyshim, duhej të ishin përfshirë në "Patrologjinë" e Minh dhe atyre iu shtuan gabime të reja. Prandaj, shkencëtarët nuk janë të përjashtuar dhe tani nga detyrimi për t'iu drejtuar origjinaleve të letërsisë patristike dhe botimeve të mëparshme të saj, dhe vetëm për shkak të shqetësimit të përdorimit të të dyjave, ata i drejtohen "Patrologjisë" së Min. Sa i përket botimeve të mëparshme, ato dalloheshin nga thjeshtësia e teknikave të tyre. Botuesit e parë i bazuan veprat e tyre në një ose dy dorëshkrime dhe rrallë lejuan ndryshime, siç bënin benediktinët. Por këta të fundit, ndonëse përdorën një sasi të madhe materialesh për botimet e tyre dhe dalloheshin për zellin e tyre, lanë shumë opsione në dorëshkrime dhe udhëhiqeshin nga autoriteti i atyre që kishin punuar më parë në fushën e botimit të letërsisë patristike. Falë veprave benediktine, teksti i dorëshkrimeve që ata dhanë fitoi vlerë për nga kuptimi, por botimet e tyre nuk u japin mundësi studiuesve të gjurmojnë gjenezën (“origjinën”) e dorëshkrimeve. Një tjetër lehtësi dhe në të njëjtën kohë bezdi e veprave botuese benediktine është se benediktinët u përpoqën të gjenin dhe verifikonin pasazhet e Shkrimit të Shenjtë të kryera nga etërit e shenjtë në shkrimet e tyre. Etërit e Shenjtë, të cilët kishin në dorë kopje të ndryshme të Shkrimeve të Shenjta, kishin gjithashtu lexime të ndryshme të Shkrimeve të Shenjta. teksti. Benediktinët përdorën vetëm kopje të Shkrimit të Shenjtë të ruajtura në Bibliotekën e Vatikanit. Prandaj, ata kontrolluan me ta tekstet e gjetura në veprat patristike. Nëse babai i shenjtë përmendi vendin e priftit. Shkrimet nuk pajtohen me listat e Vatikanit, benediktinët e konsideruan një vend të tillë një gabim shtypi dhe e korrigjuan me qetësi ose sipas botimit Sistine të Biblës (në veprat e etërve grekë) ose sipas Vulgatës (në veprat e etërve latinë). Kjo teknikë e pafajshme e benediktinëve i privon shkencëtarët mundësinë për të gjurmuar nga cili dorëshkrim St. babai e huazoi tekstin që ai citoi. Prandaj, shkencëtarët për të cilët teksti i dorëshkrimeve më të vjetra është i rëndësishëm detyrohen të anashkalojnë botimet benediktine dhe të përdorin botimet e mëparshme. Mangësitë e tilla të veprave botuese benediktine hynë edhe në "Patrologjinë" e Migne dhe në këtë mënyrë ulin vlerën e saj. Për më tepër, botimi i Min nuk përfaqëson një koleksion plotësisht të plotë të shkrimtarëve të kishës. Punë shtesë në këtë drejtim u ndërmor nga Jean Battista Pitra (J. V. Pitra), më vonë kardinal dhe peshkop i Tuskulanit († 1889). Aktiviteti i tij ka të bëjë me restaurimin e të ashtuquajturit kongregacioni i maurëve pas pogromit të shkaktuar nga revolucioni francez. Kjo e fundit ishte e dëmshme për manastiret. Manastiret u plaçkitën, gjatë të cilave u shkatërruan dhe plaçkitën shumë monumente letrare. Pas revolucionit, qeveria franceze vendosi të rivendoste veprimtaritë shkencore të manastireve. Për këtë qëllim, kongregacioni i Shën Maurës, themeluesi i së cilës ishte një student i Benediktit të Nursias, i dërguar nga mësuesi i tij në Gali dhe këtu, sipas statutit të tij, themeloi një manastir. Çdo anëtar i kongregacionit të Shën Maurës quhej "monachus Benedictinus sancti Mauri", ose "San Mauritan". Kongregatës së restauruar iu dha një manastir në Solem (1837). Abati i dytë i saj ishte Pitra. Ai botoi në 1852-1858. monumente të letërsisë atërore në koleksionin: "Spicilegium Solesmense" - "Koleksioni Solemsky i kallinjve" (4 vëllime në 4 °). Pasi u bë peshkop i Tuskulanit, Pitra i transferoi aktivitetet e tij në Itali. Duke përdorur dorëshkrime nga Biblioteka e Vatikanit, ai botoi në 1876–1884. një koleksion tjetër i veprave patristike të quajtur "Analecta sacra" (vëllimet 1–4, 6, 8 në 8°). Gjatë botimit të këtij koleksioni, ai përdori gjerësisht dorëshkrimet orientale në gjuhën siriane, armene dhe koptike. Më pas ai botoi Analecta novissima në 1885–1888 (2 vëllime në 4°) dhe Analecta sacra et classica në 1888 (në 4°). Një botim më i avancuar i shkrimtarëve kishtarë latinë para shekullit të VII. mori përsipër Akademinë e Shkencave të Vjenës, e cila boton “Sophia scriptorum ecclesiasticorum latinorum” që nga viti 1866. Vepra u nda midis filologëve më të shquar të kohës së sotme. Për të kuptuar dhe vlerësuar meritat dhe të metat e kësaj vepre, është e nevojshme të theksohet fakti se botimi u ndërmor me synimin për të dhënë një tekst të qëndrueshëm, autentik latin të këtyre veprave. Shkenca ia detyron këtë botim ndryshimit të pikëpamjeve për gjuhën latine. Më parë, ata bënin dallimin midis periudhave të arta, argjendi, bakri dhe hekuri të gjuhës latine dhe shikonin çdo devijim nga latinishtja klasike si një prishje të gjuhës dhe u përpoqën të korrigjonin çdo vend të tillë në frymën e kësaj të fundit. Megjithatë, tani, çdo ndryshim në një gjuhë shihet si një modifikim i natyrshëm i jetës së saj organike dhe për të gjurmuar historinë e zhvillimit të saj, ata përpiqen të rivendosin tekstin origjinal të të gjitha veprave të shkruara në të. Edhe periudha e rënies së gjuhës u siguron shkencëtarëve modernë të dhëna interesante për shfaqjen e gjuhëve të reja romane: prandaj filologët filluan të studiojnë veprat e shkrimtarëve të krishterë të shekujve IV, V dhe VI. Publikimet e mëparshme ishin të papërshtatshme për t'u ndjekur. Botuesit e mëparshëm panë shumë gabime gramatikore në dorëshkrimet e etërve latinë dhe i korrigjuan ato. Filologët e ditur të Akademisë së Shkencave të Vjenës u nisën për të rivendosur tekstin krejtësisht origjinal. Rasti kryhet ekskluzivisht nga filologë: kjo i jep botimit një shije të veçantë. De Lagarde në një përmbledhje të botimit të veprave të Shën Qiprianit në korpusin e Vjenës, të bërë nga Hartel (1868–1871), duke vënë në dukje mangësi të ndryshme të botimit, të shpjeguara me faktin se botuesi nuk ishte teolog, vëren me të drejtë se, në fund të fundit, mangësitë nga botimi i Atit të Shenjtë nuk mund të jenë të njëjta me ato që priten nga publiku i tyre. nga teologë pa arsim të mirëfilltë filologjik dhe me prirje të dëmshme për shkencën. Të gjithë i mbajnë mend idetë e Abba Sionnetit në botimin e teksteve të reja e të përmirësuara të etërve të shenjtë që ai ndërmori në Paris; prej tyre është e qartë se çfarë mund të priste shkenca teologjike nga botimi i baballarëve latinë nga teologët katolikë. Gjatë botimit të Agustinit dhe Gjon Gojartit, filologu i shquar Dübner u ftua për punë filologjike. Dübner zbuloi se Bibla latine e përdorur nga Agustini ishte ndryshuar tmerrësisht. Ai i tha Abbot Sionne për këtë; Ai u përgjigj me vrazhdësi: "Pjesa teologjike është botuar nga unë, Abbe Sionne, dhe ai do të bënte mirë nëse do të kufizohej në gjetjen dhe vendosjen e citimeve nga autorë klasikë". Kështu, personaliteti i famshëm i Dübner u shfaq vetëm në vend të një shenje, si karrem. Filologu Jahn pësoi të njëjtën gjë kur ribotoi veprat e Vasilit të Madh: udhëzimet e tij u trajtuan me përbuzje ekstreme. Këto precedentë nuk premtonin asgjë të mirë nga botimet e Etërve të Shenjtë nga teologët katolikë. Filologët janë të huaj ndaj interesave teologjike dhe kjo shërben si garancia e tyre më e mirë se ata do ta japin tekstin pikërisht ashtu siç ishte në dorëshkrimet më të mira dhe se si mund të restaurohet duke përdorur mjetet më të mira. Por filologëve nuk u intereson komentimi i përmbajtjes teologjike. Ata japin tekst të mirë; por nuk japin fusnota. Kjo është arsyeja pse "Patrologjia" e Min nuk e ka humbur ende rëndësinë e saj, pasi përmban disertacione dhe komente aq të vlefshme sa nuk mund të neglizhohen. Nga pikëpamja praktike, botimi i Akademisë së Shkencave të Vjenës ngjall qortimin se del ngadalë. Por kjo ngadalësi tregon edhe vështirësinë e botimit. Kështu, për botimin e Orosius, botuar në 1882, dihet se botuesi Zangenmeister punoi për të për 15 vjet; 15 vjet punë i dhanë mundësi këtij shkencëtari që të vendoste tekstin me mirëbesim. Për qëllimet e tyre, shkencëtarët vjenezë mbledhin informacion në të gjitha bibliotekat dhe gjithçka që jep e gjithë Europa gjen zbatim praktik në veprat e tyre. Ngadalësia lidhet kështu me cilësinë e punës. Ky botim zbaton metodën më të besueshme për përdorimin e dorëshkrimeve. E konsideron të pamjaftueshme shkrimin e varianteve nga dorëshkrimet, por vendos lidhjen e dorëshkrimeve me emrat të cilëve u përkasin. Në këtë mënyrë, botuesit menduan të bënin një tablo të historisë së monumenteve. Një qortim tjetër që mund t'i bëhet këtij botimi është se ai përmbante në pjesën më të madhe autorë më pak të rëndësishëm për teologjinë në përgjithësi dhe historinë e kishës në veçanti, kështu që nga autorët e botuar fillimisht kishte pak autorë të vlefshëm, si Qipriani, Victor of Vitus, Sulpicius Severus, Paul Orosius, John Cassian. Pjesa tjetër janë shkrimtarë që ofrojnë aq pak material për historinë e kishës, saqë vështirë se dikush përveç filologëve do të marrë përsipër t'i studiojë ato. Suksesi i edicionit të Vjenës varej, ndër të tjera, nga arsye të veçanta, thelbi i të cilave ishte rivaliteti midis Akademive të Vjenës dhe të Berlinit, pavarësisht nga të gjitha garancitë e njëra-tjetrës për ndihmë reciproke. Monumenta Germaniae historica, e cila ka një rëndësi të madhe, botohet në Berlin; këtu në departamentin "Scriptores", ndër "auctores antiquissimi" (1877–1898, 13 vëllime) shfaqen ata shkrimtarë të kishës latine që vepruan në tokën gjermane, për shembull Orosius dhe të tjerë. Falë konkurrencës mes Berlinit dhe Vjenës, shkencëtarët vjenezë, pasi kishin hasur në mosmarrëveshje në dorëshkrime, pritën botimin e tyre në Berlin dhe më pas kontrolluan tekstin e tyre në Berlin. Kështu, mund të shpresohet se shkrimtarët kishtarë të lashtë latinë do të botohen në Vjenë dhe "Patrologjia" e Migne në pjesën përkatëse, në lidhje me tekstin e shkrimtarëve, do të shfuqizohet. Por "Patrologjia" e Minyas në lidhje me shkrimtarët e kishës greke nuk do ta humbasë rëndësinë e saj për një kohë të gjatë. Vështirë se mund të pritet që shkrimtarët grekë të kishës së lashtë të shfaqen në tërësi në shekullin e 20-të. Deri vonë, të paktën, ishte e mundur të viheshin në dukje vetëm disa që bënë të paktën diçka për të ribotuar shkrimtarët e kishës greke; Përjashtimet e vetme janë disa shkrime të apologjetëve apostolikë dhe të krishterë. Kur Origjeni shfaqet pas apologjetëve, tashmë është shumë e vështirë të gjesh botues për ribotimin e tij, veçanërisht Vasily V., Gregory Theologian, Gjon Chrysostom. Sa për atë që ishte botuar më parë në Gjermani, për shembull nga Harnack, këto ishin vetëm pjesë të vogla nga monumentet e letërsisë së lashtë të krishterë. Botimet e Karl de Boor, të cilat na njohin me Teofan Rrëfimtarin, Teofilaktin, Nikeforin - Patriarkun e Kostandinopojës etj., kanë të njëjtën rëndësi sasiore relativisht të vogël. Prandaj, "Patrologjia" e Minit ende, mund të thuhet, nuk është vjetëruar. Ky qëndrim ndaj letërsisë greke është i vetëshpjegueshëm. Shkrimtarët latinë janë me interes për filologët latinë, filologët romantikë, historianët romantikë dhe gjermanikë. Përkundrazi, shkrimtarët grekë janë me interes për historianët civilë dhe ndoshta edhe për vetë grekët. Fakti është se gjuha greke nuk futi asnjë ndajfolje të re; gjuha moderne greke është vetëm një modifikim i saj. Prandaj, ajo mund të jetë me interes vetëm për një filolog helenist, dhe në këtë kusht, mungesa e shkencëtarëve që do të ishin të interesuar të studionin gjuhën greke është një fakt krejtësisht i natyrshëm dhe i kuptueshëm. Shkalla në të cilën historianët civilë e shohin çështjen ngushtë është e lehtë të gjykohet nga të paktën fakti i mëposhtëm. Kur u shfaq botimi i kronikës së Theofanit, recensentët e ditur bënë shënime të këtij lloji se ky botim nuk ishte i dobishëm për botën gjermanike dhe pikërisht sepse gjermanët kishin qenë edhe në tokën greke 10 . Patrologjia e Min, edhe nëse do të plotësohej, do të kishte përsëri të metën e rëndësishme se nuk përfshin dy degët e shkrimit grek dhe latin. Fakti është se boton vetëm vepra që u përkasin autorëve të caktuar. Vetë programi i “Patrologjisë” së Minit, pra, përjashton nga njëra anë veprat anonime (me disa përjashtime) dhe veprat e tilla kolektive si “Aktet e Këshillave” nga ana tjetër. [Vetë Ming kishte ndërmend të botonte “Veprat e Këshillit” në 80 vëllime, por nuk pati kohë të fillonte ta zbatonte këtë ide.] Kështu, përveç “Patrologjisë” së Minit, duhet t’i drejtohemi koleksioneve të tjera të monumenteve të letërsisë antike të krishterë. Historia e botimit të akteve të pajtimit është shumë interesante në kuptimin e rritjes graduale të teknikave të botimit. Bota mesjetare romano-gjermanike mjaftohej vetëm me koleksione kanonike në botimet e saj teologjike dhe historike. Natyrisht, në kushte të tilla, dega letrare e specifikuar ishte në harresë të plotë. Takimet e këtij lloji u shfaqën vetëm nën ndikimin e drejtpërdrejtë të Reformacionit Gjerman. Për të luftuar risitë, kanoni parizian Zhak Merlin në 1524 ndërmori botimin e këshillave, që përfaqësonin një fletë në 2 pjesë. Ai duhej të përmbante aktet e të gjitha këshillave ekumenike dhe lokale dhe vendimet e papëve. Dikush mund të gjykojë se sa pak imagjinonte ky shkencëtar për fushën e materialeve kanonike, dhe është krejt e natyrshme që qëllimi i tij doli të ishte më i mirë se vetë ekzekutimi. Mbledhja doli të jetë e pakënaqshme. Kështu, letra e Kirilit të Aleksandrisë drejtuar Nestorit i atribuohet në të Këshillit të Efesit. Koncili V Ekumenik (553) doli të ishte krejtësisht i panjohur. Dhe ajo që shfaqet nën emrin e këtij këshilli në fakt i referohet këshillit të vitit 536, i cili ishte nën Patriarkun e Kostandinopojës Menas, dhe Këshillit të Jeruzalemit. Por sapo u dha shtysa e parë në këtë drejtim, Merlin gjeti ndjekës. Botimi i Merlinit u ribotua në 1530 dhe 1536. Në vitin 1538, një botim nga murgu françeskan Peter Crabbe u shfaq në Këln, në formën e 2 vëllimeve në folio. Për këtë botim, tha ai, ka shqyrtuar deri në 500 biblioteka. Këtu u zbuluan dokumente të reja, si "Breviarium" i kryedhjakut kartagjenas Liberatus. Prandaj ky edicion është disi më i mirë në krahasim me ato të mëparshme. Përparësia e koleksionit të Crabbe, meqë ra fjala, qëndron në faktin se aktet e Koncilit IV Ekumenik janë dhënë në përkthimin e tij nga dhjaku romak Rusticus, kështu që, falë kësaj, u bë i mundur rishikimi i përkthimit latin. Për më tepër, duke qenë se botimet e lashta shpesh ndërmerreshin në atë mënyrë që dorëshkrimet e lashta të shërbenin në shtypshkronjë së bashku me origjinalet dhe për këtë arsye shumë shpesh zhdukeshin, botimi Krabbe është shumë i rëndësishëm në kuptimin që ndonjëherë është një zëvendësim për origjinalet. Pas Krabbe-së, në kuptimin e zgjerimit të njohurive shkencore, vlen të përmendet botimi me 4 vëllime i Laurentius Sury në vitin 1567. Në të shfaqen Dekretet e Apostujve (8 libra), aktet e Koncilit V Ekumenik, i ashtuquajturi “codex encyclicus”, i cili është një përmbledhje e mesazheve të ndjekura nga këshilli i Emperoli I Itropolitan për meje. 1585. Botim venecian i Nicolini në 5 vëllime. Botimi tjetër, i ribotuar deri në tre herë, është i Severinus Binia; prej tyre, botimi i parë në Këln daton në vitin 1606. Ai, ndër të tjera, tregon se sa të pamjaftueshme ishin pikëpamjet e vetë botuesve në lidhje me detyrat e tyre. Kështu, për shembull, vepra e Gelasius citohet në të si aktet e Këshillit të Nikesë. Hapi më i spikatur në këtë drejtim është botimi romak i Collectio Romana i viteve 1608–1612, i ndërmarrë me urdhër të Papa Palit V. Jezuitët, veçanërisht Sirmond, ishin në krye të këtij botimi. Ky botim përmbante dokumentet e koncileve ekumenike në katër vëllime. Materiali për këtë botim ishin dorëshkrime greke të gjetura midis thesareve të Bibliotekës së Vatikanit; Ky i fundit ishte përgjegjës për suksesin e jashtëzakonshëm të këtij botimi, por në të njëjtën kohë nuk mund të mos vihet re se kjo rrethanë (dorëshkrimet greke) kishte edhe disa disavantazhe. Duke pasur në dorë tekstin greqisht, botuesit e imagjinonin atë të përsosur, të pagabueshëm dhe në ato raste kur duhej të konstatonin ndryshimin midis dorëshkrimeve, korrigjonin tekstin latin. Kështu, pasi zbuluan tekstin greqisht, këta botues, si korrektorë, mëkatuan ndjeshëm ndaj tekstit origjinal latin. Korrigjuan stilin, gërvishtën shumë, zëvendësuan disa vende me shprehjet e tyre; me një fjalë, ata e trajtuan përkthimin si të ishte punë shkolle, kështu që në botimin e tyre teksti latin humbi kuptimin dhe karakterin e përkthimit të lashtë. Është e rëndësishme që këta botues, pasi janë bindur për pagabueshmërinë e këtij teksti, të korrigjojnë tekstin latin të simboleve në bazë të tij. Botimi romak u pasua nga Conciliorum collectio regia (koleksioni mbretëror i këshillave), i cili u shfaq në Paris në 1644 dhe përbëhej nga 37 vëllime. Dhe në këtë botim gjejmë dokumente të reja, për shembull mesazhin e Vigilius, me të cilin ai e njohu koncilin e vitit 553 si Koncilin V Ekumenik. Nga ana tipografike, ky botim përfaqësonte lartësinë e artit: u morën të gjitha masat për të siguruar që botimi të dilte luksoz. Dhe me të vërtetë, ajo ishte e habitshme në pamjen e saj. Por, për fat të keq, nuk mund të thuhet e njëjta gjë për dinjitetin e brendshëm të botimit. Në tërësinë e tij ai u tejkalua nga botimi i Philippe Labbe, një jezuit francez, i cili e trajtoi këtë çështje me shumë kujdes: ai fillimisht shtypi programin e botimit të tij, në mënyrë që bota e ditur u njoh me këtë program dhe i bëri shumë udhëzime redaktorit për të korrigjuar të metat. Falë kësaj teknike, ai mundi të hapte deri në 30 katedrale të reja, të cilat ndodheshin në perëndim dhe ishin të panjohura deri më tani. Teksti greqisht në këtë botim shfaqet në formën e tij më të mirë. Labbe vdiq në vitin 1667 ndërsa po përgatiste vëllimet 9 dhe 10 për botim. Botimi u përfundua nga anëtari tjetër jezuit i Lyabba, Gabriel Cossart në 1672, kur u botua vëllimi i fundit i 17-të. Por Philippe Labbe nuk mund të hiqte dorë as nga Collectio Romana. Një shkencëtar francez, Etienne Baluze, i cili kishte aftësinë me fat për të gjetur dokumentet më të vlefshme dhe ishte i talentuar me një dhunti të jashtëzakonshme për botim, tërhoqi vëmendjen e tij për këtë pengesë të rëndësishme. Krahasimi i tij me dorëshkrimet e tjera të tekstit ekzistues latin e bindi atë se romani correctores e kishin dëmtuar thelbësisht tekstin dhe e kishin shtrembëruar kuptimin. Prandaj, ai u përpoq të rivendoste tekstin origjinal latin, duke vendosur dallimin midis dy botimeve për aktet e Koncilit IV Ekumenik: a) përpara Rusticus dhe b) Rusticus. Por duke qenë se para tij të gjitha libraritë dhe tregjet ishin të mbipopulluara me botimet e mëparshme dhe asnjë botues i vetëm nuk donte të pranonte një botim të ri pa shitur atë të mëparshëm, Baluzit iu desh të kufizohej në botimin vetëm të versioneve të botimit të Lyabbe-Cossar në 1683. Ai arriti të zbulonte natyrën e këshillave të konferencave të vitit 3535 në Rimini dhe në Milano. 411. me donatistët. Puna e tij për restaurimin e tekstit origjinal grek përfshin të gjitha dokumentet deri dhe duke përfshirë Koncilin V Ekumenik. Publikimi i cituar më shpesh në kohët e vjetra ishte Lyabba, por tani ai ka humbur rëndësinë e tij dhe nëse vazhdon të citohet, kjo vetëm tregon se autorët janë larg nga të qenit në një mjedis të favorshëm, përkatësisht, në ndonjë qytet provincial, ku nuk është e mundur të merren burime më të rëndësishme, si puna e Hardouin dhe Mansi. E para prej tyre, botimi i jezuitit Jean Hardouin (Hardouin, 1729) “Conciliorum collectio regia maxima” u shfaq në Paris në 12 vëllime në vitin 1715, katedralja e fundit daton në vitin 1711. Nga ana tipografike, ky botim dallohet për nga pastërtia dhe pastërtia e tij shumë e mirë. Megjithatë, botuesi nuk arriti të përfitonte siç duhet nga shtesat e Baluzit dhe, duke i përdorur ato thjesht, e korrigjoi tekstin pa treguar as emrin e autorit që përdori. Ana e rreme e kësaj vepre është qëndrimi i veçantë i Harduinit ndaj veprave të paraardhësve të tij, pasi ai, duke përdorur botimin e Baluzit, i paraqet të dhënat e tij si rezultate të punës së tij. Për tekstin latin jepet diçka midis karakterit të tij të vërtetë, siç shfaqet në Baluz, dhe atij me të cilin shfaqet në botuesit e mëparshëm. Përparësitë e edicionit të Gardouin përfshijnë indekset e ndryshme të bashkangjitura me të. Ndërmarrja e Dominic Mansi është e njohur në lidhje me botimin e akteve të katedrales së librashitës Nikolai Koleti, të botuara në Venecia në 23 vëllime në vitet 1728-1734. Në vetvete, ky botim nuk përfaqësonte asgjë të re, duke qenë një ribotim i tekstit të Lyabba. Karakteristika e tij me fat është se ka tërhequr interesin e botës shkencore. Mansi, i cili ishte një kanun në Lucca, mori mundimin të përpilonte gjashtë vëllime shtesë për këtë botim, të botuar në 1748-1752. Dhe pastaj ai vetë vendosi të botojë këshillat. “Sacrorum conciliorum nova et amplisima collectio” doli në 31 vëllime, nga të cilët vëllimi i parë doli në Firence në 1759, i fundit në 1798. Mansi nuk pati kohë të përfundonte botimin dhe vdiq këtë vit me gradën Kryepeshkop të Luccas (nga 1765). Ndërmarrja Mansi ishte në duart e librashitësve dhe vuajti disi tipografikisht. Ndoshta vetë programi i këtij botimi varej nga konsideratat tregtare. Pothuajse çdo katedrale pak a shumë e shquar është ndarë në dy vëllime, kështu që gjysma fillon në një vëllim dhe fundi përmbahet në tjetrin. Edicioni i Mansit përfundon me Këshillin e Firences. Prandaj, nuk mund të zëvendësonte botimet e Gardouin. Ai gjithashtu nuk ka llojin e shenjave që ka Gardouin. Por në punimet shkencore është e nevojshme të udhëhiqemi mundësisht nga koleksioni Mansi, jo vetëm sepse Mansi përdori një numër të madh opsionesh, por edhe sepse Gardouin futi hamendjet e tij në tekst. Avantazhi i botimit të Mansit qëndron në faktin se ai është më i kompletuar se botimi i Hardouin. Gjithçka e publikuar në Suplementa shënohet me shenjën e një dore që tregon; ai publikoi gjithçka që dihej. Botimi i tij përfshin të gjitha këshillat ekumenike, letrat lokale dhe papnore. Mangësitë e edicionit Mansi natyrisht bëjnë që dikush të dëshirojë ta zëvendësojë atë me diçka më të mirë. Një botim i ri i dokumenteve të këshillit u shpall në vitin 1870 dhe më pas në 1884 nga botuesi parizian Victor Palme. Por Palmet në fund premtoi vetëm se do të jepte një riprodhim të botimit Mansi dhe për të tërhequr publikun, ai premtoi vëllimin e 32-të, i cili do të përmbante një indeks, i cili nuk do të shitej veçmas. Nga pikëpamja shkencore, një sipërmarrje e tillë duket të jetë një sipërmarrje e dëmshme, sepse sapo të hidhet në treg ky botim i shtrenjtë, do të jetë e pamundur që individët të ndërmarrin ndonjë gjë të re. Që shqetësimet e botimit Mansi janë të ndjeshme nuk mund të jenë subjekt i asnjë dyshimi. Formati i këtij botimi është i madh, nuk përshtatet në tryezë, kështu që në këtë drejtim është i papërshtatshëm për t'u përdorur. Pavarësisht plotësisë së tij, koleksioni Mansi përmban shumë gjëra të panevojshme. Ai përmban dekrete të pseudo-Isidorit, dhe më pas letra të tjera papale. Arsyeja e ribotimit të disa letrave papale ishte se papët ndonjëherë shkruanin letra pas këshillave lokale romake. Por për një botim të tillë si botimi i këshillave, letrat papale janë çakëll të panevojshëm, pasi këto të fundit kanë botuesit e tyre. Letrat e papëve para Leos u botuan nga Coutant, Leo i Madh u botua nga studiuesi Balerini, pasardhësit e Leos para Hormizda u botuan nga Thiel, Gregori i Madh është në Monumenta Germaniae. Kështu, një pjesë e konsiderueshme e botimit të Mansit mund të konsiderohet e tepërt. Botuesi, më tej, zgjeroi detyrën e tij, si dhe programin e tij, dhe për të shpjeguar veprimtarinë e papëve, mesazhet e të cilëve ai vendos në botimin e tij, ai jep para çdo pape fragmente nga Liber pontificalis. Kjo pjesë e punimeve të tij u vjetërua, veçanërisht pas botimit të shkencëtarit francez Duchenne. Por veçanërisht çakëll të panevojshëm japin ato komente që shoqërojnë si letrat papale ashtu edhe fragmente nga Liber pontificalis. Aktualisht, në çështjet që kanë të bëjnë me historinë e katedraleve, shkencëtarët i përkulen autoritetit të shkencëtarit Hefele dhe për këtë arsye përdorin punën e tij (S. J. Hefele, Conciliengeschichte. 2 Aufl. Freiburg im Br. 1873 e tutje). Arsyetimi i Mansit trajtohet nga ata që duan të japin suum cuique dhe të tregojnë rëndësinë e veprave të Mansit në historinë e studimit të akteve të pajtimit. Kështu, ka shumë gjëra të panevojshme në punën e Mansi. Nëse përjashtoni materialin e panevojshëm, atëherë publikimi i tij do të reduktohet ndjeshëm. Ajo që lidhet me këshillat, ai ribotoi pjesë-pjesë nga synodicus i lashtë (Liber synodicus), ku jepen informacione, herë shumë të shkurtra, herë në mënyrë të habitshme të huazuara nga disa burime të panjohura. Gardouin ia doli më mirë duke ribotuar këtë sinodik në tërësinë e tij. Një shqetësim tjetër i botimit Mansi është se nuk shënon faqet e botimeve të mëparshme. Nëse do të realizohet ndonjëherë një botim i ri i dokumenteve bashkëlidhëse, atëherë, gjithsesi, ai duhet të shfaqet në një formë tjetër, me theksimin e letrave papale dhe dokumenteve të tjera të tepërta dhe me një ndryshim në rendin kronologjik të botimit, që mbante Mansi. Në përgjithësi, vëllimi i grumbullimit të dokumenteve që lidhen me këshillat është i vështirë të përcaktohet me saktësi. Është e vështirë, për shembull, të thuhet se cilat dokumente që datojnë nga Këshilli i Efesit i përkasin Këshillit të Efesit. Prandaj do të ishte më mirë që studiuesit të përmbaheshin nga ribotimi i letrave të Celestine, Sixtus dhe madje edhe Kiril i Aleksandrisë. Cirili i Aleksandrisë kishte botuesin e tij, por nën emrin e Këshillit të Efesit duhet të botohet vetëm ajo që u lexua në të, ose çfarë ia atribuojnë baballarët modernë, ose, së fundi, ajo që nuk mund të kishte botuesin e vet, siç është, për shembull, letra e Gjonit të Antiokisë. Sa i përket, nga ana tjetër, renditja në shpërndarjen e dokumenteve, leximi i akteve të këshillave të Muncie-t sipas rendit kronologjik, tani lindor, tani perëndimor, të jep përshtypjen e çuditshmërisë, sepse natyra e veprimtarisë së këshillave për lindjen dhe perëndimin është e ndryshme; ndërsa Lindja merrej me mosmarrëveshjet kristologjike, Perëndimi me vendosjen e disiplinës kishtare. Më tej dihet se këshillat i shprehnin veprimtaritë e tyre në tri forma: 1) pepragména ose pra_kseis janë një stenografi e detajuar e aktiviteteve të këshillit; 2) kishte lloje të tjera monumentesh me të cilat baballarët e katedrales informonin botën e krishterë dhe sovranët për përfundimet në të cilat ata arritën, raporte të shkurtra në formën e raporteve ose protokolleve; 3) më në fund, vendimet e këshillave shprehen ndonjëherë në një dokument të njohur si "kanone_s", i cili përfshin dispozitat më të shkurtra të zhvilluara në këshill dhe të sjella në vëmendjen e të gjithë botës së krishterë nga etërit e këshillit. Është e qartë se ndarja e “prá_ksei_s” nga dokumentet e tjera në monumentet e katedrales ka një bazë ligjore. Të gjitha këshillat mund të ndahen në tre cikle. A) Dokumentet e ciklit të parë - Koncili I dhe II Ekumenik, në lidhje me këshillat vendore lindore, janë të rëndësishme jo aq për historinë e dogmës sa për të drejtën kanonike. Dihet se aktet e Koncilit të Parë dhe të Dytë Ekumenik nuk kanë mbijetuar, përveç listave të etërve dhe disa dokumenteve të tjera. B) Me Koncilin e Tretë Ekumenik hapet një epokë e re për botuesit e akteve pajtuese, pasi të gjitha këshillat e mëvonshme iu kushtuan një çështjeje dhe rezultatet e tyre u ruajtën në formën e “pepragména”. Në botimin e koncileve ekumenike nga III deri në VII, duhet të gjejnë vend edhe aktet e Koncilit të Kostandinopojës të vitit 536 nën Menu dhe aktet e Koncilit Lateran të vitit 649 nën Papa Martinin. Aktet e Këshillit VII do të përfaqësojnë lidhjen përfundimtare B). Së fundi, këshillat vendore, me të cilat Kisha perëndimore është e pasur, duhet të hartojnë një koleksion të veçantë, i cili do t'i interesojë më shumë kanonisit sesa historianit. Kështu, botimi i dokumenteve konciliare duhet të përbëhet nga 3 pjesë: pjesa e parë duhet të përmbajë vendimet e dy këshillave të parë lokalë ekumenikë dhe lindorë, e dyta - aktet e këshillave ekumenike, duke filluar nga III, dhe e treta - monumentet e këshillave vendore perëndimore. Monumentet e katedrales rreth fytyrës së Zotit Jezu Krisht do të grupoheshin së bashku. Teksti grek mund të plotësohej mbi bazën e dorëshkrimeve të rralla të Vatikanit, ndërsa teksti latin do të dilte në të dy botimet, atë të lashtë dhe atë të korrigjuar nga Rusticus në shekullin e 6-të. Baluz dhe kardinali Pitra punuan për të rivendosur tekstin origjinal latin. Do të ishte e mundur të rivendosej në të gjithë pastërtinë e saj. Në Mansi, çështja u la në formën e saj origjinale; kudo riboton tekstin e vjetër, të korruptuar nga korrektorët latinë, pranë greqishtes (sipas Lyabbe) dhe më poshtë jep korrigjime të huazuara nga Baluz 12. Një përvojë e suksesshme në botimin e kanuneve të kishave lindore dhe perëndimore në një vëllim të vogël është bërë tashmë nën udhëheqjen e Neander Bruns, N. T. Bruns, Bibliotheca ecclesiastica. Canones apostolorum et conciliorum. I-II. Berolini 1839. Dy vëllime në oktavo në vend të 12 vëllimeve të Mansit përmbajnë këtu të gjitha më të vlefshmet në këtë drejtim nga dekretet e këshillave ekumenë dhe vendorë. Monumentet hagiografike Një lloj tjetër koleksioni i dokumenteve individuale të rëndësishme për historinë e kishës janë koleksionet e monumenteve hagiografike, aktet e martirëve dhe biografitë e shenjtorëve - "acta sanctorum". Botimi i këtyre monumenteve i përket të ashtuquajturve bolandistë dhe ka titullin e plotë si vijon: “Acta sanctorum, quot toto in orbe coluntur”, “Veprat e të gjithë shenjtorëve që nderohen në të gjithë universin”. Bollandistët ishin jezuitët flamandë të udhëhequr nga John Bolland, i cili vdiq në 1665. Bolland ishte, në fakt, vazhdimësi i biznesit, i cili filloi nga Heribert Rosweyde († 1629). Pasardhësit e tij ishin jezuitë të tjerë, Henschen († 1681), Papebroch († 1714), etj. Jezuitët, kur ndërmerrnin botimin, sipas zakonit që ekzistonte në atë kohë, nuk tregonin shkallën e pjesëmarrjes së shokëve të tyre në ndërmarrje. Kjo është për shkak të modestisë së tyre; por modestia në rastin konkret nuk mund të quhet e lavdërueshme, sepse për shkencëtarët e mëvonshëm është shumë e rëndësishme të dinë nëse një vepër e njohur i përket ndonjë shkencëtari me përvojë, apo një jezuiti që sapo ka filluar karrierën e tij shkencore. Megjithatë, disa pjesëmarrës në këtë botim ishin aq të ndjeshëm ndaj nevojave të tyre saqë vendosën inicialet e tyre, qëllimi fillestar i kësaj ndërmarrje ishte të ishte modest në natyrë. Botuesit kishin një shembull për veten e tyre në personin e paraardhësit të tyre në këtë fushë, Lawrence Surius, i cili botoi në 6 vëllime jetën e shenjtorëve të nderuar nga Kisha Latine (1570–1575); këtu përfshiheshin shumë monumente greke. Jezuitët donin vetëm të plotësonin botimin e Surius, dhe në 18 fletëpalosje Bolland donte të publikonte jetën e gjithë vitit. Por kur filloi të botonte, materiali filloi të rritet me shpejtësi: tani nuk botohet një muaj në dy vëllime, por një vëllim i tërë mbulon vetëm dy ditë të muajit. Nga kjo mund të shihni se si fundi i ndërmarrjes nuk korrespondon me fillimin. Bashkë me rritjen e materialit shkencor ndryshoi edhe forma e botimit. Në fillim menduan të jepnin vetëm një përkthim latinisht nga monumentet greke dhe më pas filluan të jepnin edhe tekstin greqisht. Vëllimi i parë i botimit (1–15 janar) u botua në 1643. Në historinë e botimit, Revolucioni Francez pati një rëndësi fatale. Për shkak të laicizimit të pronës, jezuitët humbën ndikimin e tyre dhe në 1794 u botua vëllimi i fundit i 53-të (i 6-të për muajin tetor). Vetëm në fund të viteve 30 të shekullit të ardhshëm, jezuitët belgë mundën ta rifillonin këtë ndërmarrje. E para, botuar prej tyre në 1845. Tom përqafon më 15 dhe 16 tetor. Aktualisht, kjo ndërmarrje ka përfunduar deri në ditët e para të nëntorit, por për fundvit duhet të përdorim botimin e vjetër të jetëve të shenjtorëve Surya. Këta jezuitë kanë botuar që në vitin 1882 edhe organin periodik “Analecta Bollandiana”, i cili plotëson boshllëqet e shfaqura në muajt e parë. Fakti që jezuitët morën mbi vete botimin e Acta santctorum, dukej se hodhi hije mbi sipërmarrjen e tyre, pasi ky urdhër kishte fituar famë. Por në realitet, shkenca duhet ta konsiderojë lumturinë më të madhe që jezuitët morën këtë çështje. Ky është urdhri më i përhapur dhe më iniciativ: mund të mblidhte monumente nga kudo. Për më tepër, ky është urdhri më i fuqishëm. Pas reformimit, ai ishte djali i parëlindur i kishës katolike, duke gëzuar besimin e veçantë të papëve. Falë fuqisë së rendit jezuit, bolandistët mund të shprehnin pikëpamjet e tyre shkencore pa rrezikuar persekutimin sesa anëtarët e urdhrave të tjerë. Dhe kjo është e rëndësishme, sepse “Acta sanctorum” preku interesat e urdhrave të tjerë dhe, megjithëse bolandistët në çdo hap të “Acta”-së së tyre përcaktonin se ishin njerëz mëkatarë që priren të bënin gabime, ata megjithatë ishin subjekt i kritikave. Për shembull, kur në vëllimin e akteve të korrikut ata, duke folur për profetin Elia dhe kremtimin e tij të përhapur, thanë se Urdhri Spanjoll i Karmelitëve nuk e ka origjinën te profeti Elia, ky i fundit u rebelua kundër tyre dhe deklaroi se "Acta sanctorum" ishin vepra heretike, dhe botuesit ishin heretikë. Është e lehtë të imagjinohet se çfarë mund të ketë ndodhur me një urdhër tjetër, më pak të fuqishëm, më të pambrojtur se Urdhri i Jezuitëve. Karmelitët dhe inkuizicioni nuk mund të bënin asgjë kundër jezuitëve. Në "Acta sanctorum" jezuitët e kryejnë punën e tyre në mënyrë rigoroze shkencore. Ata duhet të merren vetëm me jetën e martirëve dhe shenjtorëve, për ta siguruar këtë dokumente historike në formën në të cilën ata kanë zbritur dhe nuk kanë nevojë të kënaqen me shpikje për të mbrojtur papatin. Nëse ndonjëherë në jetën e shenjtorëve të Kishës Lindore, për shembull, në jetën e Patriarkut të Kostandinopojës Ignatius, ata e paraqesin përkthimin latin të origjinalit grek si disi të riinterpretuar në favor të tyre, atëherë kjo nuk e detyron shkencëtarin t'i drejtohet këtij përkthimi kur ka një origjinal greqisht. Bollandistët botojnë jo vetëm tekstin, por edhe komente, të cilat dëshmojnë për erudicionin e tyre të madh. Ndërsa botimi eci përpara, perspektiva të reja shkencore u hapën për ta. Për të vepruar, për shembull, në data kronologjike, ata duhej të vendosnin kronologjinë e patriarkëve lindorë. Për të sqaruar disa nga veçoritë e adhurimit grek, ishte e nevojshme të botohej një shërbim për tre shenjtorë. Kështu, sa më afër të jetë kjo ndërmarrje me ne në kohë, aq më shumë përfiton në cilësi 13 14 . Ndër koleksionet private të monumenteve hagiografike, duhet përmendur edhe botimi benediktin i 77 Ruinarfa “Acta primorum martirum sincera et selecta” (Paris 1689, botimi i fundit Ratisbonae 1859). Synimi i botuesit ishte të përmbante në koleksion atë që është e vërtetë në aktet e lashta të martirizimit. Ruinard ishte i rreptë për punën e tij, por nuk e vazhdoi me kritikat e tij. Nga njëra anë, ai ka shumë pak kritika (disa akte nuk janë plotësisht autentike), nga ana tjetër, siç beson ELe Blunt (Les Actes des martirs. Paris 1882), ka shumë (akte me detaje të mirëfillta nuk pranohen). Sipas mendimit të Le Blant, kritika e mësuar duhet të fillojë punën e saj duke i izoluar këto të dhëna nga shtesat e mëvonshme. Synimi i Min për të botuar shkrimtarë në gjuhët lindore kohët e fundit ka gjetur realizim në Perëndim, madje në dy forma njëherësh. Nga njëra anë, Patrologia Orientalis filloi të botohej në Paris në vitin 1903, redaktuar nga R. Graffin dhe F. Nau, profesorë të Institutit Katolik të Parisit. Sipas botuesve, kjo “Patrologji” duhet të plotësojë patrologjinë greke dhe latine të Min, madje duke ruajtur formatin e kësaj të fundit dhe është, si të thuash, një vazhdim i Graffin'oM-së i ndërmarrë edhe më herët, por që nuk shkoi më larg se vëllimi i parë i Patrologia syriaca (1894, predikimet e Afraatit). Ai do të përmbajë gjithashtu tekste greke që nuk gjenden në Minya. Së bashku me tekstet origjinale jepet një përkthim në latinisht ose në një nga gjuhët e reja evropiane (frëngjisht, gjermanisht, anglisht, italisht). Botimet e katër vëllimeve të para që janë shfaqur nuk zbulojnë ndonjë plan të caktuar në vendosjen e monumenteve të botuara. Njëkohësisht me këtë “Patrologji”, nga ana tjetër, u konceptua, edhe në Paris, dhe u botua nën redaksinë e orientalistëve V. Chabot, J. Guidi, H. Hyvernat, V. Carra de Vaux sipas programit shumë të gjerë të zhvilluar më parë “Corpus scriptorum christianorum orientalium”. I gjithë botimi është i ndarë në departamente sipas gjuhëve të veprave të shtypura (scriptores arabici, aethiopici, coptici, syri), departamente në seri në lidhje me përmbajtjen. Plani i përvijuar realizohet ndërsa vëllimet ose numrat individualë përgatiten për shtypje. Deri tani janë botuar ose sapo kanë filluar 16 vëllime. Në total, koleksioni përmban të paktën 200 vëllime në 8°. Përkthimi supozohet të jepet, me disa përjashtime, vetëm në latinisht; është i shtypur dhe mund të blihet veçmas nga tekstet orientale. Të dy botimet do të përfshijnë përmbajtjen më të larmishme të monumenteve të letërsisë lindore, duke përfshirë ato hagiografike, liturgjike, kanonike, madje edhe filozofike (në Korpus). Konkurrenca ndërmjet dy ndërmarrjeve homogjene, në të cilat marrin pjesë shumica e orientalistëve të shquar modernë, duket jo plotësisht e kuptueshme dhe në këtë rast vështirë se e dëshirueshme (krh. B. A. Turaev, Ndërmarrjet moderne për botimin e monumenteve letrare të Lindjes së Krishterë. Revista Min. Nar. Proev. 1905, nr. 1) dhe u shoqërua tashmë me disa keqkuptime të pakëndshme midis botuesve në lidhje me shfaqjen e të njëjtit monument në të dy botimet (historia arabe e patriarkëve Aleksandrianë Sevier of Ashmun, Seybold në Corpus dhe Evetts në Patrologia). Në çdo rast, nuk mund të mos njihet rëndësia ekstreme e këtyre ndërmarrjeve për historinë e kishës dhe për shkencën teologjike në përgjithësi, pasi ato premtojnë t'i prezantojnë botës shkencore një masë monumentesh pak të njohura apo edhe krejtësisht të panjohura deri tani. (A.B.) Nga botimet e treguara nga A.I. Brilliantov, shumë kanë bërë përparim të rëndësishëm. Kështu, "Seria e Berlinit", pasi ndryshoi emrin e saj (në vend të "Shkrimtarëve të krishterë grekë të tre shekujve të parë", u bë e njohur si "Shkrimtarët e krishterë grekë të shekujve të parë"), përfshin tashmë më shumë se 50 vëllime, duke zgjeruar gamën e saj kronologjike (deri në shekullin VI pas R.H.). Ai botoi veprat e Klementit të Aleksandrisë, të Origjenit, të Shën Hipolitit të Romës, të Shën Metodit të Olimpit, të Shën Makarit të Egjiptit, të Eusebit të Cezaresë, "Historitë e Kishës" të Sozomenit dhe të Bekuarit. Theodoreti i Kirit dhe të tjerë. Seria e saj plotësuese: "Tekste dhe studime mbi historinë e letërsisë së lashtë të krishterë" ka tashmë më shumë se 130 numra. Përveç studimeve dhe monografive individuale (shpesh shumë të vlefshme), kjo seri përfshin edhe botime tekstesh, për shembull, komente greke të ungjijve. “Patrola Lindore” (Patrologia Orientalis) përmban gjithashtu rreth 200 vëllime (në gjuhët arabe, armene, kopte, etiopiane, gjeorgjiane, greke dhe sllave). Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium, i cili përfshin gjashtë seri (siriake, kopte, armene, gjeorgjiane, arabe dhe etiopiane), tani ka tejkaluar 500 vëllime. Duhet theksuar se pas Luftës së Dytë Botërore, u shfaqën botime të tjera kritike të teksteve të Etërve të Kishës dhe të shkrimtarëve të krishterë. Prej tyre, më i respektuari mund të konsiderohet si vijon: së pari, monumenti “Corpus Christianorum”, botuar në Belgjikë nga studiues katolikë (shtëpia botuese Brepols). Ky “Korpus” ndahet në disa seri: “Seria Latine” (Seria Latina), e cila sipas planit duhet të përmbajë 250 vëllime dhe të përfshijë vepra të autorëve të krishterë perëndimorë të shtatë shekujve të parë (u botuan më shumë se 170 vëllime); drejtpërdrejt ngjitur me të është seria "Vazhdimi mesjetar" (Continuatio Mediaevalis), që mbulon periudhën nga shekujt VIII deri në XII. (janë botuar rreth 70 vëllime); pak më vonë (që nga viti 1977), filloi të botohej "Seria Greke" (Seria Graeca), duke vendosur detyrën e botimit të veprave të etërve dhe mësuesve të Kishës pas Nikeas, dhe për rrjedhojë duke plotësuar organikisht "Seria e Berlinit" (u botuan më shumë se 20 vëllime); më në fund, "Seria Apokrife" (Seria Apocryphorum), e filluar në 1983 (u botuan apokrife "Veprat e Gjonit" dhe "Veprat armene të Apostujve"). Për nga monumentaliteti, ky “Korpus” mund të krahasohet me “Patrologjinë” e Minh-it, por për nga cilësia e teksteve të botuara dhe aparatura kritike është shumë më e lartë se ai, duke përdorur të gjitha arritjet e shkencës moderne. Së dyti, nuk mund të mos thuhet diçka për një seri kaq të jashtëzakonshme si "Burimet e krishtera" franceze (Sources chretiennes). Filluar gjatë Luftës së Dytë Botërore, fillimisht përmbante vetëm përkthime në frëngjisht të veprave të shkrimtarëve të krishterë (greqisht dhe latinisht), por shpejt kaloi në botimin e vetë teksteve me përkthime paralele (vetëm autorët e krishterë lindorë botohen vetëm në përkthim). Kjo seri është e shquar në atë se çështjet e saj individuale, si rregull, janë të pajisura me një parathënie të gjerë (shpesh duke u zhvilluar në monografi) dhe koment. Numri i vëllimeve në këtë seri po i afrohet 400. (A.S.) – 127. 3. Burime të veçanta të historisë së kishës Le të kthehemi tani tek ajo që ishte shkruar në kohët e lashta në literaturën historike kishtare. Veprat e këtij lloji në fakt përfaqësojnë përpunimin, në një masë më të madhe ose më të vogël, të materialit historik kishtar. Por për ne ato janë edhe burime parësore. Historiografia e kishës greke Në krye të historianëve të kishës qëndron i famshëm Eusebius i Cezaresë me veprat e tij historike: Libri Chronicorum II, Historia ecclesiastica dhe Vita Constantini. Ne dimë shumë pak për jetën e tij. Ai lindi midis viteve 260 dhe 270 dhe vdiq rreth vitit 340. Që nga jeta e tij përpara emërimit si peshkop, dihet marrëdhënia e tij me shkencëtarin cezarian, presbiterin Pamphilus, nga respekti për të cilin ai mori emrin "Pamphilus". Megjithatë, nuk mund të thuhet asgjë konkrete për këtë. Në monumentet historike emrin e Eusebit e gjejmë vetëm në rasën gjinore: Eúsebíou tou:' Pamfílou, kështu që nuk mund të themi nëse kjo është "tou:' Pamfílou", sipas veçorisë së gjuhës greke, një emërtim i faktit se babai i Eusebit quhej Pamphilus, si "'Aléu to'ksandromins", ose "Aléu_ksandro": Eúsebíou tou: 'Pamfílou është Eúsébio_s ó Pámphilo_s, dhe atëherë kjo do të nënkuptonte që Eusebius në fakt e miratoi emrin "Pamphilus" nga respekti për Pamphilus. Me këtë presbiter të ditur, Eusebi e mbrojti Origjenin nga kundërshtarët e tij. Eusebi flet për përndjekjen e Dioklecianit si dëshmitar okular. Ai vetë iu nënshtrua atyre, por mbijetoi. Kjo shkaktoi kritika: ata thanë se ai shpëtoi jetën duke bërë një lëshim dhe tradhtoi krishterimin. Megjithatë, këto dyshime duhen konsideruar të ekzagjeruara, sepse menjëherë pas persekutimit Eusebius u bë peshkop i Cezaresë dhe të gjitha aktivitetet e tij zhvillohen në këtë gradë. Eusebi shkaktoi më shumë polemika si një teolog-historian i ditur. Para së gjithash u diskutua për ortodoksinë e tij dogmatike - nëse ai ishte arian apo ortodoks. Tashmë në shek. Gjykimet për këtë u ndanë, por mendimi më i saktë është ai që hedh poshtë vetë pyetjen për këtë. Në çdo rast, Eusebi nuk ishte një nga gjenitë e mëdhenj historikë që i sheh thellë faktet dhe ngjarjet dhe i vlerëson ato gjerësisht. Ai ishte një njeri me arsim të lartë, por në të njëjtën kohë një mendimtar i zakonshëm. Përveç ortodoksisë së rreptë, të miratuar në Koncilin e Nikesë dhe Arianizmit të rreptë, ekzistonte edhe pikëpamja e Origjenit, të cilën e ndanin shumë njerëz. Eusebi, si njeri i mesëm, i përmbahej teologjisë së Origjenit. Ai, siç sugjeron marrëdhënia e tij me Pamfilin, ishte një origjenist dhe besonte se të gjitha çështjet e rëndësishme tashmë ishin zgjidhur nga Origeni. Prandaj, kur u shfaq Arianizmi, i cili mori një kundërshtim të fortë nga Aleksandri i Aleksandrisë dhe Athanasi i Madh, Eusebius nuk e kuptoi thelbin e këtij fenomeni: iu duk se Origeni i kishte zgjidhur mirë çështjet dogmatike, dhe Arianizmi nuk kishte një rëndësi të veçantë, dhe për këtë arsye ai nuk i shau as arianët dhe as Aleksandrin. Në fund, Eusebius u afrua më shumë me arianët; gjatë gjithë jetës së tij ai qëndroi me ta dhe, për shkak të pozitës së tij historike, nuk mund të konsiderohej ortodoks. Natyrisht, disa nga Arianitët e konsideruan atë udhëheqësin e tyre, dhe Athanasius i Madh gjithashtu e konsideroi atë një Arian. Kjo pikëpamje u pasqyrua në qëndrimin ndaj veprave të tij. Por nëse marrim parasysh gjithçka që u tha, atëherë çështja nëse Eusebius ishte arian apo ortodoks refuzohet vetvetiu dhe pozicioni dogmatik i Eusebius përcaktohet si më poshtë: Eusebius nuk ishte as ortodoks as arian - ai ishte një origjenist 16 Në kohët moderne, pikëpamja e pafavorshme e Eusebius bazohej jo në këtë, por në cilësinë e vetë veprës. Eusebi i interesoi shkencëtarët për sa i përket besueshmërisë së legjendave të tij historike, veçanërisht veprës "De vita Constantini" ("Për jetën e Kostandinit"). Toni mbizotërues në këtë vepër është panegjirik. Prandaj, ata mendojnë se Eusebi i ekzagjeron veprimet e këtij sovrani dhe arrijnë në përfundimin se kjo vepër nuk është aspak e besueshme dhe madje edhe pjesa dokumentare e saj duhet përdorur me kujdes. Eusebi sheh te Kostandini V. një njeri të përsosur dhe të devotshëm; ai nuk gjen fjalë për një përshkrim të denjë të meritave të perandorit. Meqenëse një ton i tillë panegjirik duhet të ulet ndjeshëm, siç ka treguar hulumtimi, kjo hedh njëfarë hije dyshimi mbi vërtetësinë e Eusebit si historian: ata thonë se ai është më shumë lajkatar oborri se sa historian. Në këtë rast theksohet se Eusebi hesht, p.sh., për ekzekutimet që Kostandini kreu ndaj anëtarëve të familjes së tij dhe nuk raporton asgjë për fatin fatkeq të Krispit, djalit të madh të Kostandinit. Pra, pyetja është se sa mund t'i besohet Eusebiut kur ka të bëjë me ngjarje të ndryshme historike. Që Vita Constantini nuk është një histori e rreptë është deri diku e vërtetë. Por nuk duhet të harrojmë se vetë panegjiriku i Eusebit është i rëndësishëm. Eusebi e ndriçon persekutimin e të krishterëve jo vetëm në kuptimin e veprimtarisë së djallit dhe ligësisë njerëzore; përkundrazi, ai e përshkruan në mënyrë të paanshme gjendjen e të krishterëve përpara persekutimit të Dioklecianit me terma të tillë që ky persekutim ishte leja e Zotit, një stuhi që supozohej të pastronte ajrin. Duke i njohur të gjitha këto, ai, një dëshmitar okular i persekutimit, e kupton në mënyrë të përkryer se çfarë kohe katastrofike ishte dhe vlerëson shumë përfitimin që i tregoi kishës Konstandini dhe e pikturon atë si hero, duke harruar disa nga të metat e tij. Eusebi nuk ishte një njeri dukshëm më i lartë se bashkëkohësit e tij, dhe qëndrimi i Eusebit ndaj Kostandinit ishte qëndrimi i përgjithshëm ndaj tij i peshkopëve lindorë. Persekutimi në lindje ishte më i ashpër se në perëndim. Kur Kostandini u ngjit në fronin perandorak, pozicioni i të krishterëve lindorë ndryshoi: sipas Ediktit të Milanos, ata u çliruan nga persekutimi për besimin e tyre. Megjithatë, pavarësisht ekzistencës së Ediktit të Milanos, persekutimi ishte në të vërtetë i mundur dhe shpesh ndërmerrej kundër të krishterëve. Nga këtu ishte e lehtë të arrihej në përfundimin se e gjithë mbështetja për ata që pohojnë mësimet e Krishtit nuk qëndron në asgjë tjetër përveç vetë Konstandinit. Kjo është arsyeja pse Kostandini i Madh është i rrethuar nga një atmosferë lavdie dhe bashkëkohësit e tij flisnin për të me lëvdata. Sa i përket heshtjes së Eusebius për ekzekutimet e anëtarëve të familjes perandorake, vështirë se është e mundur të fajësohet rreptësisht ai për këtë. Historiografi modern nuk e shikon vrasjen e të afërmve me sytë e sentimentalizmit: Kostandini veproi sipas parimit të domosdoshmërisë politike. Megjithatë, vështirë se është e drejtë të vendosësh historianin në një dilemë: ose thuaj gjithçka pa kushte, duke mos përjashtuar sekretet shtetërore, ose mos thuaj asgjë. Nëse aktualisht dokumentet, qoftë edhe të karakterit akademik, mund të botohen vetëm pas një numri të caktuar vitesh, atëherë çfarë është për t'u habitur nëse një historian i shekullit IV, duke botuar veprat e tij, kalonte në heshtje disa fakte që nuk flasin në favor të perandorit bashkëkohor. Eusebi veproi si të gjithë të tjerët në raste të tilla, veçanërisht pasi shkrimet e tij mund të arrinin deri te vetë perandori. Kohët e fundit, zërat e historianëve kompetentë kanë qenë të prirur të kenë një pikëpamje më të favorshme, madje edhe për Jetën e Kostandinit. Kështu, Mommsen njohu vërtetësinë e dokumenteve të paraqitura në Vita Constantini. Një tjetër kundërshtim ndaj Eusebit nuk bazohet në Vita Constantini, por në Libri Chroniorum. Këtu Eusebius supozohet se mëkaton duke fshehur burimet e tij: kronika e Eusebius u konsiderua një dokument i pashprehur i pandershmërisë së tij. Dihet se Sextus Julius Africanus e ka shkruar kronikën edhe më herët; por mbijeton vetëm në fragmente. Është sugjeruar që Eusebius e përpiloi veprën e Afrikanit pa e përmendur autorin e saj origjinal. Tashmë Scaliger (1606) vë në dukje faktin se Eusebius hesht për kronikën e Julius Africanus, megjithëse e kishte në dorë dhe e përdori gjatë përpilimit të kronikës së tij. Në vetvete, kjo akuzë nuk është veçanërisht e fortë, pasi në kohët e lashta nuk ishte zakon të jepeshin citate, por mbahej tepër kokëfortë. Kohët e fundit, prof. është marrë me studimin e kësaj çështjeje. Geizer, i cili në fillim kishte të njëjtin mendim (N. Geizer, Sextus Julius Africanus und die Byzantinische Chronographie. Lpz. 1880–1885). Por kur ai filloi një vlerësim krahasues të të dy autorëve me bindjen e madhështisë së Afrikanit dhe të parëndësisë së Eusebit, atëherë, në shprehjen e tij, peshorja e Eusebit ngrihej gjithnjë e më shumë dhe peshorja e Julius Africanus binte gjithnjë e më shumë; doli që Eusebi dha një vepër më shembullore se Julius Africanus. Eusebius përdorte burime më të bollshme dhe më të mira, dhe nëse ai, duke përdorur veprën e Julius Africanus, heshti për të, ishte sepse ai supozoi se lexuesit e interesuar për veprën e tij kishin në dorë edhe kronikën e Julius Africanus. Vepra e Afrikanit ishte aq e famshme në kohën e saj, saqë kushdo që ishte i interesuar për historinë ishte i njohur me të dhe nuk dukej e nevojshme ta citonte. Prandaj, akuza kundër Eusebit është po aq e zgjuar sa akuza ndaj librit të historisë së Dhiatës së Re për adhurimin e Magëve për vjedhjen e asaj historie nga ungjilli i Mateut. Përveç bollëkut të burimeve, Eusebius e deklaron veten më të gjerë dhe më shkencor në këndvështrimin e tij. Ai shkroi në një kohë kur i gjithë interesi ishte përqendruar në vendosjen e lashtësisë së fesë së krishterë, kur ata u përpoqën të provonin se historia hebraike është më e lashta. Pavarësisht kësaj, Eusebius ndoqi idenë se themelet e kulturës ekzistonin para Moisiut. Veçantia e pikëpamjes së Eusebius pasqyrohej edhe në faktin se për kronologjinë e tij ai zgjodhi vitet jo nga krijimi i botës, por nga Abrahami dhe prej tyre e çon deri në fund kronikën e tij. Duke lexuar kronikën e Eusebit, Geltser u mahnit me erudicionin e Eusebit, njohuritë e tij për burimet, të cilat ai i përdori me aq mjeshtëri sa nuk na errësonte rezultatet që ai mori. a) Kronika e Eusebit ndahet në dy pjesë: 1) kronografia, një hyrje e gjerë - ekstrakte nga dokumentet historike mbi bazën e të cilave vendoset sistemi kronologjik; 2) xronikoí kanone_s, tabela sinkronike. Kanonet (vizore kanw'n, grafiku, vija e drejtë rregulluese) përfaqësojnë rreshta grafikësh vertikal, të cilët përmbajnë vetëm numra që përbëjnë të ashtuquajturën "fila regnorum" ("fijet e mbretërimeve"). Në të dy anët e këtyre kolonave gjendet e ashtuquajtura “spatium historicum”, pra fusha ku futen ngjarje nga historia politike në njërën anë dhe ngjarje nga historia e kishës në anën tjetër. Kështu, ngjarjet e historisë kishtare dhe asaj politike u ndanë edhe nga jashtë. Kanonet kronologjike fillojnë me lindjen e Abrahamit. Eusebi e identifikon vitin e parë të jetës së Abrahamit me vitin e 43-të të Ninusit, mbretit të Asirisë (i cili ndërtoi qytetin e Ninevisë në këtë vit), me vitin e 22-të të Europsit, i cili mbretëroi në Sikúwn në Greqi dhe me vitin e 1-të të dinastisë së 16-të egjiptiane (e ashtuquajtura Thebanoihíba). Kështu, kronika fillon me pesë fila regnorum: në kolonën e parë tregimi i përgjithshëm i viteve nga Abrahami, kolona e dytë është mbishkruar Níno_s, e treta 'Abraám, e katërta Eurw_ps, e pesta Fhbaíoi. Dhe në spatium historicum shënohet nga njëra anë: gennátai ó par_' E=braíoi_s _'Abraám, (“Abrahami u lind nga Judenjtë”), nga ana tjetër: Níno_s thn pólin megálhn Nínon, hn oi Ebraíoi Nineuí kalou Nineuí ktij “Newinth, i formuar, i formuar “Nëninth, i formuar, i formuar “Newinth,” në tokën e asirianëve, qytetin e madh të Ninit, të cilin hebrenjtë e quajnë Nineveh”). Fila regnorum pastaj rritet në 10, dhe më pas zvogëlohet në tre: në të parën - olimpiadat, në të dytën - vitet nga Abrahami, në të tretën - vitet e perandorëve romakë. Forma e dhënë nga Eusebius për veprën e tij ishte e dëmshme për ekzistencën e saj të mëtejshme. Ishte artificial dhe kërkonte një shkrues të aftë për ta kopjuar, sepse devijimi më i vogël nga origjinali e shtrembëronte. Përveç kësaj, kjo formë rriti ndjeshëm çmimin e përbërjes, sepse linte shumë hapësirë ​​të lirë, gjë që binte shumë në sy duke pasur parasysh koston e lartë të pergamenës; Ndërkohë, dëshira për ekonomi në material (d.m.th., mos lënien e hapësirës së lirë) shoqërohej në mënyrë të pashmangshme me dëmtim të pamjes origjinale. Për një mbretërim të tërë prej 10 vjetësh, për shembull, pati një ngjarje kishtare dhe dy politike. I pari politik korrespondonte me vitin e parë të mbretërimit, i dyti me të tetin dhe ai kishtar-historik me të pestin. Ngjarja e parë politike duhej të deklarohej në "spatium historicum" kundër vitit të parë të mbretërimit. Pastaj në rubrikën e ngjarjeve politike duhej të kishte një hapësirë ​​nën vitet e dyta, të treta etj. deri në të tetën, nën të cilën duhet të regjistrohet ngjarja e dytë. Në kolonën e ngjarjeve kishtare-historike, hendeku duhet të jetë nga 1 në 4; ka një rekord nën vitin e pestë, dhe një hapësirë ​​nga viti 6 deri në fund. Ndërkaq, shkruesit, për të kursyer hapësirë, nuk mund të linin hapësira dhe rrëfimi për ngjarjen e vitit të parë vazhdonte nën të dytin, të tretën etj. Mund të kishte edhe shtrembërime të rastësishme në rreshta, që në një listë të regjistrohej një ngjarje nën një vit, dhe në një tjetër - nën një vit tjetër. Lindi pyetja se cilit viti i përkiste. Kështu, sa më shumë kopjohej vepra e Eusebit, aq më shumë prishej. Në fund, grekët, si zakonisht, humbën origjinalin greqisht dhe vetëm përkthimi latin i pjesës së dytë, i bërë nga Jeronimi, u ruajt dhe u njoh në Perëndim, të cilin ai e plotësoi me informacione të panjohura për Eusebius dhe vazhdoi deri në vitin 378. Ky përkthim latinisht ishte i vetmi i botuar më parë, por është ruajtur në shumë dorëshkrime të papajtueshme. Më parë, supozohej se teksti i Jeronimit ishte një përkthim fjalë për fjalë i kronikës së Eusebius, por më pas doli se kishte disa ndryshime dhe devijime në të. Përpjekja e parë për të rivendosur tekstin origjinal të kronikës së Eusebius u bë në 1606 nga shkencëtari Scaliger bazuar në të dhënat e gjetura nga Kedrin dhe Sinkell. Meqenëse kjo përpjekje ishte e pasuksesshme, shkencëtarët u detyruan të përdornin përkthimin e Jeronimit si një vlerë pozitive derisa përkthimi armen i kronikës u shfaq në shtyp. Dorëshkrimi i këtij përkthimi u dërgua në vitin 1787 nga Jeruzalemi në Kostandinopojë dhe u bë prej tij më 1790 dhe 1793. dy kopje për mekhitaristin venecian Avkerian. Përkthimi në armen përfshin gjithashtu pjesën e parë të kronikës, e cila nuk është në përkthimin e Jeronimit. Çështja e botimit të këtij monumenti ishte e diskutueshme mes vetë mekhitaristëve. Sherri përfundoi me një prej tyre, Zohrabian, që erdhi në Milano dhe botoi, së bashku me May, një përkthim latinisht të tekstit armen më 1818. Por në të njëjtin vit doli edhe një botues tjetër, Mkrtich Avkeryan (Aucher), i cili në Venecia, bashkë me përkthimin latin, botoi edhe tekstin armen. Më 1833, May botoi kronikën në vëllimin 8 të koleksionit Nova. Kështu, u bë e mundur të kontrollohej përkthimi latin i Jerome. Por kaluan 33 vjet para se të dilte një botim krejtësisht i kënaqshëm i kronikës. Ky botim është bërë nga Alfred Schöne në dyshen e tij Eusebii kronorum libri; vëllimi i dytë i këtij botimi doli në Berlin më 1866 dhe i pari në 1875. Për të realizuar këtë botim kërkohej shumë punë. Është bërë shumë në këtë drejtim nga shkencëtari Petermann, i cili ishte si në Kostandinopojë ashtu edhe në Venecia, në mënyrë që të mund të rivendoste më plotësisht tekstin armen. Ky shkencëtar arriti të rivendoste tekstin armen në bazë të dy dorëshkrimeve. Nga i dyti i këtyre dorëshkrimeve, variantet e tij shënohen me shkronjën "N"), që daton në vitin 1696 dhe i shkruar në Tokat, duket qartë se si është ruajtur teksti armen i kronikës së Eusebit. Shkencëtari Samuel i Anit e shkroi kronikën para vitit 1179 dhe për kohët më të lashta u kufizua në raportimin vetëm të tekstit të kronikës së Eusebit. Në botimin e ri të kronikës së Schone, në pjesën e parë, teksti armen në përkthimin latin të Petermann-it zëvendësoi greqishten, e cila u ruajt vetëm në fragmente. Vëllimi i dytë i kuartetit i botuar nga Schone duket kështu. Faqja e majtë është e ndarë në dy pjesë të pabarabarta: njëra (margjina) është e zënë nga teksti grek, d.m.th ekstrakte nga shkrimtarët e mëvonshëm që përdorën tërthorazi ose të drejtpërdrejtë të Eusebius; tjetri përmban fila regnorum dhe spatium historicum. Numrat në fila regnorum kanë shkronja latine; nën të njëjtat germa ngjarjet e ndodhura në këto vite janë shënuar në tekstin greqisht dhe në spatio historico. Në terren (prapa spatium historicum) janë shënuar variante nga dorëshkrimet armene. Në faqen e djathtë është përkthimi latin i Jeronimit, përkatësisht: fila regnorum, spatium historicum, dhe në skaj (prapa spatium historicum) ka pjesërisht një shënim të varianteve të dorëshkrimeve latine, pjesërisht një tregues i burimeve latine që Jeronimi ka përdorur në Shtesat e tij. Në fund, pas vitit 2342, kur ndalon kronika e Eusebit, në faqet djathtas dhe majtas ka një kronikë të vetë Jeronimit. Të gjitha veprat e mëparshme të botuesve të kronikës së Eusebius humbën rëndësinë e tyre me ardhjen e kësaj vepre dhe tani vetëm Shona duhet ta përdorë atë. Pra, kur hasim në ndonjë vepër shkencore me një datë kronologjike të bazuar në Eusebius, para së gjithash duhet shtruar pyetja: a e kishte në dorë autori i kësaj vepre botimin Schone? Por një përgjigje pozitive për këtë pyetje nuk do të thotë se kjo datë është caktuar saktë. Kjo është e lehtë për t'u kuptuar për ata që e dinë se si duken kanunet kronologjike të Eusebit. Ja një shembull i tyre: Pallati i Artë u dogj në Romë Tërmet i fortë; 4 qytete të shkatërruara në Azi Trajani filloi një persekutim kundër të krishterëve 9 Simon Kleopov, peshkop i kishës së Jeruzalemit, vdiq si martir. Justus ishte pasardhësi i tij. Po kështu, Ignatius, peshkopi i Antiokisë, vdiq si martir Nga kjo formë e jashtme e kronikës del qartë: 1) se çdo ngjarje shënohet (edhe në pjesën e fundit të kronikës) me të paktën tre data, të cilat, për rrjedhojë, mund të mos pajtohen me njëra-tjetrën. Prandaj, pyetja është shumë e rëndësishme: cila nga tre kolonat e Eusebius duhet të konsiderohet normale? Personat që nuk kanë punuar për një kohë të gjatë kronikën e Eusebit, kur fillojnë të punojnë me të, bien lehtësisht në gabim: ata kërkojnë datat e sakta kronologjike të Eusebit në vitet e mbretërimit të tij; për shembull, nëse një ngjarje qëndron përballë vitit të tetë të mbretërimit të Marcus Aurelius, atëherë ajo datohet në bazë të informacionit të saktë modern për momentin në të cilin fillon dhe mbaron viti i 8-të i Marcus Aurelius. Por eksperti më i madh i kronologjisë në shekullin tonë, Prof. Alfred von Gutschmid, në një sërë veprash të veçanta, tregoi se si përdoret kronika e Eusebit. Kjo çështje u zgjidh prej tij në 1868 (prandaj, pas botimit të vëllimit II të botimit të Schone, në të cilin janë vendosur xronikoí kanone_s), në veprën: De temporum notis quibus Eusebius utitur ii Chronicis Canonibus [ribotuar në vëllimin 1 nga L. von Gutschmid, K. Herausgeg. von F.Rühl. Leipzig 1889. S. 448–482]. Rezultati i pajtimit të tij të gjerë të datave është si vijon: a) Olimpiadat e Eusebius (d.m.th., lista armene) - artificiale, Juliane, e cila filloi më 1 janar 777 para Krishtit, të cilat vendosen kundër viteve të brishtë Juliane; në përshtatjen latine të Jeronimit - Olimpiadat e vërteta (duke filluar rreth 1 korrikut 776 para Krishtit). b) Herë pas here, Eusebi huazon fakte nga monumentet ku mbahej partitura sipas olimpiadave të vërteta; mo në këto raste ai nuk bën një reduktim në ato fiktive të tij Juliane, por i shkruan fakte të tilla nën të njëjtat vite të olimpiadave juliane, nën të cilat vite të olimpiadave, jo ato juliane, por ato të vërteta që janë renditur në burimet e tij. Kështu, nga vetë natyra e ngjarjeve, shkencëtari duhet të hamendësojë se nga cili autor po huazon të dhëna. Dhe nëse Eusebius përdor autorë që përdorin olimpiadat e sakta, atëherë shkencëtari duhet të vazhdojë nga Olimpiadat, dhe jo nga vitet nga Abrahami. c) Por “kanuni” kryesor, normal i Eusebit janë vitet e Abrahamit; Është gjithmonë prej tyre që duhet të vazhdohet me përkufizimet kronologjike (ose të vërtetohet paraprakisht se ky “kanun” për një ngjarje të caktuar nuk mund të shërbejë si normë). Eusebi i përfshiu artificialisht vitet e mbretërimit nën vitet e Abrahamit; në këtë rast, natyrisht, mund të ndodhin pasaktësi; për shembull, Tiberius vdiq në mars dhe vitet e Abrahamit numërohen nga rënia. Kështu, identifikimi i viteve të mbretërimit të pasardhësit të Tiberit me vitet nga Abrahami do të jetë pashmangshëm i pasaktë, d) Sa i përket reduktimit të viteve nga Abrahami në kronikë në vitet para erës sonë ose nga e. kur llogaritni, duhet të zbrisni vitin e Abrahamit (α) nga 2019, ju merrni vitin p.e.s. në të cilën bie ngjarja (2019-α = viti p.e.s.). 2) Nga 1240–2016; ju duhet të zbritni nga 2017 viti i Abrahamit = viti para Krishtit. (2017-α = viti p.e.s.). 3) Nga 2017–2209; duhet të zbritet nga viti i Abrahamit 2016 = viti nga R. X. sipas llogarisë tonë (α-2016 = viti sipas R. X.). 4) Nga 2210–2343; ju duhet të merrni vitin e Abrahamit, të zbrisni 2018 = vitin nga A.D. (α-2018 = viti pas Krishtit). Së fundi, 5) pjesa e përpunuar nga Jerome, nga 2343–2395; sipas recetës së von Gutschmid, ju duhet të zbrisni vitin 2017 nga viti i Abrahamit, ju merrni vitin nga R. X. Por në rastin e fundit, nuk mund të pajtohem me pikëpamjen e Gutschmid: nuk duhet zbritur viti 2017, por viti 2016 (A. von Gutschmid: α-2017 = viti i erës sonë; I: α-2016 = viti i erës sonë). Është e mundur të numërohen të paktën 19 data gjatë jetës së Jeromes që do të duhej të datonin në mënyrë të rreme nëse dikush do të ndiqte rregullin e von Gutschmid. Në thelb, mosmarrëveshja mes meje dhe Gutschmid-it zbret në sa vijon: në dorëshkrimet e disponueshme, kronika e Jeronimit përfundon në vitin 2395, nën të cilën vendoset: beteja katastrofike në Thraki (Lacrimabile bellum në Thraki), gjatë së cilës vdiq Valens. Siç dihet, beteja u zhvillua më 9 gusht 378. Duke qenë se gushti është muaji i fundit i vitit, nëse llogaritim me vitet e epokës së Abrahamit, ajo u zhvillua në fund të vitit të Abrahamit. Meqenëse Jerome nuk mund ta dinte vitin në të cilin u zhvillua kjo betejë, atëherë, përfundon von Gutschmid, është e qartë se 2395–378 = 2017. Unë supozoj se një gabim u fut në dorëshkrim. Shkrimtari vazhdoi në mënyrë arbitrare numërimin e viteve deri në vitin 2395, ndërsa Jeronimi përfundoi me 2394; 2394–378=2016. Prandaj, viti 2016 duhet të zbritet nga viti i Abrahamit. 2) Nga e njëjta formë e jashtme e "kanoneve" është e lehtë të kuptohet, siç është vërejtur tashmë, se është jashtëzakonisht e pafavorshme për ruajtjen besnike të kronikës së Eusebius. Një shtrembërim i parëndësishëm i vijës në spatium historicum çoi tashmë në një gabim prej një ose dy vitesh në datë; regjistrimet e gjata të ngjarjeve thuajse gjithmonë qëndronin kundër disa viteve të "kanoneve" dhe ishte shumë e vështirë të kuptohej nëse i gjithë ky procesverbal i referohet vitit kundër të cilit bie rreshti i parë, apo nëse detajet individuale të regjistrimit u referohen atyre viteve kundër të cilave janë regjistruar; për shembull, a dëshiron Eusebius të thotë se fillimi i përndjekjes së Trajanit, dhe vdekja e Simonit, dhe shenjtërimi i Justit, etj., bien në vitin 2122 (116), apo në 2122 ndodh vetëm fillimi i persekutimit, dhe vdekja e Simonit dhe shenjtërimi i Justit - në 2123, përkthimi në latinisht, pra mandej, në gjuhën latine. A[mandinus], B[op-garsianus], F[reherianus], P[etavianus], R[eginensis], (S[fragmente Petaviana]), M[iddlehillensis], dhe në armenisht: N [Tokat], XG [Jerusalem], kishte shumë opsione. Schone përgjithësisht i dha përparësi (pothuajse gjithmonë e pranon atë në tekst) datimit të V. Me ndihmën e orientalistëve Petermann (armenist) dhe Roediger (Aramaist), ai u përpoq, në bazë të përkthimeve lindore, të plotësonte dhe korrigjonte botimin e Jeronimit dhe kështu të rivendoste tekstin e Eusebit. Por, për fat të keq, Roediger i vuri në dukje pasazhe të përkthimit në gjuhën siriane që nuk kishin pothuajse asnjë vlerë (një listë ngjarjesh pa vite) dhe shikoi një monument shumë të rëndësishëm, pikërisht "Kronikën" e Dionisi Tell-Mahr (Teil-Mahr), Patriarku Monofizit i Antiokisë (818-845), teksti sirian i së cilës u botua nga Tuballberg (U18) Dionisi kopjoi pothuajse fjalë për fjalë pjesën më të madhe të kronikës së Eusebit. Një përkthim gjerman i kësaj pjese të kronikës së Dionisit u botua në 1884 nga Siegfried (Aramaist) dhe Goelzer (historian, studiues i mbetjeve të kronikës së Julius Africanus). Rezultati i kësaj rritjeje të re të aparatit kritik për Eusebius u përmblodh nga i njëjti Alfred von Gutschmid në programin e tij të zgjeruar të rektorit: Untersuchungen über die syrische Epitome der Eusebischen Canones. Shtutgart 1886 [gjithashtu në 1 vëllim të Kleine Schriften, S 483–529]. Rezultati i një krahasimi të gjerë të datave në dorëshkrime të ndryshme ishte si vijon: a) Kemi të bëjmë me dy rishikime të kronikës së Eusebit: 1) armenisht dhe 2) latinisht siriane. b) Nga 115 (= 99+16) ngjarje, rishikimi armen daton saktë 45 (= 29+16) ngjarje, latino-siriani 44. Igitur: meritat e të dy rishikimeve janë pothuajse të njëjta. Por c) në veçanti, nga këto 115 ngjarje, 45 (29+16) datohen saktë vetëm në rishikimin armen, 15 - vetëm në Sirian, 16 - vetëm në armenisht dhe cod. P., 18 – vetëm në R., 11 – vetëm në siriane dhe R., 10 – vetëm në armenisht dhe siriane. Pra, d) meritat e rishikimit sirian në krahasim me latinishten janë të parëndësishme: nga 59 ngjarjet që rishikimi latino-sirik, vetëm ose së bashku me armenishten, daton saktë, 34 janë regjistruar saktë në P dhe vetëm 25 në Siriakisht. A e) në lidhje me dorëshkrimet latine, kjo përmbledhje thotë: 1) die Güte von P, 2) der geringe Werth von E, 3) die Werthlosigkeit von B, domethënë Schone ndoqi gjurmën e gabuar në pjesën latine të tekstit. Dhe këtej e) rregulli i përgjithshëm: duhet përdorur botimi Schone, duke e korrigjuar paraprakisht tekstin e shtypur bazuar në leximet e NP. Von Gutschmid tregon se i vetmi dorëshkrim i mirë është P - kodiku Petavianus. Prandaj, kur caktohen ngjarjet në spatio historico në vitet në fila regnorum, duhet t'u jepet përparësi udhëzimeve të R. Për sa i përket anës së majtë të kolonës, ku vendoset përkthimi nga armenishtja, duhet marrë parasysh dorëshkrimi i shënuar me shenjën N. Le të supozojmë se në spatio hisu të Jerome lexojmë nën shenjën një shënim për një tokë të Cosulake (in Cosulake në ishullin e terr). Në përkthimin armen, kjo ngjarje është në dorëshkrimin G nën 2013, në dorëshkrimin N nën 2012, në Jerome - nën 2011, por sipas P - nën 2012, RN për vitin 2012 radhazi, Eusebius e daton këtë ngjarje në 2012. Kështu, pyetja e shtruar më lart zbret në një tjetër: a i përdori ky shkencëtar rezultatet e kërkimit të Gutschmid? Të gjitha këto detaje për operacionet në kronikën e Eusebit janë të pashmangshme për faktin se rreth tre të katërtat e datave që historianët kanë për periudhën përkatëse e kanë origjinën nga kronika e Eusebit. Çështja e kohës së përpilimit të "Kronikës" nga Eusebius zgjidhet në lidhje me çështjen e origjinës së veprës tjetër të tij, "Historia e Kishës". Kjo vepër e fundit, siç shihet nga kapitulli i parë i librit të tij të parë, doli pas kronikës dhe ishin veprat kronologjike të Eusebit që shërbyen si shtysë për të shkruar historinë e kishës. Për kronikën mund të supozohet se megjithëse përfundon (sipas Jeronimit) në vitin 2342 (324), ajo është përpiluar më herët dhe më pas është plotësuar 17. b) Historia kishtare e Eusebit doli në dritë sepse Eusebi, kur shkroi për herë të parë kronikën e tij, mblodhi shumë materiale që nuk përshtateshin në kuadrin e ngushtë të spatii historici. Prandaj Eusebius vendosi të japë një përshkrim më të plotë të ngjarjeve historike të kishës në një vepër të re: Ekklhsiastikh' istoria. Eusebi përpunoi 9 librat e tij të parë dhe i botoi para librit të fundit të 10-të, të shkruar me kërkesë të peshkopit Paulinus të Tirit. Në fund të librit të 9-të, Licinius i qëndron ende besnik dekretit të Kostandinit dhe nuk vepron si persekutues i të krishterëve, për të cilin Eusebius e lavdëron atë së bashku me Kostandinin. Është e qartë se ky libër u shkrua edhe kur marrëdhënia midis Konstandinit dhe Licinius nuk ishte plotësisht e përcaktuar, pra deri në shkëputjen përfundimtare të Konstandinit me Licinin dhe fitoren e tij ndaj tij më 18 shtator 323, kur Kostandini u bë sovran i vetëm. Libri i dhjetë tashmë i referohet tradhtisë së Licinius dhe përfundon me një lavdërim të Kostandinit. Rezulton, pra, se ai e shkroi fundin e historisë së tij pas 323 apo edhe 325, dhe ka shumë të ngjarë që vetë historia të jetë shkruar prej tij afërsisht midis 315 dhe 316 18. Dhe kjo punë mund të quhet e ndërgjegjshme dhe madje shkencore. Mbulimi i ngjarjeve nga Eusebius është i parëndësishëm për ne; ai është i domosdoshëm për ne si furnizues i fakteve që ai i ka huazuar nga burime që shpesh nuk na kanë mbijetuar. Pikëpamjet teologjike të Eusebius janë të gjera dhe tepër të njëanshme. Ai flet për rrugët e Zotit dhe ndikimin e djallit më shpesh sesa lejohet nga historianët modernë. Historia e tij në disa aspekte nuk kënaq jo vetëm kërkesat e historianëve të vërtetë, por edhe ato të bashkëkohësve të tij. Mund të pranohet si e padiskutueshme që bashkëkohësit e tij ishin në gjendje të karakterizonin figurat historike më mirë se Eusebius. Ata të paktën ruajnë tipare më të gjalla. Ammianus Marcellinus është një mjeshtër pozitiv i zanatit të tij në krahasim me Eusebius. Eusebius është mjaft i pangjyrë këtu. Në përgjithësi, duhet të pranojmë se talentet e tij si historian-psikolog, madje edhe stilist nuk janë parësore. Nëse e zbatojmë këndvështrimin tonë për historinë e tij, ai nuk do të përballet me shqyrtimin e tij: nuk ka pothuajse asnjë pragmatizëm në të. Por rëndësia e veprës së Eusebit do të shfaqet në një këndvështrim tjetër nëse vendosim një këndvështrim tjetër. E gjithë forca e tij qëndron në faktin se ai kishte akses në biblioteka të mëdha, Cezare dhe Jerusalem, nga të cilat përdorte vepra të ndryshme të shkrimtarëve të lashtë. Ai është mjeshtër kur shkruan. Vepra historike kishtare e Eusebit është, në thelb, një përshkrim i koleksionit më të pasur të librave që ishte në duart e autorit, një përshkrim i renditur në rend kronologjik sipas mbretërimit të perandorëve. Në këtë aspekt mund të krahasohet me Bibliotheca Vaticana të Assemanit (1719–1728). Dallimi midis Assemanit dhe Eusebius varet nga bollëku i materialit dhe jo në thelbin e teknikave. Ndër historianët e ditur të kohëve të mëvonshme, është gjithashtu e drejtë të theksohet si analogji në këtë rast Tillmon, i cili dha një histori shembullore për nga besueshmëria shkencore. Ai tregon në çdo rresht se nga e ka marrë informacionin: teksti frëngjisht përfaqëson përkthimin e tij të origjinaleve greke dhe latine. Lexuesi mund të hamendësojë menjëherë nëse ai bazohet në burime të besueshme apo thjesht supozime. Ndërsa ky historian e drejtoi çështjen, kështu bëri edhe Eusebius, i cili u përpoq të provonte ekzistencën e një figure të famshme historike përmes ekstrakteve. Në përmbajtjen e saj, historia e Eusebit është teologjike. E gjithë historia laike është lënë mënjanë prej tij. Qëllimet që ai ndjek në historinë e tij karakterizojnë në mënyrë të përsosur karakterin teologjik të tij. Në parathënien e historisë së tij, Eusebi thotë se do të ndjekë vazhdimësinë e traditës apostolike siç shprehet në radhën e personave hierarkikë që zinin departamentet më të rëndësishme dhe në ruajtjen nga ata dhe mësuesit e tjerë të besimit të krishterë të mësimit apostolik. Ky është qëllimi pozitiv i historisë së tij. Negativi është përshkrimi i atyre ujqërve që, duke u shfaqur në petkun e deleve, plaçkitën kopenë e Krishtit, domethënë heretikët, një përshkrim i persekutimit të të krishterëve nga paganët dhe vdekjes së torturuesve. Këtu, pra, është një program thelbësisht i thjeshtë, por i menduar rreptësisht i punës së tij. Ai premtoi se do të monitorojë vazhdimësinë e traditës apostolike dhe në historinë e tij mbledh materiale të tilla nga të cilat duket qartë se vazhdimësia është ruajtur vërtet. Nga ana negative, Eusebius nuk është nga ata historianë që janë plotësisht objektivë. Kur rendit herezitë, ai nuk tregon saktësisht mësimet e heretikëve, por zakonisht thotë vetëm se në një mbretëri të tillë dhe të tillë u shfaq filani heretik. Për shembull, për Sabellius, ai thotë se në mësimet e Sabellius-it ndihet blasfemi e madhe kundër Zotit; Natyrisht, nga një mesazh i tillë nuk mund të merret një ide e qartë e mësimit të rremë të Sabellius. Për sa i përket persekutimit, ai është më konsekuent. Rendi i prezantimit është si më poshtë: duke folur në detaje për periudhën e lashtë të historisë së kishës, ai përmend perandorin romak, si dhe peshkopët që sunduan selitë më të rëndësishme - Jeruzalemin dhe të tjerët gjatë mbretërimit të këtij perandori. Duke vendosur një kuadër të tillë kronologjik, ai nxjerr sinkronizma dhe metakronizma nga monumentet letrare, dhe në të njëjtën kohë jep informacion për përmbajtjen e këtyre veprave, për korrespondencën midis peshkopëve, herezitë dhe polemika kundër tyre. Ai zakonisht thotë se ky e ai dokument fjalë për fjalë (katá lé_ksin) thotë këtë; Falë kësaj mënyre, supozimet e vetë Eusebius janë mjaft të lehta për t'u dalluar nga ato që jepen në të vërtetë. Ai përdorte letërsinë greke; ai, si peshkop i Cezaresë në Palestinë, ndoshta mund të lexonte sirianisht, por nuk është e qartë se ai përdorte gjerësisht shkrimin sirian. Për sa u përket monumenteve latine, ai i përdori ato në përkthime, por jo veçanërisht të afta, ndaj do të ishte e pamundur të kuptoheshin shumë pasazhe nëse nuk do të ruheshin origjinalet. Librat e fundit të historisë së Eusebius i kushtohen historisë së persekutimeve nën Dioklecianin. Në fund të tregimit, ose pas librit të tetë ose të nëntë, në dorëshkrime është vendosur edhe “Përralla e dëshmorëve palestinezë” (Perí tw'n én Palaistính marturhsantwn). Eusebius flet për ta ose si dëshmitar okular, ose sipas dëshmive të dëshmitarëve okularë. Vendin më të spikatur këtu e zë martirizimi i Pamfilit, presbiter i Cezaresë, mik i Eusebit. "Përralla" është ruajtur në origjinal deri më sot në një version të shkurtuar. Versioni i plotë është i disponueshëm vetëm në përkthimin në gjuhën siriane të botuar nga William Cureton në 1861 (W. Cureton, History of the Martyrs in Palestine. London 1861). Recensionet e krijuara nga ky botim tregojnë rëndësinë e përkthimit në gjuhën siriane, i cili është lehtësisht i kuptueshëm, duke pasur parasysh faktin se teksti greqisht paraqet vështirësi të pakapërcyeshme në kronologji 19 20 . Në librat e fundit të historisë vërehet veçanërisht fjalëpërsia e Eusebit, që përbën të metën e tij. Këtu gjejmë shumë gjëra të panevojshme dhe nga kjo rrethanë mund të gjykojmë Eusebiun si shkrimtar në përgjithësi. Në përgjithësi, stili i shkrimeve të tij është shumë i errët dhe konfuz. Nëse në disa vende të historisë së tij ai përmbahet nga të folurit, atëherë kjo shërben pozitivisht në favor të interesave të historisë së kishës. Botimi i parë i historisë kishtare të Eusebit (editio princeps) u bë në Paris në vitin 1544 në folio nga Robert Stephen. Botimi i këtij botimi ishte, mund të thuhet, fatal për botimet e kohëve të mëvonshme. Botimi u bë sipas një kodiku, që ndodhej në Bibliotekën Mbretërore të Parisit, i cili quhej “codex Regius” dhe ishte shumë i keq [pak lexime, edhe ndarja në kapituj, janë huazuar nga një dorëshkrim tjetër, kodiku Medicaeus]. Botimi i Stefanit u pasua nga botimi në Paris më 1659 i Valesiusit të talentuar. Ky i fundit ishte i lidhur në biznesin e tij me paraardhësin e tij. Duke e konsideruar botimin e Robert Stefanit kulmin e përsosmërisë, Valois e ruajti tekstin e tij pothuajse kudo. Por duke pasur manuale të mira në kodet C [Mazarinaeus], ​​B [Medicaeus], ​​D [Fuketianus], Fa [Savilianus], duke i përdorur ato dhe disa të tjerë, ai tregoi një lexim më të saktë nën rresht. Teksti u ribotua nga Valois në Kembrixh në 1720 Reading. Botimi Valois jep historinë e Eusebius në Patrologjinë e Migne (1857). Pastaj kishte botime nga Stroth në Halle në 1779 dhe Zimmermann në Frankfurt në 1822. Në 1827, botimi i Heinichen u botua në Leipzig. Ai kishte vetëm të dhëna Valois për aparatin e tij kritik. Një hap përpara, falë pajtimit të disa kodeve, bëri Eduard Burton, botimi i të cilit doli në 1838 në Oksford dhe u ribotua në 1872 dhe 1881. Bright. Kjo u pasua nga botimi i Albert Schwegler në 1852 në Tübingen, ku u sqaruan mirë grupet në të cilat duheshin vendosur dorëshkrimet e Eusebius. Por, duke i klasifikuar mirë dorëshkrimet, ai i vuri vetes një synim të kufizuar, duke dashur të rivendoste tekstet e Eusebius kryesisht në bazë të C [Mazarinaeus or Parisiensis 1430]. Në Schaffhausen (Scaphusiae) në 1859–1862. Historia e Eusebit u botua pjesë-pjesë nga një profesor katolik i Breslaut, një ish-protestant që u konvertua në katolicizëm dhe një ish-profesor i asociuar në Universitetin e Berlinit, Hugo Lämmer. Pas konvertimit në katolicizëm, Hugo Lemmer mori drejtimin e historisë së kishës në Universitetin Katolik të Breslav. Ai e përshkroi motivimin e tij për t'u konvertuar në katolicizëm në broshurën "Misericordia Dei", e cila menjëherë pas botimit të saj u bë një gjë e rrallë antike. Lemmer, një katolik, ishte, si të thuash, persona grata në Romë, prandaj atij i hapeshin lehtësisht dyert e atyre bibliotekave, në të cilat më parë do të kishte qenë shumë e vështirë të hynte si protestant. Për të studiuar dorëshkrimet e Eusebit, ai vizitoi Dresdenin, Vjenën, Venedikun, Romën dhe Mynihun dhe kështu e solli aparatin e tij kritik në numrin e 24 dorëshkrimeve dhe pasazheve të Eusebit. Ky ishte një hap i madh përpara. Por Lemmer sugjeroi që Kodi O (Venetus 338) përcjell më saktë tekstin origjinal të Eusebius, ndërsa, përkundrazi, ky kod përfaqëson një lloj shkurtimi të botimeve të tjera. Lemmer madje riprodhoi ndarjen në kapituj sipas Kodit O. Ai nuk ishte i njohur me dorëshkrimet franceze dhe angleze, dhe për këtë arsye dorëshkrimi venecian nuk u kontrollua kundër tyre. Dorëshkrimet që Lemmer përdori për botimin e tij janë renditur sipas rendit të Schwegler-it. Botimi i dytë i Gainichen, më i kënaqshëm për kohën e tij, gjithashtu në Leipzig, daton në vitin 1868. Gainichen qëndron, në thelb, mbi supet e Lemmer-it. Kjo duket nga fakti se, për shembull, Vita Constantini, të cilën Lemmer nuk e botoi, ai boton vetëm 5 dorëshkrime, ndërsa historia e kishës - 24. Pas këtij botimi, botimi Schaffhausen i Lemmer-it humbi vlerën e tij. Gainichen hodhi poshtë përkthimin latin të Eusebius në botimet e mëparshme, i cili ishte i panevojshëm për lexuesin e ditur. Gainichen la pasazhe të qarta të tekstit grek të Eusebit pa shënime; Ai u dha pasazheve të errëta me shënime nën rreshtin ku tregoi përkthimin latin dhe gjerman të këtyre pasazheve. Kur teksti i Eusebius gaboi në neologjizma, Gainichen i referoi lexuesit te manualet mbi gramatikën e gjuhës së mëvonshme greke. Pas kësaj, shumica e veprave të Eusebius u botuan në Leipzig nga Dindorf në 1871. Ky botim paraqet një hap prapa në krahasim me botimet e mëparshme, përkatësisht botimin e dytë të Gainichen. Në botimet e mëparshme, ishte vërtetuar tashmë se dorëshkrimet e veprave të Eusebius ishin të ndara në 2 ose edhe 3 mbiemra, por Dindorf përsëri i përzjeu ato në botimin e tij. Dindorf dëshiron të rivendosë tekstin më të mirë vetëm sipas disa kodeve - para së gjithash (si Schwegler) sipas C; por në mesin e këtyre të përzgjedhurve shfaqet edhe O, megjithëse ajo i përket një familjeje tjetër, dhe në eklekticizmin e tij Dindorff rezultoi i paqëndrueshëm dhe shpesh refuzon leximin e C dhe pranon leximin e dorëshkrimeve të tjera. Çfarë, në fakt, mbetet për të bërë për të rivendosur tekstin e historisë kishtare të Eusebit? Lidhur me botimin e Dindorfit dhe më pas në kohët e mëvonshme, pati ankesa nga studiues gjermanë se nuk kishte ende një botim kritik plotësisht të kënaqshëm të tekstit të Eusebit. Por këto ankesa janë të kota. Më e mira, natyrisht, është gjithmonë armiku i së mirës dhe mendimi njerëzor duhet të ecë përpara me kalimin e kohës. Por nuk ka gjasa që do të gjendet ndonjë gjë thelbësisht e re në krahasim me atë që është dhënë tashmë nga Gainichen. Përzgjedhja e mospërputhjeve që ai bëri në botimin e tij përmban shumë materiale dhe e gjithë detyra e botuesve të ditur të Eusebit zbret në taksimin e dorëshkrimeve. Por ndoshta leximi i tekstit të Eusebit do të jetë gjithmonë i diskutueshëm. Për të rivendosur tekstin e Eusebit, me sa duket, përveç dorëshkrimeve mund të shërbejë edhe Nikeforos Callistus (rreth 1333). Por ky është një shkrimtar i vonuar dhe për këtë arsye jo autoritar; Ndërkohë ka dorëshkrime të Eusebit të shek. Për më tepër, Callistus ndonjëherë ndryshon tekstin e Eusebius. Rëndësia e Kalistit si komentues, d.m.th. sa e shpjegon ai Eusebiun është e parëndësishme. Historia e Kalistit fiton rëndësi vetëm sepse ai mundi të përdorte bibliotekën e Patriarkanës së Kostandinopojës. Ky është një manual grek. Nëse, kur vlerësonim dorëshkrimet e historisë së Eusebit, do të njihnim parashkrimin si kriter, atëherë duhet të njihnim leximin më të përsosur të Eusebit, të cilin e gjejmë në përkthimin latin të historisë së Rufinus të Aquileia-s. Por Rufinus e përcolli Eusebius vetëm në latinisht dhe nuk e përktheu aspak fjalë për fjalë, dhe për këtë arsye nuk mund të argumentohet se leximi i Rufinus është plotësisht i saktë dhe më i përsosur. Për të njëjtën arsye, leximi i Eusebit, i gjetur në veprën e Jeronimit "De viris illustrious", nuk mund të konsiderohet i përsosur. Përveç manualeve greke dhe përkthimeve latine, ekziston edhe një burim për krijimin e tekstit të Eusebit. Këto janë përkthime lindore - siriane dhe armene. Nga dorëshkrimet siriane të përkthimit të historisë, njëri daton në shek. dhe ndodhet në Londër në koleksionin nitrian të dorëshkrimeve siriane të Tatamit; përmban vetëm pesë librat e parë. Një dorëshkrim tjetër është mezi 120 vjet më i ri se Eusebius dhe i shkruar në vitin 462, i vendosur në Imp. biblioteka publike në Shën Petersburg; i mungon libri i 6-të dhe pjesërisht i 5-të dhe i 7-të. Një botim i këtij Eusebius sirian pritej nga William Wright. [Pas vdekjes së tij u përfundua në 1898 nga Mac Lean (Cambridge). Një vit më parë u botua edhe në Lajpcig botimi i Bedjanit. Dorëshkrimet, siç u tha, kanë boshllëqe. Por aty ku na lë përkthimi në gjuhën siriane, përkthimi armen na vjen në ndihmë. Studiuesi armen Djarian botoi përkthimin e tij të Eusebius në armenisht në Venedik në 1877, dhe më poshtë ai shtypi përkthimin e lashtë armen [nga sirianishtja]. Ky përkthim, megjithëse dorëshkrimi është i vonë, shek. dhe daton në kohën e Mesropit 21. Me koleksionin e manualeve orientale për Eusebiun, aparati kritik mund të konsiderohet i kompletuar. Nëse i zotëroni të gjithë këta manuale, rezultati do të jetë se ekzistojnë dy klasa të kodeve të Eusebit: njëra përmbledhje mund të quhet pariziane (C, Mazarin), tjetra fiorentine (G dhe H, dorëshkrimi i Sinodit të Moskës. Bibl. J gjithashtu i përket). Përkthimi sirianisht dhe armenishtja janë ngjitur me njërën prej tyre, pastaj me tjetrën. Kështu, kur boton Eusebius, nuk mund të ndalet vetëm në një lexim, por duhet ose të ndjekë një rrugë eklektike, ose të paraqesë dy lexime në mënyrë sekuenciale (njëri në formë teksti, tjetri në formë shënimesh); Ndoshta rishikimet kanë ardhur nga më shumë se një dorëshkrim i Eusebius, atëherë, prandaj, përfundimi do të jetë se ato duhet të mbeten të tilla 22. c) Vepra e mëvonshme e Eusebit, që mbulon ngjarjet e epokës së Kostandinit të Madh, katër "Fjalët" e tij (lógoi) për Kostandinin, ose Jeta e Kostandinit në 4 libra, u diskutua tashmë më lart. Në botimin Gainichen ato ndiqen si libri i 5-të nga Homily Pro_s tón sullógon twn agíwn ("Për Këshillin e Shenjtorëve") të Perandorit Konstandin dhe, më në fund, si përfundim, nga Predikimi i vetë Eusebit me rastin e tridhjetë vjetorit të mbretërimit të Kostandinit". Si burim parësor për këtë periudhë, vepra e Eusebit mbetet e vlefshme përgjithmonë, sepse Eusebius bën ekstrakte nga dokumentet - nga njëra anë; nga ana tjetër, Eusebi flet për shumë gjëra këtu si dëshmitar okular. Por këtu u shprehën plotësisht të gjitha ato mangësi të Eusebit si shkrimtar, që i vërejmë tashmë në librat e fundit të historisë së tij. Fjalësia, madhështia dhe konfuzioni përbëjnë tiparin karakteristik të "Përrallave" të tij për Kostandinin. Eseja e Eusebit për Konstandinin duhet parë pikërisht si fjalë lavdëruese për këtë të fundit, të cilat nuk janë pa gabime historike, pasaktësi dhe ekzagjerime. Një qëndrim i tillë i lirë ndaj të dhënave historike është përgjithësisht karakteristik për folësit, siç tregohet nga shembujt e përzgjedhur nga A.P. Lebedev. “Fjala” me rastin e ditëlindjes së tridhjetë të Konstandinit nuk i shton asgjë jetës së këtij të fundit dhe është, si të thuash, një konfirmim zyrtar i gjithçkaje që thuhet në të. Pasardhësit e Eusebit në shekujt V dhe VI. Pasardhësit e veprës së Eusebit në fushën e historiografisë janë njerëz që jetuan njëqind vjet pas tij. Epoka e mbretërimit të Teodosit të Ri është veçanërisht e favorshme në këtë drejtim; Këtu shfaqen brenda një kohe të shkurtër një sërë historianësh të kishës. Vendi i parë në kohë i përket historianit arian Filostorgius, i cili jetoi rreth vitit 425 dhe shkroi 12 libra, secili prej të cilëve fillon me një nga shkronjat e emrit të tij. Kjo vepër, për shkak të joortodoksisë së autorit të saj, nuk u shpërnda në Bizant dhe e njohim nga ekstraktet e Fotit (Biblioth. kod. 40). Është e vetëkuptueshme që Filostorgius shkroi nga këndvështrimi i tij, dhe pasqyrimi i tij i ngjarjeve historike është thjesht Arian. Por duke qenë se ai kishte në dorë burime dokumentare në lidhje me Arianizmin, për një kuptim më të qartë të këtij të fundit do të ishte shumë e rëndësishme të kishim historinë e tij. Filostorgius raporton shumë detaje interesante; për shembull, se Këshillit të Nikesë i parapriu një kongres i peshkopëve Hosius dhe Aleksandrit të Aleksandrisë, në të cilin u vendos që të shpalleshin omooúsio_s në Këshillin e Nikesë. Kjo histori nuk është asgjë e pabesueshme, megjithëse është tendencioze. Ai ka të dhëna edhe në lidhje me mosmarrëveshjet që ekzistonin mes vetë arianëve. Veçanërisht e shquar është pikëpamja e tij për Vasilin e Madh dhe Gregori Teologun. Ai i paraqet ata si të ditur se Athanasi i Madh është pothuajse një fëmijë para tyre. Dhe kjo ide duket e paanshme, sepse Eunomius, i nderuar nga Filostorgius, ishte në polemika me Vasilin e Madh. Shkrimtarët e mëvonshëm historikë me sa duket nuk e përdorën Filostorgius. Pastaj, rreth kësaj kohe, shfaqet historia e pa ruajtur ende e presbiterit të Jeruzalemit Hesychius; se është shkruar nën Teodosi të Riun, kjo është e dukshme nga shënimet në të për Teodorin e Mopsuestias, të lexuara në Koncilin e 5-të Ekumenik. Vepra e presbiterit sidik Filipit, për të cilën Foti flet pa shumë miratim (kod. 35), gjithashtu nuk ka mbijetuar. Më tej, në të njëjtën fushë shfaqen pothuajse njëkohësisht tre historianë, të cilët mund të quhen parashikues të motit, siç i përshkruan përafërsisht në të njëjtën kohë. I pari prej tyre është Socrates Scholasticus. “Historia kishtare” e tij përbëhet nga 7 libra dhe mbulon kohën nga abdikimi i Dioklecianit nga froni në vitin 305 deri në pesëvjetorin e 8-të të Teodosit të Vogël, ose deri në vitin 439. Sokrati shkroi në emër të një njeriu të shenjtë të Perëndisë, Teodorit, siç shprehet ai vetë. Ky Teodor, siç duhet të merret me mend, ishte peshkop, por nuk dihet se çfarë kapte ai, vetëm se nuk ishte Teodori i Mopsuestias. Dihet pak për fytyrën e Sokratit. Ai lindi, u rrit dhe jetoi në Kostandinopojë; punët e Kostandinopojës i duken më të rëndësishmet dhe ai flet për to me hollësi; Ai pa shumë nga ato që u thanë vetë. Duke përmbledhur të gjitha të dhënat në lidhje me biografinë e tij, mund të supozojmë se ai ka lindur në fund të shekullit të IV-të. Kjo është e dukshme nga fakti se Sokrati studioi me gramatikanët paganë Amonius dhe Hellas, të cilët duhej të iknin pas mbylljes së serapionit në Aleksandri (388–389). Ndër dëshmitarët dhe dëshmitarët okularë me të cilët Sokrati duhej të merrej, Auxanon, presbiteri novatian, renditet i pari. Për këtë Auxanon, Sokrati raporton se ai ishte i ri në Këshillin e Niceas dhe pa peshkopë që kishin lindur rreth vitit 250; Kjo do të thotë se falë Auxanon-it, me të cilin Sokrati bisedoi personalisht, ai mund të fliste për traditën në një periudhë rreth 200 vjeçare. Sokrati thërret me emër edhe dëshmitarë të tjerë dhe dëshmitarë okularë. Sa i përket motivimit të Sokratit për të shkruar historinë, ai ishte vazhdimi i historisë së Eusebit të Cezaresë. Prandaj, Sokrati flet më hollësisht për ato që përmend shkurtimisht Eusebius. Informacionin e tij për disa fakte të epokës së Kostandinit të Madh ai e nxori nga shkrimet e Eusebit. Për ngjarjet pas Koncilit të Nikesë, ai flet mbi bazën e historisë së Rufinit. Për sa i përket integritetit letrar të Sokratit, duhet theksuar se ai, pasi kishte shkruar tashmë dy librat e parë të historisë, pasi kishte gjetur akses në veprat e Athanasius të Aleksandrisë dhe u bind për gabimin e dëshmisë së Rufinusit, e konsideroi detyrën e tij t'i ripërtërijë ato përsëri, në formën që i kemi në kohën e tanishme. Në fakt, Sokrati nuk kishte përgatitje serioze për punën e tij dhe nuk mund ta kishte pasur atë. Arsimi që mori ishte laik dhe punonte në profesionin e juristit (quhet “scholastic” në kuptimin e avokatit); në fushën teologjike e pranon veten të paaftë. Por pavarësisht paaftësisë së tij teologjike, ai deklaron paanshmëri të plotë në vlerësimin e fakteve të historisë së kishës nga këndvështrimi i tij botëror. Një nga pikëpamjet e tij udhëzuese është toleranca fetare. Ai i dënon gjithmonë ata peshkopë që mëkatojnë kundër saj, dhe jo vetëm arianët, apolinarët, maqedonasit, por edhe ortodoksët. Kështu, ai flet jashtëzakonisht ashpër për Nestorin për përndjekjen e tij dhe nuk simpatizohet me persekutimin e heterodoksëve dhe joortodoksëve nga Kirili i Aleksandrisë. Ai është kritik ndaj vetë debateve teologjike; e vërteta, sipas tij, qëndron aq afër të dyja palëve, saqë do të mund të debatohej edhe më pak. Në lidhje me këtë tolerancë fetare qëndron edhe qëndrimi i tij i moderuar ndaj Julianit. Ai nuk e pranon se ky i fundit ua ndaloi të krishterëve të merreshin me letërsinë klasike, siç pretendojnë shkrimtarët e tjerë, ai vetëm ua ndaloi ta shpjegonin; ai ishte mjaft kritik ndaj përpjekjes së krishterë për të zëvendësuar poezinë klasike me përshtatje teologjike. Një anë shumë karakteristike e historisë së Sokratit është çështja e marrëdhënies së tij me Novatianët. Shumë argumentuan se ai vetë i përkiste Novatianëve, por kjo është e padrejtë: në tregimin e tij, Sokrati kontraston veten me Novatianët si anëtar i Kishës Katolike. Por ai në fakt është i interesuar për Novatians. Kështu, për shembull, ai raporton se Novatiani vdiq si martir, se Novatianët ishin të pranishëm në Këshillin e Nikesë, ku u thirrën peshkopët e tyre; monitoron vazhdimësinë e hierarkisë së tyre, si dhe të peshkopëve ortodoksë. Ai ka informacione të qarta për ngjarjet e brendshme midis Novatianëve dhe përcakton situatën e tyre edhe në zona të parëndësishme të Frigjisë dhe Romës, gjë që nuk ishte e lehtë të dihej kur jetonte në Kostandinopojë. Ai thekson qëndrimin e njohur të Krizostomit ndaj Novatianëve. Një ditë ai shpreh gjykimin se Novatian rastësisht nuk u bashkua me kishën ortodokse. Së fundi, në lidhje me çështjen më të ndjeshme - shkishërimin e të rënëve, Sokrati, megjithëse i përkiste kishës katolike, ishte shumë skeptik për disiplinën, e cila lejon pendimin e përsëritur. Kështu, nga ky këndvështrim, Sokrati është padyshim novatian. Një njohje e tillë me historinë novatiane sugjeron se Sokrati vinte nga një familje që dikur i përkiste Novatianizmit, prandaj ai mund të njihte historinë e kaluar të këtij të fundit nga traditat familjare. Një tipar i veçantë i historisë së Sokratit është tendenca e tij romanizuese. Në historinë e tij ka gjykime aq të pabaza sa që katolikët romakë mund të gëzohen vetëm për to. Kështu, ai pretendon se kur u ngritën mosmarrëveshjet në lindje rreth Hyjnisë së Shpirtit të Shenjtë, Damasus, Peshkopi i Romës, shkroi se Fryma e Shenjtë duhet të njihet si një substancial me Perëndinë Atë dhe Birin, dhe mosmarrëveshjet përfunduan; madje pohon se një koncil ekumenik nuk mund të zhvillohet pa lejen e peshkopit të Romës. Një tipar origjinal në historinë e Sokratit është se ai qëndroi për emrin e mirë të Origjenit: ky i fundit i duket si një njeri i madh; personat që e sulmuan atë ishin pigme në aspektin mendor dhe Herostratas në aspektin moral. Ai nuk harron të theksojë se Teofili, pasi kundërshtoi Origenin, u kap vetë duke lexuar veprat e Origjenit. Në çdo rast, dënimi i Origjenit u prit me mossimpati nga Sokrati. Burimet që përdori Sokrati ishin të kufizuara. Ai nuk është i njohur as me shkrimet e kapadokëve të mëdhenj. Një nga burimet më të spikatura, që aktualisht nuk ekziston, ishte Sunagwgh' twn sunódwn (koleksioni i këshillave) i Savinus, peshkop i Herakleias, një ndjekës i Maqedonisë. Ky koleksion dokumentesh konciliare mbulon pothuajse të gjithë historinë që nga fillimi i Arianizmit. Sokrati thekson se kjo vepër është e pajisur me komente jo pa paragjykime: Savini hesht për faktet dhe ngjarjet që hedhin një dritë të pafavorshme mbi Arianizmin. Kështu, ai nuk flet për fyerjet që ndodhën në Aleksandri me rastin e ngjitjes së arianëve Gregori dhe Gjergji në selinë episkopale; në të njëjtën mënyrë, ai nuk flet se si, pas vdekjes së Athanasit të Madh, Arian Lucius u emërua në departament. Por në aspekte të tjera ky koleksion është shumë i vlefshëm. Ky koleksion këshillash është i rëndësishëm për dokumentimin e akteve dhe plotësinë e tyre; Këtu flitet në mënyrë të veçantë për debatet e zhvilluara në Këshillin e Seleukias, saqë duket se raporti është bërë thuajse nga një stenografi. Lidhur me detajet e ndryshme të historisë së Sokratit, duhet theksuar se ai i kushton vëmendje shumë serioze kronologjisë. Që ai bën gabime në vende, nuk ka dyshim; megjithatë, dëshira për emërtim të saktë është e qartë. Takimin e bën sipas konsujve. Një nga gabimet e Sokratit ishte datimi i Këshillit të Serdikës në vitin 347 dhe ky gabim shkaktoi shumë vështirësi. Aktualisht, pas botimit të mesazheve të Pashkëve të Athanasit të Madh dhe përmbajtjes së tyre në gjuhën siriane [Cureton 1848, përkth. mbi të. gjuha Larsow 1852], pranohet se katedralja ishte në vitin 343 23 24. Lidhur me vitin e vdekjes së Athanasit të Madh, edhe Sokrati bën një gabim rreth dy vjet; ai e përcakton kohën e vdekjes së tij në vitin 371, por ndërkohë vdiq në vitin 373. Me sa duket, do të pritej më shumë saktësi nga Sokrati, të paktën për sa i përket atij si avokat, përkatësisht në lidhje me legjislacionin, gjykimet dhe mbrojtjen. Megjithatë, informacioni që ai jep në këtë fushë është i tillë që në bazë të tij nuk është aspak e mundur të njihet autori si avokat. Të pasakta nga pikëpamja juridike, ato duken të njëjta nga pikëpamja historike. Për shembull, Sokrati pretendon se perandori Valentinian, pasi ishte martuar me shërbëtoren e saj të nderit gjatë jetës së gruas së tij, nxori një dekret që lejonte të gjithë të kishin dy gra të ligjshme, ndërsa dihet se ai ishte martuar tashmë me një të ve dhe një të ve. Botimi i historisë së Sokratit, së bashku me botimin e Eusebius, Sozomen, Theodoret dhe Evagrius, u ndërmor nga Stephanus (1544 Christophorson (1612), Valesius (1668) dhe Reading (1720). Botimi më i mirë është Robert Hussey, Oxonii, 3 kodi 5 dhe 185. codd Florentini FM - Teksti më i rëndësishëm nga Brighfa (1878) përfaqëson një hap prapa. Pas Sokratit, Hermias Sozomen shkroi historinë e kishës. Ai ishte nga Palestina, nga fshati Bethelia afër Gazës dhe kishte marrëdhënie të mira me asketët palestinezë; njëri prej tyre, Hilarioni, shëroi dikur një banor të Bethelias, Alafion (i pushtuar), nga një sëmundje dhe kjo shërbeu si arsye për konvertimin e gjyshit të Sozomenit në krishterim. Sozomenit iu kujtua Zenoni, peshkopi i Mayumit. Si avokat, Sozomen u vendos në Konstandinopojë, ku mori pjesë në një procesion kishtar që ishte nën patriarkun Proclus. Marrëdhëniet e ngushta me asketët lanë gjurmë në karakterin e Sozomenit, i cili ishte një njeri i devotshëm i prirur për asketizëm. Ai shkroi një histori të kishës duke mbuluar ngjarjet nga viti 324 deri në 439. dhe i përbërë nga 9 libra. Por rrëfimet e tij historike na kanë mbijetuar vetëm deri në vitin 423. Pjesa e humbur, megjithatë, është e parëndësishme. Pyetjes se çfarë e shtyu Sozomenin të merrte stilolapsin e tij, është e vështirë të japësh një përgjigje të saktë. Duhet theksuar se Sozomen, si historian, është në lidhje të ngushtë me Sokratin. Duke krahasuar historitë e Sokratit dhe Sozomenit, shkencëtarët arritën në përfundimin se ky i fundit huazoi pothuajse gjithçka nga i pari. Faktori vendimtar në këtë çështje nuk është se këto dy histori janë të ngjashme në përgjithësi, por se në veçanti ato janë jashtëzakonisht të ngjashme. Kështu, aty në Sozomen gjenden disa episode të futura nga Sokrati, megjithëse ai nuk kishte nevojë logjike për to. Sokrati ka një histori për Këshillin Novatian dhe polemikat në lidhje me kremtimin e Shën Pashkëve, dhe Sozomen gjithashtu. Sokrati flet për çështjen e festimit të Pashkëve dy herë, dhe Sozomen gjithashtu, dhe në të njëjtën lidhje. Megjithatë, Sozomen nuk e përmend Sokratin si udhëheqës në punën e tij. Dihet se Sozomen është i pavarur vetëm në informacionin për ekzistencën e kishës në Persi dhe për monastizmin në Palestinë dhe Siri. Këtu ai ka shkruar në bazë të burimeve parësore, informacioneve gojore dhe dëshmive dhe është për ne si burim parësor. Pra, Sozomen përdori Sokratin, dhe historia e tij është vetëm një ripërpunim i Sokratit. Shkrimtarë të tjerë në Bizant përdorën gjithashtu veprat e paraardhësve të tyre, por në pjesën më të madhe ata kopjuan fjalë për fjalë prej tyre, dhe Sozomen vetëm tregoi me fjalët e tij dhe në një gjuhë më elegante atë që ishte shkruar nga Sokrati. Çfarë e shtyu Sozomen të shkruante në këtë mënyrë? Pyetja është e vështirë. Dikush mund të mendojë se Sozomen nuk i pëlqeu drejtimi i Sokratit për shkak të simpatisë së këtij të fundit ndaj Novatianëve, për kritikat e vazhdueshme ndaj persekutimit të të padrejtëve dhe për respektin e tij për autoritetin e Origjenit. Por megjithëse këto (nga një këndvështrim i caktuar) vrazhdësi të Sokratit zbuten në Sozomen, në këtë pikë nuk vërehet ndonjë ndryshim domethënës midis veprave të tyre. Është gjithashtu e pabesueshme që Sozomen e trajtoi veprën e Sokratit në këtë mënyrë, sepse ai shpresonte që historia e tij të njihej jo më larg se Palestina. Nga fjalimi i Sozomenit drejtuar Teodosit, të cilit ai donte t'i kushtonte veprën e tij, duket qartë se ajo ishte menduar për shpërndarje jashtë Palestinës. Dikush mund të mendojë gjithashtu se Sozomen, i cili më parë shkroi një shkurtim të historisë së Eusebius në dy libra deri në vitin 323, donte të shkurtonte veprën e Sokratit për lehtësinë e përdorimit. Por kjo ishte e panevojshme, pasi historia e Sokratit ishte mjaft e shkurtër dhe mund të plotësonte nevoja të tilla. Dhe shkurtesa e Sozomenit nuk është plotësisht e suksesshme, pasi ai jep emrat e duhur të shumë personave dhe shumë data kronologjike, kështu që është e pamundur të jepet një kronologji e saktë sipas Sozomenit. Në fakt, jo vetëm në pikat e sipërpërmendura, Sozomen është i pavarur, pasi në këtë rast ka përdorur materiale të paprekura para tij, të cilat ai vetë i ka përmendur me theks: para së gjithash ka kontrolluar dhe konsultuar personalisht me ato burime që ka përdorur Sokrati. Pra, ai përdori koleksionin e Savin. Por ai zgjeron horizontet e tij në perëndim kur tregon Martinin e Tours, Hilary of Pictavius. Në lidhje me historinë e Patriarkanës së Aleksandrisë, Sozomen përdori tekstin grek të "Historia acephala", botuar për herë të parë nga Maffei në 1738, të cilin Sokrati nuk e kishte. Falë kësaj rrethane, mund të përdorim fillimin e tregimit të Sozomenit, atë pjesë që nuk na ka arritur në përkthimin latin. Këtu, megjithatë, Sozomen bën një devijim të gabuar nga origjinali, sipas të cilit patriarkana e Athanasit të Madh zgjati 45 vjet pa 30 ditë, ndërsa sipas Sozomenit ishte 46 vjet. Kështu, rasti i Sozomenit nuk është aq i keq sa disa studiues mendojnë të jetë. Nëse thonë se ai e ka shkruar historinë me shumë pak material të ri, atëherë mund të thuhet se edhe tani janë shkruar vepra të ndryshme edhe pa pamjen e materialit të ri. Ai nuk e citon Sokratin me emër, por as nuk citon askënd. Po kështu, Eusebius nuk e citon Julius Africanus në kronikën e tij, duke supozuar se vepra e këtij të fundit është e njohur për lexuesit. Më pas duhet t'i kushtojmë vëmendje faktit që Sozomen ia kushtoi veprën e tij perandorit Theodosius, dhe kjo tregon se, ndoshta, Sozomen e shkroi historinë e tij kundër vullnetit të tij. Por edhe me gjithë këtë, ai bëri gjithçka që mundi 25. Në fakt, për sa i përket formimit shkencor, Sozomen nuk ishte më i lartë se Sokrati. Nuk e kuptoi dot aty ku nuk e kuptoi i fundit. Por për plotësinë më të plotë të citateve, Sozomen ka një çmim dhe puna e tij në asnjë rast nuk mund të konsiderohet e tepërt. Sozomenit duhet t'i jepet përparësi në rastet kur ai nuk është dakord me Sokratin dhe e korrigjon atë. Pavarësisht gjithë kësaj, ky është ende një historian i papërpunuar dhe do të ishte mirë që dikush të merrte mundimin t'i kontrollonte këta sinoptikantë, sidomos në lidhje me Theodoretin dhe të vinte në dukje vende paralele etj. Një tipar dallues i veprës së Sozomenit është një lloj kishtarizmi, i çuar deri në apologjetikë të rreme, pasi ai përpiqet t'u japë justifikim moral pothuajse të gjitha ngjarjeve të kishës. Kështu, në lidhje me vdekjen e perandorit Julian, Sokrati supozoi se ajo kishte ndodhur nga një tentativë për jetën e tij nga një i krishterë, dhe Sozomen, duke e njohur këtë mendim të Sokratit si padyshim të vërtetë, shton se kjo përbën një vepër të madhe nga ana e të krishterëve. Ose një shembull tjetër. Theodosius i Madh e ndau perandorinë e tij në dy djem, Arkadius dhe Honorius, dhe duke qenë se të dy ishin të mitur (megjithatë, jo në moshë, por në karakter dhe njerëz të tillë janë të mitur deri në pleqëri në zhvillimin e vullnetit të tyre), ai u shtoi atyre kujdestarë. Nën perandorin lindor Arcadia, kujdestari ishte Rufinus, i cili ngjalli pakënaqësi nga ana e ushtarëve dhe u vra nga këta të fundit. Sozomen mundi të thoshte këtu se kjo ishte rregulluar për suksesin më të madh të Kishës së Krishtit. Botimi më i mirë është Robert Hussey [përfunduar nga J. Barrow], Oxonii 1860 (5 kodikë, 6 rakordime [ekstrakte] variantesh dhe 4 botime). Codex Baroccianus (B) ab Husseio collatus është më i rëndësishmi për botimin 26. Pak më vonë, Theodoreti i Kirit shkroi historinë e tij. Theodoret ishte përgjithësisht me fat në shkencë: në 1890, një vepër e jashtëzakonshme për të nga N.N. Glubokovsky u botua në Rusi (I bekuari Theodoret, Peshkopi i Kirros. Jeta dhe veprimtaria e tij letrare. I-II. M. 1890 27. Historia e kishës e përqafon atë në 5 libra, koha nga rënia e Licinius në vitin 323 deri në 428. Kapitujt e fundit i kushtohen Theodore Mopsuest-it dhe Origjinës së Listës së Kishës. i panjohur sidoqoftë, ai shkon midis viteve 441 - 449. Gjykimet për këtë vepër janë mjaft të ndryshme dhe të ndryshme. Pyetja para së gjithash është nëse Theodoriti i njihte veprat e paraardhësve të tij, Sokratit dhe Sozomenit dhe nëse ai jep ndonjë të re në krahasim me to. Në veprën e zotit Glubokovsky dëshmohet se nuk ka asnjë provë që Theodoreti përdorte Sokratin dhe Sozomenin dhe lejohet vetëm mundësia e njohjes së tij me Filostorgius. Por kjo nuk është e mundshme: ka më shumë dallime midis Filostorgjiut dhe Theodoretit sesa ngjashmëri. Ka më shumë prova në favor të mendimit se Theodoreti përdori Rufinus në përkthimin greqisht. Cila është merita e historisë së Theodoretit? Studiuesi gjerman Ieep flet për të në atë mënyrë që nga të gjithë historianët e kishës Theodoret është më i parëndësishëm dhe i padobishëm. Schaff, përkundrazi, e vlerëson shumë punën e tij; Z. Glubokovsky gjithashtu e mbivlerëson rëndësinë e tij. Në fakt, kjo vepër, si historike, është mediokër: kronologjia ndonjëherë ngatërrohet, detajet faktike janë të pasakta. Theodoreti përdorte ndonjëherë dokumente me autenticitet jo të padiskutueshëm, si dialogu midis peshkopit romak Liberius dhe Constancius. Duke përdorur veprat e Athanasius, Theodoret nuk mund ta kuptonte historinë e fluturimit të tij. Vlera e historisë së tij qëndron veçanërisht në faktin se Theodoreti kontribuoi në të deri në 12 dokumente, të cilat u ruajtën vetëm në veprën e tij. Por kur vlerësohet vepra e Theodoretit, nuk duhet të harrohet fakti se ai e përkufizon historinë e tij si kishtare dhe e drejton atë si kishtare; prandaj, në kuptimin e historisë civile, historia e saj është jashtëzakonisht e varfër. Dhe Ieen e konsideron atë vetëm nga ky këndvështrim (civil). Si historian i kishës, Theodoreti ka disa veçori që përbëjnë avantazhin e tij ndaj Sokratit dhe Sozomenit. Sokrati dhe Sozomen shikojnë ngjarjet e kishës nga muret e Kostandinopojës. Theodoreti i përkiste lindjes, dhe për këtë arsye e shikon historinë e kishës nga brenda kësaj zone dhe, bazuar në të dhënat lokale që nuk i kishin as Sokrati dhe as Sozomeni, përshkruan ngjarjet brenda lindjes, qendra e së cilës ishte Antiokia. Si një dogmatist i mirë, Theodoreti e kuptonte në mënyrë të përsosur se çfarë mund të pranohej dhe çfarë nuk mund të pajtohej. Ai kishte në dorë disa dokumente që Sokrati dhe Sozomen nuk i kishin. Por gjëja më e rëndësishme dhe më e vlefshme në historinë e Theodoretit është se ai na mëson të kuptojmë epokën e mëvonshme të mosmarrëveshjeve Ariane dhe të shikojmë drejt personat dhe ngjarjet e kësaj epoke. Sokrati, duke mos qenë teolog, adoptoi një këndvështrim stereotip për personat dhe ngjarjet e Lindjes. Ata ipeshkvij që nuk kanë kungim kishtar me Athanasin e Madh i vulos me emrin Gjysmë-Arianë. Por është e pamundur t'i gjykosh nga ky këndvështrim. Ndërkohë, këndvështrimi i Theodoretit është këndvështrimi i Vasilit të Madh, Grigorit të Nazianzit dhe etërve të tjerë. Theodoret është një përfaqësues i Ortodoksisë Lindore, duke qëndruar në një këndvështrim historik të ndryshëm nga këndvështrimi specifikisht Aleksandrian i Athanasius i Madh (në vitet e para të jetës së tij). Personat që nën penën e Sokratit janë gjysmë-arianë, në Theodoret rezultojnë kampionë të Ortodoksisë; këndvështrimi i tij është padyshim meletian. Si person me pozitë më të lartë dhe si karakter i zhvilluar, Teodoreti është dukshëm i përmbajtur në gjykimet e tij; prandaj historia e tij është plot me lëshime. Një shembull në këtë drejtim është paraqitja e ngjarjeve që çuan në rënien e Gjon Gojartit, i cili ishte një ndriçues i Teodoretit. Sidoqoftë, Theodoret nuk foli për të nga këndvështrimi i mbështetësit të tij. Në Librin V ai shprehet në këtë mënyrë: "Duke arritur në këtë pikë të historisë, jam në një pozitë të vështirë; më duhet të tregoj për fyerjet e paturpshme ndaj Gjonit; por duke qenë se kundërshtarët e tij ishin të denjë edhe në aspekte të tjera, unë do t'i fsheh vetë emrat e tyre". Pa e fshehur fare të vërtetën se shtypësit e Gojartit ishin të padrejtë ndaj tij, ai nuk përmend emrat e armiqve të Gjon Gojartit. Fati i botimit të historisë së kishës së Theodoretit është mjaft i çuditshëm. Ajo u shfaq në shtyp më herët se historia e Eusebius. Teksti i tij në greqisht u shfaq në Bazel në vitin 1535. Më 1544, u botua një botim në Paris nga Robert Stephen, i cili bazohej në dorëshkrimin e Parisit. Në vitin 1612 u shtyp në Gjenevë nga Christophorson. Pastaj historia e Theodoret u botua në 1642 në "Opera" e tij nga Sirmond. Por për të përmirësuar tekstin, përveç korrigjimit të gabimeve drejtshkrimore, Sirmond nuk bëri asgjë të re. Çështja e dorëshkrimeve që përdorën këta botues është shumë e errët. Tashmë Robert Stefan, duke ndjekur tekstin, vendosi ekstrakte të opsioneve të ndryshme, të mbledhura në mënyrë jokonsistente. Edicioni i Gjenevës i vitit 1612 gjithashtu përmban të gjitha këto opsione. Shumë më i rëndësishëm është botimi parizian i vitit 1673 nga Valois, i cili kishte në dorë kodet e Lev Allatsiya dhe Savilevsky. Pas vdekjes së Valois, u gjetën fragmente nga një tjetër kodik parizian, të cilat u përfshinë në botimet e 1677 dhe 1695. Botimi i Valois u riprodhua më pas në Kembrixh në 1720 nga Reading (ribotuar në Torino në 1748). Më tej, botimi i Schulze-Nösselt, Opera omnia Theodoreti (1772), përfaqëson një sukses të rëndësishëm. Botimi i Oksfordit i Gaisford daton në 1854, në përgjithësi duke riprodhuar rishikimin e Valois. Botimi i Sirmond është ribotuar në Minh's Patrology (vëll. 82). Përveç historisë së kishës, Theodoreti shkroi dy vepra të tjera me karakter historik. E para është “Filófeo_s istoría (Historia religiosa)”, “Historia e Zotit”. Tregimi flet për tridhjetë asketikë dhe përbëhet nga tridhjetë kapituj, secili prej të cilëve përshkruan për ne jetën e njërit prej këtyre asketëve. Kjo është historia më e rëndësishme për historinë e monastizmit sirian. Botimi i këtij tregimi është i bazuar në një dorëshkrim të vetëm dhe për këtë arsye nuk paraqet asnjë variant. Një vepër tjetër është mbishkruar me titullin e mëposhtëm airetikh'_s kakomufía_s epitomh' (Haereticarum fabularum përmbledhje)", "Përmbledhje e urtësisë së rreme heretike." Kjo vepër përbëhet nga katër libra që shpjegojnë mësimet e rreme të heretikëve të lashtë. Një çështje e diskutueshme është paraqitur në kapitullin 12, ku flitet disa mbi librin e fundit. të tjerë, përkundrazi, argumentojnë se Teodoreti, pasi prishi të gjitha lidhjet me nestorianizmin në Koncilin e Kalqedonit, sigurisht që mund të fliste ashpër për Nestorin 28. Kjo vepër nuk kishte botime të veçanta dhe nuk u pranua as në Corpus haereseologicum të Franz Ohler. Pas Theodoretit, në gjysmën e parë të shekullit të 6-të, përsëri pothuajse njëkohësisht, tre persona vepruan si historianë të kishës: Teodori Lexuesi, Vasili, presbiteri kilian dhe Gjon Diakrinomenos. Të gjithë janë të humbur. I pari i historianëve është më i njohur; Ne e dimë për dy të fundit nga disa referenca për to dhe nga "Biblioteka" e Fotit. Teodori Lexuesi jetoi nën Justinin ose Justinianin. Ai, duke ndjekur Eusebius, Sokratin, Sozomen dhe Theodoret, shkroi një sërë historie kishtare në 3 libra. Një reduktim u bë nga kodiku, i ruajtur në Kodin Baroccianus të Oksfordit. Nga kjo shkurtim del qartë se fragmenti i fundit është marrë nga libri i 7-të i Sokratit. Vazhdimi i këtij kodi ishte vetë historia e tij, e ruajtur vetëm në një kod të shkurtuar, edhe në kod. Baroccianus në Oksford dhe në cod. Regius në Paris. Kjo shkurtesë i atribuohet gabimisht në kodikun e parë Nikephoros Callistus (rreth 1333), ai ekzistonte më herët dhe ishte përdorur tashmë nga Theofani. Shkurtesa është e ndarë në 2 biblia, "libra" (1 - nga 37 pasazhe, II - nga 65). I, 1–37 dhe II, 1–37 janë marrë nga Teodori (para ardhjes së Justinit); II, 38–59 ndoshta marrë nga vepra e humbur e Vasilit të Kilikisë (vështrim antioken); II, 60–65 (rreth mbretërimit nga Kostandini te Leoni) - ndoshta nga Theodore Lexuesi. Theodori citohet nga Gjoni i Damaskut, në aktet e Koncilit VII Ekumenik, nga Svida. Veprat e tij ishin të një rëndësie të vogël. Gjon Diakrinomeni shkroi, sipas Fotit (Bibl. 41), një histori, duke filluar nga Teodori i Mopsuestias e deri te Perandori Zeno dhe ishte Sevirian. Foti e identifikon atë me Gjonin e Egjeut. Vasili i Kilikisë, sipas Fotit, është një nestorian dinak; Ai zotëron gjithashtu një apologji kundër Gjonit të Scythopolis (Bibl. 42, krh. 107). Në fakt, ai ishte thjesht një përfaqësues i prirjes antiokiane dhe thuhet se futjet në ekstraktet e Teodorit ndoshta i përkasin atij. Pas këtyre pasardhësve të Sokratit, Sozomenit dhe Theodoretit, fillon sërish një ndërprerje në historiografinë kishtare. Në fund të shekullit të 6-të, skolasti antiokian Evagrius, i cili lindi rreth vitit 536 dhe vdiq pas vitit 594, vepron si historian i kishës. Duke zënë një pozitë të spikatur shoqërore në Antioki, ai mori edhe titullin e nderit të prefektit, i cili përmendet edhe në mbishkrimin e historisë së tij (ápó éparxwn). Megjithë karrierën e tij laike, ai ishte gjithashtu i afërt me sferën kishtare, ishte i afërt me Gregorin, Patriarkun e Antiokisë dhe i bëri një shërbim të rëndësishëm në një proces gjyqësor. Evagrius shkroi një histori në 6 libra, duke mbuluar kohën nga Këshilli i parë i Efesit (431) deri në vitin e dymbëdhjetë të mbretërimit të Perandorit Mauritius (594). Kjo histori nuk është aq e pasur në përmbajtje sa veprat e paraardhësve të Evagrius. Autori përdor më shumë shkrimtarë laikë sesa dokumente kishtare. Megjithatë, ai përmban edhe shumë fragmente nga letërkëmbimi i personazheve, të cilat tani na kanë humbur 29. Evagrius u botua së bashku me historianët e tjerë të kishës. Botimi i Reading (1720) u ribotua nga Gaisford në 1844 [Tani ekziston një botim kritik nga Bidez dhe Parmentier, Londër 1899]. Me Evagrius, pasardhësi i fundit i drejtimit që filloi me Eusebius të Cezaresë largohet nga skena. Shkrimtarët në këtë drejtim nuk shfaqen deri në shekullin e 14-të - deri në Nikephoros Callistus 30. Historianë dhe kronikë civilë bizantinë Në historinë bizantine, ngjarjet politike dhe kishtare janë të përziera me njëra-tjetrën, kështu që ata që morën historinë e kishës bënë shumë raporte politike. Më pas, interesi për çështjet e kishës u dobësua aq shumë, saqë nuk bëhet asnjë dallim midis ngjarjeve kishtare dhe politike, por ato raportohen të gjitha së bashku. Kështu, historia e kishës humbet në historinë e shtetit, kështu që historia kishtare në kuptimin e duhur pothuajse zhduket, mbetet vetëm historia civile. Shkrimet e historianëve civilë kanë ekzistuar më parë, para Evagrius, dhe ne kemi shumë vepra që karakterizojnë këtë apo atë mbretërim, këtë apo atë periudhë në jetën e shtetit. Fillimi i periudhës pas Konstandinit V. karakterizohet nga pjesëmarrja e historianëve paganë (Zosimus, Evnapius) në veprat letrare. Botimi më i mirë i historianëve bizantinë është ai i Bonit (Corpus scriptorum historiae Byzantinae) në 49 vëllime nga 1828–1878, për aq sa nuk është zëvendësuar ende nga botime të veçanta, tërësisht shkencore (si p.sh. botimet e de Boor). Shumica e botimit të Bonit u ribotua nga Minh. Studimi më i mirë i këtyre veprave [për periudhën 813-963] është për shkak të Hirsch, F. Hirsch, Byzantinische Studien. Leipzig 1876. N.A. Skabalanovich flet për disa kronika bizantine në esenë e tij "Historia e shtetit dhe kishës bizantine në shekujt 10 dhe 11". Shën Petersburg 1884 31. Në epokën e Justinianit, u lëshua historiani Prokopi i Cezaresë, një retorikan me përgatitje dhe sekretar nën komandantin Belisarius. Prandaj, veprat e tij i kushtojnë shumë hapësirë ​​ngjarjeve ushtarake. Ai shkroi 2 libra "De bello Persico", 2 libra "De bello Vandalico", 4 libra "De bello Gothico" [Opera omnia ed. Haury, vëll.I-II, 1905], të cilat përshkruajnë të gjitha fushatat e Justinianit. I njëjti retorikan shfaqet, qoftë me vullnetin e tij të lirë, qoftë me nxitje të jashtme, si panegjirist i perandorit Justinian në 6 libra “De aedificiis”, ku ai shqyrton gjithçka që është e jashtëzakonshme për Justinianin. Këtu jepen shumë të dhëna për kishat e ndërtuara nga Justiniani. Por nëse këtu Prokopi shfaqet si panegjirist, atëherë në një vepër tjetër “Anékdota”, ose “Historia arcana” [red. Krasheninnikov 1899], përkundrazi, ai ekspozon perandorin dhe perandoreshën si përbindësha në formë njerëzore; Theodora, meqë ra fjala, përfaqësohet edhe si një përbindësh shthurjeje. Pikëpamja për ndërtesat e Justinianit këtu është krejtësisht e ndryshme; ai thotë se perandori ka minuar burimet e shtetit me këto ndërtesa. Nëse në veprën e parë të ndërtesës së Justinianit paraqiten dëshmitarë për lavdinë dhe fuqinë e tij, atëherë këtu për ta thuhet se ishte kot dhe shpërdorim shumash të mëdha dhe se Justiniani në këtë rast është krejtësisht despot. Është e pamundur të mos vërehet se Prokopi është i njëanshëm këtu, nga ana tjetër. Por kjo duhet thënë vetëm për faktet e huazuara nga kronika skandaloze e Kostandinopojës. Në raste të tjera, kur vlerësohen veprimet e Justinianit, është e vështirë të mos i besosh, aq më tepër që këto mesazhe janë të ngjashme me mesazhet e tij në vepra të tjera historike. Kjo lloj pune mbi historinë civile ose laike në formën e saj duhet të quhet histori në kuptimin e duhur dhe ka një paralele në historinë kishtare të Eusebit. Por periudha bizantine karakterizohet kryesisht nga një formë e veçantë e veprave historike. Në vend të historisë, tani mbizotëron kronika, e cila mund të gjykohet nga kronikat tona, ku tregimet raportohen sipas mbretërisë dhe sipas viteve, kështu që krahas ngjarjeve politike dhe ushtarake, raportohen edhe ngjarje thjesht kishtare. Kështu, grekët e ndryshuan historinë në kronikë. Ky ndryshim konsiderohet zakonisht si një tregues i rënies së letërsisë dhe kulturës greke. Është e pamundur të mohohen disa aspekte të rënies, por këto aspekte janë, nga këndvështrimi ynë, avantazhe pozitive. Një historian grek është i mirë kur di shumë dhe flet si një bashkëkohës. I tillë është Prokopi, bashkëkohësi i Justinianit. Por nëse braktisim pasurinë e përmbajtjes, atëherë vështirë se është e mundur t'i japim përparësi rrëfimit historik të grekëve mbi kronikën. Historianët u përpoqën të shmangnin të dhënat kronologjike. Prokopi, për shembull, mund të përcjellë ngjarje nga java në javë, por ai njeh vetëm katër stinët. Në kronikë, çdo ngjarje datohet në një vit të caktuar, megjithëse kjo shpesh tregohet gabimisht. Por është më e lehtë të arrihet tek e vërteta nga dëshmia e pasaktë sesa kur nuk ka fare. Historianët grekë dallohen nga një tendencë e pakorrigjueshme ndaj lulëzimit. Ata të gjithë duan të jenë pasardhës të Herodotit dhe Tukididit. Kronikanët rrëfejnë shkurt, thatë dhe vetëm për këtë çështje. Nëse e përcjellin pak lidhjen pragmatike, atëherë nuk e kanë as historianët. Por, për të qenë të drejtë, shpesh ka më shumë jetë në koncizitetin e tyre sesa në veprat e historianëve. Struktura civile e lindjes ka ndryshuar prej kohësh, zyrtarët romakë u shfaqën atje; por historianët e vitiarëve u përpoqën t'i përcaktojnë pozicionet në mënyrë përshkruese. Kështu, në historitë e tyre mund të gjenden satrapë në vend të rektorëve, korrektorëve dhe gjykatësve. Historianët e përçmojnë gjuhën greke të kohës së tyre si të ulët dhe e shkruajnë atë me një stil sublim. Vetëm kronistët filluan të nxirrnin fare lirshëm drejtpërdrejt nga burimet e përditshme dhe t'i paraqesin popullit ashtu siç është, me shprehje të gabuara të fjalës dhe mënyrës së tij të jetesës. Ekstraktet tekstuale nga protokollet, për shembull, me rastin e indinjatës popullore në Aleksandri ose Antioki, japin një pamje më të qartë të jetës së njerëzve sesa orbitat e historianëve. Dhe fakti që kronikanët ishin njerëz me një pikëpamje të kufizuar ka një rëndësi të madhe për historianët e kohës së sotme. Nëse kronistët do të kishin qenë më pak të kufizuar në zhvillimin e tyre mendor, ata do të ishin bërë përcjellës të këndvështrimit të kohës së tyre. Ata do të neglizhonin të gjitha të dhënat që vijnë nga burime joortodokse, do të neglizhonin pikëpamjen joortodokse për ngjarjet. Por për shkak të zhvillimit të kufizuar mendor, kronistët nuk dinin të dallonin burimet ortodokse nga ato joortodokse dhe, falë kësaj, ruanin fragmente nga kronikat heretike. Në këtë fushë gjatë periudhës në shqyrtim hasim shumë punime. Eksperimentet e para janë vepra e shkencëtarëve egjiptianë Panodorus dhe Annian. Ato u diskutuan kur u shqyrtua çështja e epokave. Përpiluesi i kronikës Panodorus nuk është aq i qartë për ne, por sa i përket Annian-it dimë se kronika e tij ka dalë nga shënimet e Pashkëve (cikli nga krijimi i botës) dhe përfaqëson një kanun me të cilin supozohej të llogaritej koha e Pashkëve. Meqenëse Annianus e qorton Eusebiun e Cezaresë që nuk ka përfshirë disa martirë egjiptianë në kronikë, kjo tregon se ky shkrimtar i kushton vëmendje edhe ngjarjeve të kishës. Aty, me siguri, u raportua shumë për dëshmorët egjiptianë. Kjo formë ka gjetur shumë imitues. Një nga më të shquarit është kronisti antiokian Gjon Malala, i cili bashkohet me shkrimtarët e mëparshëm antiokianë - Timoteut dhe Teofilit dhe pjesërisht i referohet kronografëve të tjerë të panjohur. Vepra e tij nuk na ka mbijetuar në origjinal. Ajo që disponohet janë fragmente nga puna e tij, të shkurtuara në mënyrë arbitrare. Kjo vepër u shfaq në këtë formë në shtyp më 1691 në Oksford (ed. Chilmead, me prolegomena Hody) dhe për herë të dytë në Venecia më 1733; botimi më i mirë është ai i Ludwig Dindorf 1831, i ribotuar nga Ming (vëll. 97). Botimet bazohen në kodin Oxoniensis; Mommsen raportoi në 1872 një fragment nga kodi. Scorialensis. Dorëshkrimi në fjalë nuk ka as fillim e as fund; prandaj, në botimin e parë fillimi u zëvendësua me fragmente nga koleksione të tjera, që tani përbën librin e parë të Gjon Malalas; të gjithë librat 18. Pjesët e fundit i referohen dhjetorit 563; kronika përfundoi me mbretërimin e perandorit Justinian [ose, ndoshta, u soll në 573]. Çështja e jetës së autorit paraqet shumë vështirësi. Në botimin e parë të veprës së Malalës, për shkak të papërsosmërisë së rrokjes greke, u shpreh mendimi se ai ka jetuar në fillim të shekullit të IX-të. Në kohët moderne, studiuesit kanë arritur në përfundimin se Malala shkroi menjëherë pas mbretërimit të Justinianit - me arsyetimin se gjuha greke e kësaj kohe ka mangësi dhe se fragmentet e fundit datojnë nga kjo kohë. Vetë Malala nuk ishte greke, por një siriane që fliste greqisht. Vetë fjala “Malala” = rh’twr (“retor”, “folës”) është siriane; në shekullin e 9-të, kur arabishtja zëvendësoi gjuhën siriane, autori nuk mund të quhej Malala. Lidhur me burimet e Malalës, mund të themi se në pjesën e parë ai përdori të dhënat e tij lokale (antiokiane) - informacioni është më i plotë në lidhje me Antiokinë. Në pjesët e fundit drejtimi ndryshon, autori tashmë ka përdorur burime të tjera - regjistrime zyrtare të incidenteve urbane në Kostandinopojë; ky burim e shoqëron atë deri në fund të punës së tij - gjatë gjithë mbretërimit të Justinianit. Gjon Malala shpesh ngatërrohet, pas dëshmisë së Gjonit të Damaskut, me Gjonin e Antiokisë, autorin e "Arkeologjisë" (historia e Adamit), të ruajtur në fragmente. Por Gjoni i Antiokisë, sipas studimit të Sotiriadis'i (1888), jetoi rreth kohës së Herakliut, shkroi në mënyrën e Eusebius-Prokopit dhe ia solli historinë perandorit Fokas, dhe Gjon Malala është një kronist që jetoi nën perandorin Justin. Në të njëjtën kohë me Gjonin e Antiokisë, shkroi autori i panjohur i Kronikës së Pashkëve, teksti i plotë i së cilës ka mbijetuar deri më sot. Kjo "Kronikë e Pashkëve" ka një histori letrare mjaft të veçantë. Kur lajmi i parë për të mbërriti në Romë dhe kodiku i tij (nga shekulli i 10-të) u soll nga Siçilia, u ngatërrua me një kronikë konsullore (fasti siculi). Botimi i parë i Kronikës së Pashkëve u bë në Mynih (1615) nga Matthew Rader. Ky botim bazohet në Kodikun e fundit të Mynihut. Dorëshkrimi nuk ishte veçanërisht i saktë dhe botimi i Rader nuk ishte plotësisht i kënaqshëm. Ai e quajti kronikën "Aleksandriane", ndërsa në të ka më pak Aleksandriane: emri është për shkak të një rrethane aksidentale, përkatësisht faktit që kronika fillon me fragmente nga Pjetri i Aleksandrisë. Në vitin 1688, botimi i dytë në Paris u bë nga filologu i famshëm Du Cange, i cili bëri shumë për Kronikën e Pashkëve. Ai u përsërit në Venecia në vitin 1729. Botimi më i ri në formën e tij përfundimtare u dha nga Ludwig Diendorf në koleksionin e Bonit të vitit 1832 dhe u përsërit në Patrologjinë e Ming (vëll. 92). Këtu janë paraqitur përmirësime të rëndësishme në tekst; botuesi përdori dy dorëshkrime (Vaticanus 1941 dhe Monacensis [olim Ilerdensis]). Dorëshkrimi i Vatikanit fillon me mesazhet e Philo për kohën e kremtimit të Pashkëve, Apollinaris i Hierapolis dhe Pjetri i Aleksandrisë nga fjala e tij e Pashkëve. Por ky nuk është fillimi i kronikës, por vetëm një hyrje, ku thuhet qëllimi i shkrimit të kronikës. Më pas, autori vendos një metodë për llogaritjen e kohës së festimit të Pashkëve. Autori e quan veprën e tij "Epitomh' xrónwn", "Shkurtimi i kohërave" dhe e drejton atë nga koha e Adamit deri në mbretërimin e Herakliut (630). Në fakt, dorëshkrimi i Vatikanit rezulton i papërfunduar. Ajo shkëputet në mes të tekstit të mesazhit të perandorit Heraklius të vitit 628, edhe pse shumë pak ka mbetur e papërfunduar. Emri "Kronika e Pashkëve" iu dha kësaj vepre sepse autori synon të përdorë llogaritjet e Pashkëve për të vendosur këtë apo atë ngjarje. Autori e tregon historinë vit pas viti sipas rrëfimit të tij nga krijimi i botës, dhe kur shfaqen olimpiadat dhe konsujt, atëherë sipas olimpiadave dhe viteve të konsujve. Pjesa e parë përfshin historinë e Dhiatës së Vjetër dhe autori ka huazuar shumë nga John Malala; përdorur edhe nga Julius Africanus dhe Eusebius. Informacioni nga periudha e krishterë është i pakët, veçanërisht nga viti 532; Ndonjëherë jepen vetëm lista të konsujve. Por në pjesën e fundit, kronika merr karakter dokumentar: kështu, që nga mbretërimi i perandorit Fokas, emrat e të ekzekutuarve regjistrohen me të gjitha gradat dhe postet. Autori trajton në detaje kohën e perandorit Heraklius. Detajet në lidhje me kohën e Herakliut konfirmojnë supozimin se autori ishte një murg i manastirit Studite të Kostandinopojës. Përsa i përket zhvillimit mendor të autorit, duhet thënë se ishte në një nivel të ulët. Një shkrimtar i tillë as nuk mund të prezantojë asgjë nga vetja dhe as të shtrembërojë asgjë, por thjesht të kopjojë nga disa burime. Përsa i përket kohës së Konstancit, autori përdori veprat e një shkrimtari arian, megjithëse nuk e dyshonte këtë, dhe, me sa duket, ky shkrimtar arian nuk është Filostorgius, por një person i panjohur për ne. Autori raporton një informacion të tillë që Meletius u rrëzua për pabesi; nën vitin 350 thuhet për Leontin e bekuar se është njeri besnik, i zellshëm i besimit të vërtetë; përshkruhen bamirësitë e arianëve; tregohet historia se presbiteri arian Eugjeni dhe tre shokë takuan një herë një hebre, i cili mendoi të qeshte me të krishterët dhe i ftoi ata të hanin një gjarpër (Marku 16:18), gjë që ata e bënë, dhe hebreu u konvertua në besimin e krishterë. Kjo histori duhet t'i karakterizojë arianët nga një anë lajkatare dhe autori nuk do ta kishte lejuar veten ta sillte nëse do të kuptonte se po përdorte burime jo ortodokse. Autori raporton informacione nën vitin 362 për lëvizjet e paganëve kundër të krishterëve, përfshirë arianët. Nga pikëpamja ortodokse, ky mesazh është i jashtëzakonshëm në atë se Gjergji, Patriarku i Aleksandrisë, dhe sipas Kronikës së Pashkëve, u vra nga helenët, duke hedhur poshtë mendimin e historianit Gibbon se përgjigja për vrasjen bie mbi ortodoksët. Supozimi i bërë dikur nga Holsten se Kronika e Pashkëve përbëhet nga dy pjesë që u përkasin dy autorëve, e para që shtrihet gjithëpërfshirëse deri në mbretërimin e perandorit Konstanci, është i pabazë. Geltser vërtetoi pabazueshmërinë dhe pasaktësinë e këtij supozimi, sepse huazimet nga burimet ariane i referohen një kohe më vonë se 354, dhe detajet që karakterizojnë kohën e Herakliut gjenden më herët. Pas "Kronikës së Pashkëve" vjen një ndërprerje në historiografinë e Lindjes, e ndjekur nga veprat e Patriarkut Nikifor të Kostandinopojës. Koha që e përqafon atë "Istoría súntomo_s" ("Histori e shkurtër") është nga viti 610 deri në vitin 769. Nikefori nuk i paraqet ngjarjet veçmas sipas vitit dhe nuk bën dallime midis çështjeve kishtare dhe civile. Për më tepër, Nikephoros shkroi "Chronografikon súntomon" ("Kronikë e shkurtër") - një ese që përmban një listë të patriarkëve dhe mbretërve të Testamentit të Vjetër dhe Dhiatës së Re, duke treguar vitet e shërbimit dhe mbretërimit të tyre. Botimi i parë i "historisë" së Nikephoros, Petavia, pasoi në Paris më 1616. Më i miri u dha në Leipzig më 1880 nga Karl de Boor, bazuar në një dorëshkrim të Vatikanit; Ai botoi edhe një vepër tjetër të Niceforit. Njëkohësisht me veprat e Nikeforit, ekziston vepra historike e Theofan Rrëfimtarit, igumeni i manastirit Tou megálou A grou:' ("Fusha e Madhe"). Ai shkroi një kronikë - "Chronografía", duke mbuluar 528 vjet, nga viti i parë i mbretërimit të Dioklecianit deri në vitin e dytë të mbretërimit të perandorit Michael, ose nga viti 285 deri më 11 korrik 813. Theofan Rrëfimtari filloi punën e tij me kërkesën e Gjergjit, sincellus i Patriarkut Tarasius të Constantinop. Gjergji shkroi një kronikë nga fillimi i botës deri në mbretërimin e Dioklecianit. Në shtratin e vdekjes, ai i la amanet Theofanit që të mos e braktiste punën që kishte filluar. Feofani e vazhdoi në mënyrë primitive. Nëse vepra e Sinkell-it ka pak interes, atëherë vepra e Theofanit nuk do të kishte të njëjtën rëndësi nëse burimet nga të cilat ai shkroi nuk do të kishin humbur. Ai e shkroi historinë e tij në rend kronologjik dhe zakonisht tregonte vitet nga krijimi i botës sipas llogarisë Aleksandriane, vitet e mbretërimit të perandorëve dhe vitet e patriarkëve. Për kontroll, ka udhëzime për treguesit. Burimi kryesor, pas kohës së Sokratit - Theodoretit, për Theofanin ishin fragmente nga Teodori Lexuesi aq sa kanë mbijetuar deri në kohën tonë. Këto burime mund të shërbenin deri në fillimin e mbretërimit të Justinianit. Për mbretërimin e Justinianit, ai përdori historinë e Prokopit dhe të dhënat zyrtare të Kostandinopojës. Për periudhën ku ai është i ngjashëm me Niceforin, burimet e tyre janë të njëjta, por megjithatë ai nuk di fare për punën e paraardhësit të tij. Feofan - më shumë Nikifor. Ai përshkruan epokën e ikonoklazmës bazuar në të dhënat bashkëkohore. Ai mund të shkruante shumë si dëshmitar okular. Për të gjykuar moshën e tij, historia e mëposhtme është e rëndësishme: në shkurt të vitit 764, me lejen e Zotit, pati një ftohtësi ekstreme, kështu që Danubi dhe Bosfori ngrinë; njerëzit i kaluan në tokë të thatë, dhe ai dhe tridhjetë një vjeçarët u hodhën mbi shtratet e akullit të shpërthyer në breg. Në këtë kohë, Feofan mund të kishte qenë dhjetë vjeç. Ai vdiq rreth vitit 818 si rrëfimtar për nderimin e ikonave. Në mungesë të kronografive të tjerë, kronika e Feofanit është një burim parësor i pazëvendësueshëm. Botimi i parë i kronikës së Theofanit u shfaq në Paris në 1655 dhe u bë nga Goar, i cili e dha atë me shënime. Për sa i përket tekstit, ai qëndroi në një terren të dobët, pasi dorëshkrimi që përdori ishte i mbushur me shkurtesa që nuk i ishin gjithmonë të qarta. Botimi më i mirë më i ri është nga de Boor (Lipsiae 1883), i cili përdori dhjetë dorëshkrime. Nga këto, ai vetë i jep përparësi dorëshkrimit të Vatikanit 154, i cili, për fat të keq, doli në dritë vetëm para fillimit të mbretërimit të Justinianit. Dorëshkrimet e mbetura ndahen në tre kategori dhe secila prej tyre ka karakterin e vet të veçantë, megjithëse është e pamundur t'i jepet përparësi ndonjërit prej tyre - të gjitha janë të dëmtuara, ka shënime në margjina dhe ka shkurtesa. Për kontrollin dhe zgjedhjen midis tyre, është i rëndësishëm përkthimi latinisht, i bërë 60–70 vjet më vonë nga bibliotekari romak Anastasius me afërsi të madhe me tekstin grek, dhe për këtë arsye shumë i përshtatshëm për kritikën e tij. Si pasojë, që nga mbretërimi i Justinianit, historia e Anastasit ka një rëndësi disi më të madhe se listat greke të origjinës së mëvonshme, të cilat janë shumë më pak të qëndrueshme. Një përkthim i Anastasia u botua gjithashtu nga de Boor (1885). Pasardhësi i parë i Theofanit ishte murgu Gjergji, i njohur me emrin Amartola (mëkatar). Kjo kronikë u botua për herë të parë në 1859 në Shënimet e Akademisë së Shkencave të Shën Petersburgut nga Muralt. Botuesi kishte në dorë shumë dorëshkrime; ai vetë i numëron deri në 27, por publikimi i tij nuk ishte i kënaqshëm. Në thelb, ky trajtim i parë është bërë në bazë të kodikut të Moskës të shekullit të 12-të, dhe ky i fundit është i ngjashëm me listën pariziane të shekullit të 10-të. [Ky botim tani është zëvendësuar nga botimi i de Boor-it 1904–1905]. George Amartol solli kronikën e tij nga Adami në 842; historia e lashtë është paraqitur shumë shkurt. Kemi disa rishikime të kësaj kronike. Në shumë dorëshkrime shfaqet me vazhdimin e Logothetit, deri në vitin 948. Në disa dorëshkrime ka një sërë vazhdimesh deri në vitin 1071, deri në vitin 1081, madje edhe në dorëshkrimin e Moskës deri në vitin 1143. Vazhduesi i Theofanit - në pjesën më të madhe - ishte një autor anonim, i gabuar padrejtësisht me disa Leontius. Ai shkroi në emër të Konstantin Porfirorodny, nga i cili u mblodhën shumë materiale historike. Por në formën e tanishme, ai e përpunoi kronikën e tij dhe ndoshta e përfundoi nën Perandorin John Tzimiskes (969–976) apo edhe nën pasardhësit e tij. Kronika (813–961) përbëhet nga 6 libra: 1–4 libra i përkasin autorit, libri i 5-të është vepër e vetë Konstandin Porfirogenitit, i cili përdori kronikën e Gjeneziut; 6 (886–961) – sërish autorit [ose ndoshta Theodore Daphnopatus]. Kronika e autorit anonim është më informuese. Pasardhësi i anonimit ishte Simeon Magister dhe Logothete, të cilët sollën kronikën e tij nga Adami te Romani II (959–963). Pyetja e autorit është e diskutueshme. Besohet se Simeon Magister është një dhe i njëjti person me Simeon Metaphrastus. Por Metafrasti (sipas panegjirit të Michael Psellus) jetoi para Mjeshtrit. Kronika e Simeon Mjeshtrit është e mbushur me data kronologjike, e vetmja shqetësim është se ai ka një epokë të veçantë, të luhatshme (nga krijimi i botës) me një ndryshim prej 1 deri në 7 vjet nga ajo e sakta. Më pas vjen Leo Gramatika; ai mund të ketë mbajtur një pozitë të lartë civile dhe ka përfunduar kronikën e tij më 8 korrik 1013. Ai përdori kronikën e Gjergjit dhe veprat e Logothetit dhe e solli atë deri në vdekjen e Romanit (948). Ndër historianët e kësaj kohe, Genesius është i famshëm. Autori shkroi nën Perandorin Konstandin VII Porfirogjenitin (912–959). Emri i autorit është gërvishtur nga dorëshkrimi. Dy persona të mëvonshëm, ad marginem, u përpoqën ta merrnin me mend. Njëri vuri emrin Genésio_s, tjetri vuri emrin 'Iwánnh_s epískopo_s Diokaisareía_s th_s Ana_ksárbh_s. E para është e drejtë, siç tregon një krahasim i tregimit me shënimin e Skylitzes për paragjykimet ("_psílon égkw'mion" "vetëm një fjalë lavdërimi") të shkrimtarit Joseph Genesius. Jozef Gjenezi shkroi në emër të Konstandin Porfirogenitit; ai ishte djali i patricit Konstandin, i cili vinte nga një familje fisnike armene dhe u dallua në periudhën kohore - 842–867. - nën Michael III, të cilin Genesius e përmend më shumë se një herë. Kjo i mbushi veprat e tij me një ngjyrë tendencioziteti. Kronika pasqyronte gjithashtu marrëdhënien e Genesius me Kostandinin VII. Në 4 librat e tij ai mbulon kohën nga Leoni Armeni deri në gjysmën e mbretërimit të Vasilit Maqedonas. Rëndësia e Genesius si historian i kishës është e paqartë, sepse ai përdori si burime jo të shkruara ashtu edhe veprat e paraardhësve të tij, për shembull, kronikën e Gjergjit, biografitë e Patriarkëve Nicefor dhe Ignatius, pa kritika fare, dhe aty ku kjo kërkohej nga marrëdhënia e autorit me Kostandinin VII, ishte shumë tendencioze. Në fund të shekullit të 10-të foli Leo Dhjaku, i cili në 10 libra përshkroi historinë e kohës nga viti 959 deri në vitin 975. Mikael Psellus, përveç kronografisë (976–1059–1077), shkroi edhe biografi. Vëmendje të veçantë me kronikën e tij meriton historiani John Skylitzes i Thrakisë, i cili jetoi në fund të shekullit të 11-të. Nga viti 812 ai e solli kronikën deri në vitin 1081. Por fati i kronikës së Gjonit të Trakidës është mjaft i çuditshëm. Në shekullin e 12-të. është përdorur nga Georgy Kedrin. Nga vendi nga ku Gjoni vazhdoi Theofanin deri në fund të kronikës së tij (1057), Kedrin kopjoi fjalë për fjalë. Kur u zbuluan ngjashmëritë midis kronikave, ata arritën në përfundimin se Gjoni i Trakidës e kopjoi kronikën e tij për vitin 1057 nga kronika e Kedrin dhe kjo e fundit filloi të shfaqej, dhe kronika e Skylitzes (Gjoni i Thrakisë) as që u nderua me botim. John Skylitzes, si historian, kishte në dorë shumë materiale historike. Ai nuk i miraton paraardhësit e tij për natyrën monografike të veprave të tyre dhe paragjykimet (simpatinë ndaj individëve). Ai kishte shumë vepra të autorëve të ndryshëm, të cilët nuk na kanë mbijetuar, si: Sikelioti didaskal, dhjaku Nikefori i Frigjisë, peshkopi Teodori i Sidës, nipi i tij Teodori, peshkopi i Sebastit, Dhimitri i Kizikut dhe murgu Gjon i Lidias. Nga kjo del qartë se Skylitsa kishte shumë burime që vinin nga pena e klerit dhe, për më tepër, nuk jetonte në Kostandinopojë, por në provinca, prandaj me një bollëk materiali kishtar dhe të përditshëm historik; kjo pati një efekt të dobishëm në punën e Skylitzes. Por ai nuk i trajtoi këto burime në mënyrë kritike, ndaj has shumë informacione anekdotike që ka nxjerrë edhe Kedrin. Pas Kedrinit vjen Gjon Zonara, i cili jetoi nën Perandorin Aleksei Komnen (1081 - 1118); ai zuri pozicionin e lartë të drungaria vigla [aka nikteparh - "eparku i natës" - nga fundi i shekullit të 8-të, shef i sigurimit të pallatit kryesor perandorak, hipodromit dhe oborrit, si dhe rojës së natës së Konstandinopojës] dhe njihet në shkencën teologjike si interpretues i kanuneve. Kjo kompetencë në zgjidhjen e çështjeve kanunore i jep rëndësi të rëndësishme “historisë” [kronikë] të tij; Për më tepër, gjuha e tij është më e thjeshtë se ajo e paraardhësve të tij dhe në historinë e Zonarës ka shumë shpjegime historike, biografike dhe gjuhësore. Historia e Zonarës përfshin 18 libra; 6 libra i kushtohen historisë antike, dhe 12 historisë romake dhe bizantine. Burimet në pjesën e parë tregohen në detaje nga Diendorf, në pjesën pasuese ato nuk tregohen, por kjo nuk ka një rëndësi të veçantë, pasi Zonara përdori historianë të njohur për ne, dhe ishte i pavarur vetëm në 1081 - 1118. Për gjeneratën e ardhshme të shkrimtarëve duhen përmendur dy veçori: 1) frika nga humnera e urtësisë që përmban veprat e paraardhësve të tyre, e cila u shpreh në dëshirën e tyre për t'i shkurtuar veprat tashmë të shkurtra (Mikhail Glika, shek. XII, Konstantin Manassi, shekulli XII, Joeli, shekulli XIII, Efraimi dhe dobësia e shprehur në shekullin e tyre XIV) formë unike e veprave të tre historianëve të fundit, të cilët ngjarjet historike i përcollën në vargje politike (metër tonik). Megjithatë, pavarësisht nga një formë kaq unike e veprave të tyre, në paraqitjen e përmbajtjes ata i përmbahen në mënyrë të jashtëzakonshme shkronjave të veprave të paraardhësve të tyre dhe mbi të gjitha Zonara. Historiani i fundit i kishës në Bizant ishte Nikephoros Callistos, një murg i Kostandinopojës (rreth 1333) i cili synonte të shkruante historinë e kishës në 23 libra; por tek ne kanë arritur vetëm 18 libra (historia është përfunduar deri në vitin 610), dhe janë ruajtur vetëm titujt e librave të mëposhtëm (deri në vitin 911). Historia e tij u botua nga një dorëshkrim i vetëm vjenez në 1630 nga Fronton le Duc. Nga ky botim u ribotua në "Patrology" të Minh (vëll. 145–147) 32. Historiografia kishtare latine Letërsia latine mbi historinë e kishës në periudhën antike pasqyronte ndikimin e fortë të letërsisë greke. Ne e dimë se veprat e mëdha të letërsisë greke janë përkthyer pothuajse të gjitha në latinisht. Kështu, për shembull, u përkthye Historia e Kishës së Eusebius, pastaj veprat e tre pasardhësve të tij - Sokratit, Sozomenit dhe Theodoretit. Vepra e Eusebit u përkthye nga Rufinus në vitin 410 dhe veprat e Sokratit, Sozomenit dhe Theodoretit nga skolastiku Epiphanius (historia tripartita), i cili e mori këtë vepër me kërkesë të senatorit Kasiodor († rreth vitit 562). Seria e mëposhtme e veprave greke mbi temën tonë i ka shpëtuar vëmendjes së studiuesve latinë, por veprat e George Syncellus, Nikephoros dhe Theophanes u përkthyen (pjesërisht të përpunuara) në latinisht nga Anastasius, bibliotekari romak († rreth 886). Kronika e Eusebit, përkatësisht pjesa e dytë - kanunet, është përkthyer, përpunuar dhe vazhduar nga Jerome. Duhet theksuar se vëmendja e përkthyesve latinisht u tërhoq nga veprat e vogla mbi historinë e kishës dhe këto përkthime janë të vlefshme për ne, aq më tepër që origjinalet greke të disa veprave humbën me kalimin e kohës. Dihet, për shembull, se kronika e Hipolitit, e humbur në tekstin grek, ka mbijetuar në përkthimet latine [në dy të ashtuquajturat “Libri brezi” dhe “Excerpta latina barbari”] 33. Shpesh këto përkthime janë fjalë për fjalë deri në shkallën e fundit. Në këtë drejtim, “Excerpta latina barbari”, “Latin Extracts of the Barbarian”, d.m.th. një përkthim krejtësisht i ruajtur latinisht (ndoshta rreth 491–518) i një kronike greke krejtësisht të humbur të shkruar nga disa Aleksandrias shek. 400 “Excerpta barbari” u emërua kështu nga Scaliger për shkak të përkthimit barbar dhe përpunimit të ashpër. Prova e kësaj mund të gjendet në pasazhin e mëposhtëm: ille solis sonfixus est ab acheis = te "Ilion [ó "Ilio_s] h'lw [marrë për dativus, nga gozhda h'lo_s] úpó twn áxaíwn; solis exterminatio = 'Ilíou ékpórfhsi_s; domethënë doli që dielli ishte gozhduar në kryq me gozhdë nga duart e akejve. Kjo mospërputhje shpjegohet me faktin se fjala "Troa" - "Ilion - është marrë për fjalën "diell" - h'lio_s, të cilat në greqisht shqiptohen njësoj, por shkruhen ndryshe. Këtu, padyshim, bëhet fjalë për marrjen e qytetit të Trojës nga akejtë dhe aspak për diellin, i cili nuk e njihte gjuhën e përsosur, siç nuk e njihte greqishten, siç nuk e njihte greqishtja. ruhet në greqisht, е дошедшая на латинском, имеет для установления хроники [Libri generationis и Excerpta barbari вместе с греческой издал С , Chronica minora Auctores antiquo. Melanges Cabrieres, t. Nën ndikimin grek filloi të zhvillohej historiografia e pavarur latine. Para së gjithash, Lactantius shfaqet si historian në veprën e tij “De mortibus persecuto-git” (“Për vdekjen e persekutorëve”). Qëllimi i kësaj eseje është të tregojë se të gjithë perandorët që persekutuan të krishterët vdiqën pa sukses. Botimi më i mirë i mëparshëm i kësaj vepre është botimi i Bünemann-it, i botuar në 1739 në Leipzig. Tani ekziston një botim i ri i Akademisë së Shkencave të Vjenës nga Brandt (vëll. XXVII, 1897) 34 35 . Më pas vjen vepra e Rufinusit († 410), i cili jo vetëm e përpunoi historinë e Eusebit në latinisht, por edhe e solli deri në vdekjen e Teodosit (395), kryesisht në bazë të raporteve gojore të marra prej tij gjatë udhëtimit të tij në Aleksandri, dhe në përgjithësi në lindje. Kjo vepër e pavarur e tij përfshin dy libra. Për sa i përket rëndësisë së veprës së Rufinusit, duhet theksuar se ai ndikoi në letërsinë kishtare greke. Shkencëtarët (Gwatkin) kanë një mendim shumë të ulët për meritat e punës së Rufinus, duke përmendur faktin se Rufinus raporton shumë gjëra të pabesueshme dhe hesht për faktet aktuale historike; për shembull, thonë ata, ndonëse ka pasur mundësi të komunikojë shumë nga jeta e Shën Athanasit, si një person i njohur me miqtë e këtij shenjtori, kufizohet në raportimin e vetëm dy anekdota, madje edhe më pas të një natyre jo të besueshme. Por konkluzioni se Rufinus në përgjithësi nuk është i besueshëm në raportet e tij është pesimizëm i tepruar; disa nga mesazhet e tij janë shumë të rëndësishme, si p.sh., mesazhet për të krishterët në Etiopi, Gjeorgji dhe të krishterët saraçenë, të huazuara nga historitë e njerëzve që i njihnin personalisht predikuesit e Fjalës së Zotit në këto vende - të besueshme. Së fundi, ai flet për ngjarjet e mëvonshme si dëshmitar okular dhe për këtë arsye historitë janë të denja për t'u besuar. Rufinus bashkohet me ata historianë që morën si model veprën e Eusebius dhe prandaj meriton simpatinë tonë. Në veprën tjetër të tij, “Historia monachorum”, ai paraqiti fakte të raportuara më parë nga një shkrimtar tjetër si mesazhe të tija dhe, natyrisht, hodhi hije mbi veprën e tij. Ky mashtrim i Rufinus-it pati si pasojë që shkencëtarët filluan të dyshonin të gjitha raportet e tij historike si jo të besueshme. Më tej duhet përmendur Pali Orosius, historia e përgjithshme e të cilit “Historiarum contra paganos libriseptem” (“Shtatë libra me tregime kundër paganëve”), sjellë në vitin 417, jep pak mesazhe kishtare-historike, sepse përmban më shumë ndriçim sesa vetë faktet, gjë që shpjegohet megjithatë me detyrën e tij apologjetike, të cilën ai e ndoqi në veprën e tij. Botuar nga Zangenmeister në korpusin e Vjenës (vëll. V) në 1882 dhe më pas në Leipzig më 1889. Sulpicius Severus, si historian, e deklaroi veten një vepër të njohur me emrin "Chronicorum libri duo". Libri i parë i kësaj kronike përmban një përshkrim të shkurtër të historisë së kishës, duke filluar me Adamin e deri te Danieli, i dyti - nga Danieli deri në kohën e vetë autorit (para vitit 400). Se sa e shkurtër është historia e tij mund të shihet nga fakti se ai trajton historinë nga koha e apostujve nga kapitulli 29. sipas 51. Teksti i kësaj vepre ruhet në një dorëshkrim të shekullit të 11-të që ndodhet në Vatikan (Codex Palatinus). Një vepër tjetër e Veriut e të njëjtit lloj është "Jeta e Martinit të Tureve", e cila ka mbijetuar në 6 dorëshkrime. Botimi më i mirë i veprave të Sulpicius Severus është botimi i bërë në Vjenë (vëll. I, bot. Halm 1866). Më pas, duhet përmendur, midis historianëve të së njëjtës prirje, kryedhjakun e Kartagjenasit Liberatus, i cili përpiloi raporte të shkurtra për nestorianët dhe eutikianët, "Breviarium causae Nestorianorum et Eutychianorum" ("Një përmbledhje e shkurtër e rastit të Nestorianëve dhe Eutychians"). Për këtë historian dihet se ai ishte mbrojtës i "tre kokave". Në pjesën e parë të veprës së tij ai përdori veprat e historianëve të mëparshëm (Sokratit dhe të tjerëve), dhe në pjesën e fundit vepron si dëshmitar okular. Pavarësisht paragjykimeve të tij, shkencëtarët gjejnë tek ai objektivitet të rëndësishëm dhe vlerësojnë punën e tij për besueshmërinë e informacionit që përmban. Më tej, historiografia latine në këtë drejtim kishte një përfaqësues në personin e Viktorit, peshkopit të Wit-it, për të cilin detyra ishte të përshkruante persekutimin e të krishterëve nga Arianitët - Vandalët në Afrikë: “Historia persecutionis Wandalicae, II. Ill (V). Accedunt: 1) Passio martirum apud Carthaginetum e2)copatiae. Historia e saj përbëhet nga 3, përndryshe (si më parë) 5 libra, dhe ruhet në 6 kode. Nga botimet e kësaj vepre, vetëm dy konsiderohen të mira, njëri prej të cilëve është dhënë në korpusin e Vjenës (vëll. VII, bot. Petschenig 1881), dhe tjetri në Berlin Monumenta Germaniae (Austores antiquissimi III, I, bot. Halm 1879). Në kohët e mëvonshme, historiografia kishtare latine humbet prirjen e saj universale dhe bëhet lokale, kombëtare dhe fiton një lloj karakteri të caktuar - monografik. Këto janë: Gregorius Turonensis († 595), Historia (ecclesiasica) Francorum, II. 10 (Gregory of Tours, "Historia (Kikulare) e Frankëve"); Beda Venerabilis († 735), Historia ecclesiastica gentis Anglorum, II. 5 (Bede i nderuar, "Historia kishtare e anglezëve"); Paulus Diaconus († post 773), Historia Langobardorum, II. 6 (Paul the Deacon, "Historia e Lombardëve"). Duhet pranuar se kronika e Eusebit në përkthimin latin të Jeronimit ishte më shumë për shijen e latinëve sesa historia e tij kishtare. Kjo tashmë mund të shihet nga fakti se kronika e Eusebit lexohej shumë shpesh, prandaj ajo u ruajt në shumë dorëshkrime, të cilat Schöne ra për t'i botuar në kohët moderne. Interesimi për këtë vepër të Jeronimit u bë nga fakti se shumë shkrimtarë shkuan në këtë drejtim në veprat e tyre historike. Është i shquar Prosper, presbiteri Aquitanian, në "Chronison integrum", i cili vazhdoi veprën e Jeronimit nga viti 379 deri në 455. Bazuar në disa të dhëna dorëshkrimore, vihet re se gjatë jetës së tij u botuan tre botime të Kronikës së tij në 433, 445 dhe 455. [Kronika u botua nga Mommsen në Monum. Germ. Auct antiqu. IX, 1892]. Kronika e Prosperit u vazhdua nga një person i panjohur nga viti 456 deri në epokën e Justinianit (vdekja e vandalëve), dhe autori mori një këndvështrim thjesht afrikan. Paralelisht me Prosper-in, një shkrimtar tjetër që jetoi në të njëjtën kohë po punonte për vazhdimin e kronikës së Eusebius - peshkopi spanjoll Hidatius (Idacius) i Aquaflavia (midis 472-474), vepra e të cilit fillon në 375 dhe përfundon në 469. Kjo vepër është e shquar në lidhje me datën e Lindjes dhe e dallon atë nga perëndimi. Duke lexuar vepra të tilla, mund të arrihet në përfundimin se të krishterët perëndimorë ishin shumë të interesuar për Lindjen, ndërsa në Lindje ata ishin mjaft indiferentë ndaj të krishterëve perëndimorë. Idati lindi rreth vitit 393 et, quam infantulus et pupillus (në fëmijëri), pati mundësinë të udhëtonte në Palestinë, ku pa Jeronimin, Teofilin e Aleksandrisë, Eulogin e Cezaresë dhe Gjonin e Jeruzalemit; prej andej u kthye në Spanjë deri në vitin 412 dhe gjatë gjithë jetës së tij ruajti respekt të thellë për këta njerëz të mëdhenj. Ai është shumë i interesuar për thashethemet nga lindja, megjithëse ato arritën tek ai në mënyrën më të paqartë dhe ndonjëherë në një formë të shtrembëruar, për shembull, ai nuk e di se çfarë ndodhi me këta persona më pas, kur vdiq Jerome, dhe thashethemet për dëbimin e St. Ai raporton Gjon Gojartin nën vitin 404 dhe thotë: «Ioannes ob fidem catholicam Eudoxiam Arcadii uxorem infestissimam patitur arianam». Është e qartë se ai ngatërroi marrëdhëniet e Eudokisë me Shën Gjon Gojartin me marrëdhënien e Justinës me Ambrozin e Milanos. Atëherë informacioni i parë për Koncilin e Efesit arriti tek ai krejtësisht rastësisht; nga presbiteri i rajonit Arabicae Germanus, i cili mbërriti në Galaecia në vitin 435, ai mësoi se Juvenali ishte peshkopi në Jerusalem dhe se ishte thirrur në kryeqytet nga Theodosius II për të folur për Nestorians, dhe Nestoria u njoh si vazhdues i herezisë Ebionite. Idati la listën e famshme të konsujve (fasti), të cilave u bënë shtesa në vende për ngjarjet e ndodhura gjatë kohës së tyre. [Një botim i ri i kronikës së Idatit dhe i listës së konsujve është bërë nga Mommsen në Monumenta Germaniae, Auetores antiqu. XI, 1894; IX, 1892]. Komiti Marcellinus i përket këtij lloji pasardhësish të kronikës së Eusebit; vepra e tij mbulon kohën nga 379–534. Marcellinus jetonte në Kostandinopojë, dhe për këtë arsye raportet e tij për ngjarjet e Kishës Perëndimore janë të pakta. Kronika e tij u vazhdua nga një person i panjohur deri në vitin 548, dhe lista e padive - deri në vitin 566. Kronika e peshkopit numidian Victor të Tunnunit fillon në një pikë tjetër. I përfshirë në mosmarrëveshjen për "tre kokat" si mbrojtës i tyre, ai u internua në Egjipt dhe, pasi ndryshoi disa vende burgimi, vdiq pas vitit 566, ndoshta në një nga manastiret e Kostandinopojës. Kronika e tij është nga viti 444 deri në vitin 567. Edhe pse vepra e tij është tendencioze, rëndësia dhe saktësia e dëshmisë faktike individuale nuk mund të mohohet. [Kronikat e Marcellinus dhe Victor u botuan gjithashtu nga Mommsen në Monumenta Germaniae, Auetores antiqu. XI, 1894]. Krahas kësaj lloj historiografie, në perëndim u zhvillua edhe literaturë e veçantë për temën tonë me karakter monografik. Kështu, ne e dimë se Jerome i lindi ideja për të kompozuar një vepër që nuk ekzistonte në lindje. Kjo është pikërisht vepra e tij monografike mbi historinë e letërsisë së krishterë “De viris illustribus” (i ashtuquajturi katalog i shkrimtarëve të kishës), i hartuar prej tij mbi bazën e Eusebit dhe i sjellë në vitin 392 ose 393 [ed. Richardson 1896, së bashku me vazhdimin e Genady, Texte und Untersuchungen XIV, 1]. Ajo u vazhdua deri në vitin 460 nga Genadius i Marsejës († rreth 495), dhe më tej nga Isidori i Seviljes († 636) dhe Ildefonso i Toledos († 667). Pastaj në Perëndim u shfaq një vepër e titulluar "Liber Pontificalis" - raporte për jetën e peshkopëve romakë, e cila u keqkuptua nga anastasius bibliotekari. Duke qenë se mund të bazohej në të dhëna nga arkivi i kishës romake, dëshmia e kësaj vepre mund të jetë shumë e rëndësishme. Editio princeps: Busaeus, Moguntiae 1602. Më i miri i të lashtëve: Bianchini, Romae 1718–1735, t. I-IVfol.; Vignoli, Romae 1724–1755,1.1-III, 40. Shkencor: abbe L. Duchesne, Paris 1886–1892, t. I-II, në 4°; Mommsen, Berolini 1898, pars para (deri në 715), në 4°. Çështja e burimeve (dorëshkrimeve) të ndryshme të Libe Pontificalis u ngrit seriozisht për herë të parë në vitin 1869 nga profesori i Jenës Lipsius (R. Lipsius, Chronologie der römischen Bischöfe, Kiel 1869), i cili pati mundësinë të përdorte aparatin kritik të vënë në dispozicion nga botuesi i tij "Dr. Pontificalis" në Monumenta Germaniae. Por fati i “Liber Pontificalis” në Monumenta Germaniae doli të ishte shumë i çuditshëm. Shkencëtarët editores të caktuar [redaktorët e caktuar] punuan në dorëshkrimet dhe vdiqën (Pabst, Waitz) pa botuar asnjë rresht të kësaj vepre. Kjo shpjegohet me vështirësinë e të kuptuarit të shtresave të shumta të materialit të shkruar me dorë që Lipsius mori përsipër të shpjegonte. Lipsius arriti në përfundimin se në kishën romake mbahej një drejtori peshkopësh, së cilës zakonisht i shtoheshin raporte të shkurtra për jetën e secilit prej tyre. Nga këto shtesa, rreth vitit 354, u përpilua Catalogus Liberianus, një listë që përfundon me Liberius (352–366). Një shtesë e mëtejshme e listave u shfaq nën Leo i Madh, Catalogus Leoninus, duke përfunduar me Sixtus III (432–440). Trajtimi tjetër (pas Catalogus Symmachianus i pavërtetuar) i listave të pontifikëve romakë është dhënë rreth vitit 523 në formën F, Catalogus Felicianus (Felix III [IV], 526–530). Ky është tashmë rishikimi më i vjetër i vetë Liber Pontificalis. Rishikimi i tij i mëvonshëm është nga K, Catalogus Cononianus, deri dhe duke përfshirë Conon (686–687). Në këtë botim pothuajse përfundimtar, Liber Pontificalis (LP) vazhdon pjesërisht te Stephen V (885–891). Për këtë hyrje të fundit (Cononianus), sipas Lipsius, një rëndësi të veçantë ka Kodiku Napolitanus (B) i fundit të shekullit të VII. Pas Lipsius (dhe Duchenne), pasardhësi i Pabst si redaktor i caktuar, profesori i Universitetit të Berlinit, Georg Weitz, mori këtë çështje. E veçanta e këndvështrimit të tij në krahasim me Lipsius është si vijon: a) Katalogu Leonini duhet lënë mënjanë si i dëshmuar në mënyrë të pamjaftueshme në dorëshkrime; b) F dhe K nuk janë precedentë të LP, por ekstrakte nga LP të pavarura nga njëri-tjetri; c) në historinë e LP nuk kemi asnjë shans solid për t'u ngritur mbi shekullin e VII (kod. B dhe të tjera të mëvonshme). Studiuesi i tretë është shkencëtari francez Duchenne; më 1877 botoi “Etude sur le Liber Pontificalis”. Pohimet e Duchenne: α) = Waitz: F dhe K janë ekstrakte nga LP; β) v Lipsius u Waitz: kod. Lucensis (A) shekulli VIII. përfaqëson tekstin LP më të pastër se kodin. IN; γ) kundër Waitz: LP u shfaq rreth vitit 530. Më në fund, në vitin 1879, në një artikull të veçantë, me njëfarë modifikimi të αβ, Duchesne argumentoi se δ) bazuar në krahasimin e F dhe K, teksti i LP mund të restaurohet më mirë se në bazë të AB (pamja është në një farë mase cum Lipsio contra Waitz). Waitz dhe Duchesne, edhe pas shpjegimeve të shtypura, secili mbeti me pikëpamjen e tij* dhe në 1884–1885 Duchesne botoi dy botime të Liber Pontificalis, i cili u përfundua në 1892. Meritat e larta të këtij botimi u njohën edhe nga shkencëtarët gjermanë (Harnack). Waitz, duke qëndruar në përputhje me pikëpamjen e tij, pranoi në çdo rast se, duke supozuar se pikëpamja e Duchenne për historinë dhe burimet e LP (αβγδ) është e saktë, "Liber Pontificalis" duhet të botohet shkencërisht ashtu siç e publikon Duchenne. Shkencëtari francez bëri publike shumë materiale dorëshkrimesh të pabotuara dhe rivendosi tekstin e editio prima anno 530 që pranoi (faqja e majtë: F dhe K; faqja e djathtë: vetë rindërtimi) dhe në fund dha tekstin e mëvonshëm (“Liber Pontificalis” në kuptimin e duhur) me një aparat të plotë kritik dhe shënime shumë informuese36. [* Shënim: qëndrimi i përbashkët midis Waitz dhe Duchenne "F et K post LP" është, megjithatë, një pikë mosmarrëveshjesh reciproke. Sipas Waitz: FK nga LP, e cila nuk është më e hershme se gjysma e shekullit të VII; sipas Duchenne, FK nga LP, e cila është në 530.] Historiografia e kishës në gjuhët lindore 37 Historiografia e kishës në Siri Tani kalojmë nga historiografia perëndimore në historiografinë lindore. Nga të gjithë popujt e krishterë lindorë, aramaishtja ose siriane duhet të konsiderohen padyshim më e lashta, sepse gjuha e vetë Krishtit, Shpëtimtarit ishte aramaishtja, dhe krishterimi u përhap kryesisht midis personave të kësaj gjuhe. Megjithëse kultura greke bëri përparime shumë domethënëse në lindje, megjithatë duhet pranuar se elementi arian veproi dobët kur u përball me semitët dhe se qytetërimi grek zuri rrënjë atje vetëm sipërfaqësisht. Mund të supozohet se nëse gjuha greke përparonte, ajo ishte vetëm në shoqërinë e lartë, në qytetet e mëdha (Antioki, Damask, etj.), ndërsa populli mbeti aramaisht, dhe popullsia pranë Antiokisë nuk e pranoi gjuhën greke. Kjo krijoi nevojën për letërsi të pavarur siriane 38 . Me sa dimë janë përkthyer veprat e para historike në gjuhën siriane. Shumë herët, kronika e Eusebit dhe historia e tij e kishës u përkthyen në sirianisht; Janë ruajtur edhe përkthime të veprave të tjera të shquara të Eusebit, për shembull për martirët palestinezë etj. I pari nga shkrimtarët historikë sirianë është para nesh peshkopi Maruta i Mayferkatit, i cili shkroi historinë e martirëve dhe Këshillin e Nikesë. Vepra e fundit u shkrua jo aq nga shtysa e tij, por nga bindja ndaj vullnetit të hierarkut më të lartë, Katolikos Seleucian Isak († 416). Veprat e Marutës do të kishin qenë shumë të vlefshme si burime historike, por në formën e tyre origjinale ato kanë humbur prej kohësh. [Pjesë të së parës u botuan nga E. Assemanius në Acta sanctorum martirum. I. Romae 1748, dhe ribotuar nga P. Bedjan'oM në Acta martirum et sanctorum. II. Lipsiae 1891. Pasazhe të këtij të fundit të përkthyera në gjermanisht nga Braun, De Sancta Nicaena Synodo. Syrische Texte des Maruta von Maipherkat übersetzt von O. Braun. Münster në W. 1898]. Nga veprat ekzistuese që janë ruajtur në tërësi, vendin e parë e zë [e ashtuquajtura kronika e Jezusit (Yeshu) Stilitit. Autori është një asket që ka jetuar në gjysmën e parë të shekullit të 6-të; Me kërkesë të Arkimandrit Sergjit, ai shkroi [rreth. 518] kujtime për kohën e tij, duke e titulluar veprën e tij si vijon: "Për fatkeqësitë që pësuan qytetin tim Edessa dhe gjithë Mesopotaminë". Kronika ndahet në dy pjesë: e para përmban një përmbledhje të përgjithshme të historisë së fatkeqësive të mëparshme (politike), e dyta paraqet një përshkrim të fatkeqësive specifike sipas viteve, kur fatkeqësive politike u bashkuan edhe ato fizike. Kjo kronikë mbulon kohën nga viti 806 deri në vitin 818 të epokës seleukide, d.m.th., 494–506. Autori rezulton të jetë jashtëzakonisht i njohur me teatrin e operacioneve ushtarake dhe topografinë e vendeve. Përveç faktit që kronika, si histori laike, është e rëndësishme, është edhe më e rëndësishme sepse autori i saj i kushton hapësirë ​​raporteve për jetën e brendshme të Lindjes, për shembull, ai përshkruan urinë, murtajën, raporte për peshkopët dhe veprimet e tyre, etj. [Kronika u botua nga Martin në 1876 dhe Wright në 1882 39 ]. Pas kësaj, veprat më të lashta të letërsisë siriane janë përsëri vepra të përkthyera; më e vjetra prej tyre është historia e Zakaria Retorit. Assemanius, pasi kishte hasur pasazhe të tij në dorëshkrimet siriane të Bibliotekës së Vatikanit, sugjeroi që Zakaria të shkruante në sirianisht. Por Landi paraqiti prova mjaft të forta se ai e shkroi historinë e tij (Monofizite) në greqisht. Më pas, një ndryshim ndodhi tek ai dhe ne e takojmë atë në Koncilin e Kostandinopojës në 536 si peshkop ortodoks i Mytilene (Mitulh'nh në ishullin Lesbos). Teksti origjinal i krijimit të tij (Euagr. II, 2. 8.10; III, 5. 6. 7.18) nuk është ruajtur, madje edhe përkthimi në gjuhën siriane e riprodhon vetëm pjesërisht - me shkurtime të shpeshta dhe ndryshime arbitrare. Rëndësia e saj, pavarësisht nga forma e mjerë në të cilën është ruajtur, duhet pranuar si parësore, sepse përveç saj nuk kemi burime më të kënaqshme për rrjedhën e punëve monofizite. Vëmendje të veçantë meriton edhe mënyra e zhvillimit të çështjes: citon dokumentet në bazë të të cilave shkruan; por në tekstin sirian përfaqësojnë shumë shkurtesa. Me rëndësi të veçantë janë raportet për gjendjen e punëve të kishës në Egjipt pas Dioskorit, pasi në këtë aspekt Zakaria nuk ka të barabartë. Në përpunimin sirian, historia është sjellë deri në vitin 569. Zakaria shkroi rreth 518 dhe historia e tij mbuloi kohën nga 450 deri në 491. Teksti sirian u botua nga Land në Anecdota syriaca, tШ, Lugduni Batavorum 1870. Zakarias Retori. Leipzig 1899; Shqip: F. Hamilton dhe E. Brooks, The Syriac Chronicle e njohur si ajo e Zakarias nga Mitilene. Londër 1899] 40. Historiani i parë i shquar i kishës siriane ishte peshkopi Gjoni i Efesit (i lindur rreth vitit 516), një bashkëkohës i Justinianit, i cili e mbuloi mbretërimin e tij në një mënyrë shumë origjinale me raportet e tij monofizite. Lindja monofizite e njeh Justinianin si një i zellshëm i ortodoksisë dhe një persekutues i monofizitizmit; por nga kjo vepër rezulton se, me gjithë ortodoksinë e tij, Justiniani ende i përmbahej një politike të veçantë në raport me monofizitët. Ai rezulton të jetë një njeri me pikëpamje kaq të gjera, saqë më mirë do të shihte monofizitizëm në subjektet e tij sesa paganizëm. Kështu, Gjoni i Efesit, i cili nuk i fshehu bindjet e tij monofizite, u thirr në gjyq me gradën e peshkopit monofizit të Efesit dhe kreu detyra të ndryshme të perandorit në lidhje me paganët në Azi: ai, "një mbi gjuhët", "thyerës i idhujve" (siç e quante Gjoni, shpeshherë e quante veten në paganizëm). Ishte ky person, i cili mori një pjesë kaq të spikatur në punët e kohës së tij, që na la të dhëna historike për epokën e tij. Fatkeqësisht, vepra e tij nuk na ka arritur plotësisht: dy pjesët e para të historisë humbën (nga Jul Cezari deri në vitin 570), vetëm pjesa e tretë u ruajt në një formë mjaft të plotë, e cila ndahet në 6 libra, të cilët mbijetuan pjesërisht në vetë tekstin sirian, pjesërisht në përmbajtjen e tij; ai përqafon kohën 571–585, por me digresione në formën e kujtimeve të ngjarjeve të mëparshme, deri në ditët e fundit të jetës së autorit 41. Toka i bën nderim të drejtë talentit historik të Gjonit të Efesit; nuk qëndron në meritën letrare, por në vërtetësinë e saj të jashtëzakonshme. Kështu, me gjithë aderimin e tij ndaj rrëfimit monofizit, Gjoni i Efesit, megjithatë, duke transmetuar lloj-lloj thashetheme të pakëndshme për kundërshtarët e tij sinoditë, pothuajse gjithmonë vëren se këtë po e transmeton nga thashethemet, pa garantuar vërtetësinë e tyre. Nga ana tjetër, Gjoni i Efesit nuk është i verbër ndaj dobësive dhe personaliteteve të kishës së tij, për shembull në historinë e Palit, Patriarkut të Antiokisë. Duke përshkruar, sipas fjalëve të tij, "qëndrimin heroik të monofizitëve për rrëfimin e tyre, ai e bën të qartë se ky qëndrim ishte pa gjak dhe se shumë ishin të gatshëm të sakrifikonin bindjet e tyre nëse disa peshkopë nuk do të kishin treguar qëndrueshmëri të mahnitshme. Për më tepër, Gjoni i Efesit ishte autor i disa biografive të disa prej besimtarëve të shquar të kohës së tij (për shembull të njohur të Jakonës". duhet të quhet [sipas shqiptimit jakobit, sipas nestorianit "Burd'ana"] në vend të Baradaeus-it të pasaktë), etj. Historia e Gjonit u botua nga W. Cureton'ou, Pjesa e tretë e historisë kishtare të John peshkopit të Efesit 1853, Oxford-Smith 1853, përkthimi gjermanisht. Schönfelder, München 1862. Tjetër Joannis episcopi Ephesi scripta historica, Anecdota syriaca t.II, Lugduni Batavorum 1868 [përkthyer në latinisht nga van Dowen'oM dhe Landow Commentarii de beatis orientalibus . Historia tregohet nga pikëpamja ortodokse në Kronikën e Edesës. Për autorin e saj nuk mund të thuhet asgjë, sepse vetë vepra është anonime, por duhet theksuar se autori i saj është më i ri se Zakaria dhe më i vjetër se Gjoni i Efesit. Ai përbëhet nga 106 paragrafë dhe mbulon kohën nga shfaqja e Kishës së Edesës deri në vitin 540 - deri në vitin e 14-të të mbretërimit të Justinianit. Ky tregim është jashtëzakonisht i shkurtër, por jashtëzakonisht i rëndësishëm për sa i përket saktësisë kronologjike dhe rëndësisë së atyre monumenteve nga të cilat autori mund të nxjerrë informacionin e tij. Ai mund të kishte në dispozicion arkivin e qytetit, i cili më pas humbi në mënyrë të pakthyeshme. [Kronika u botua nga Assemanius në Bibliotheca orientalis (1719) dhe u ribotua nga Michaelis (1786). Më pas u botua dhe u përkthye në gjermanisht nga L. Hallier në Texte u. Untersuchungen kundër Gebhardt u. Harnack IX, 1, 1892. Tani shfaqet në botimin e J. Guidi me një përkthim latinisht në Corpus scriptorum orientalium, Scriptores syri, ser. I sëmurë, i grisur 4: Chronica minora. Pars I. Paris 1903] 43. Më pas, nga shkrimtarët sirianë duhet përmendur, si një figurë e shquar, Dionisi i Tell-Mahr-it, patriarku XXII sirian (jakobit), i cili vdiq në 845, ose 1157 të epokës seleukide. Ai ishte një kronografi që vazhdoi punën e paraardhësve të tij; metodat e tij ishin të një natyre primitive, gjë që rrjedh nga qëllimi i veprës së tij: ai nuk pretendonte të ishte ndonjë origjinalitet, ai vetëm donte t'i siguronte kopesë së tij lexim të dobishëm, dhe për këtë arsye, nëse gjente ndonjë vepër edukuese në të cilën përshkruhej kjo apo ajo ngjarje, ai e kopjonte drejtpërdrejt, duke treguar burimin. Kështu, ai ruajti kronikën e Eusebit, historinë e Jezu Stilitit për fatkeqësitë që pësuan Mesopotaminë dhe mesazhet e Zakarisë. Përveç kësaj, ai përdori Gjonin e Efesit dhe, pavarësisht se libri i tij i tretë tashmë është botuar në tekstin e plotë sirian, vepra e tij nuk e humb vlerën e saj, sepse ai huazon jo vetëm nga libri i tij i tretë, por edhe nga ato të mëparshme. Si pasardhës i historiografisë siriane, i cili solli historinë në kohën e tij, Dionisi Tell-Mahrsky ruan rëndësinë e historianit parësor për kohën e tij, për të cilën ai flet 44. Atëherë pasardhësi i Dionisit të Tell-Mahr në çështjen e historiografisë është një nga pasardhësit e tij në rangun e patriarkut - Mikaeli i Madh (d.m.th. më i madhi, † 8 nëntor 1199). Vepra e tij njihet nga përmendja e saj në vepra të tjera siriane, por origjinali sirian [deri kohët e fundit ishte] i panjohur. Përkthimi armen i kësaj kronike ka mbijetuar [botuar në Jeruzalem në 1870 dhe 1871] dhe shkenca e dinte për të falë veprave të armenistëve francezë Dulaurier, të cilët botuan fragmente prej saj në një përkthim frëngjisht në Journal asiatique 1848–1849, dhe Langlois, i cili botoi të gjithë kronikën Grand 18 trachelite në frëngjisht Viktor Langlois kjo vepër është shumë e rëndësishme, pasi autori kishte në dispozicion shumë monumente që nuk kanë arritur tek ne, për të cilat mësojmë nga parathënia. Melitina, Prester John of Caysum, Sliba, Dionysius bar Salybius. Në bazë të këtyre veprave dhe vëzhgimeve të tij, autori e sjell historinë e tij në kohën e tij (me vazhdimin armen arrin në 1224). Tashmë nga pjesa e botuar nga Dulaurier, që daton në kohën e Herakliut, "ishte" në gjendje të shihte se çfarë thesari i rëndësishëm qëndron në këtë tekst. Marrëdhëniet e ndërsjella të monofizitëve janë paraqitur këtu me plotësi dhe detaje, pavarësisht shkurtimeve të bëra nga Dulaurier. Historia e shfaqjes së monotelitizmit, historia e përpjekjeve të Herakliut për të marrë ndihmën e monofizitëve marrin një mbulim të veçantë; këtu bëhet e qartë se si Herakliu donte të organizonte bashkimin e monofizitëve me kishën ortodokse. Ndërsa ishte në Edessa gjatë një fushate, ai donte të komunikonte me peshkopët monofizitë, por monofizitët deklaruan se nëse donte të komunikonte, duhej të hynte në bashkësi me ta dhe të hiqte dorë nga Këshilli i Kalqedonit, i cili rezultoi në marrjen e çelësave të kishës dhe transferimin e tyre tek ata pak ortodoksë (diofizitë) që mbetën në këtë qytet45. Shkrimtari i fundit historik i shquar nga sirianët jakobitë ishte Gregory Abu-l-Faraj, djali i mjekut hebre Aaron (prandaj emri sirian për Gregory _ps - mn Ί3, "Bar-Evroyo" ["Bar-Evraia" në shqiptimin nestorian]", "i konvertuar në jehud bareneheus), "i konvertuar në jehud bareneew". në vitin 1226. Vetëm 20 vjeç u bë peshkop në Gübö, sepse, si bir i një mjeku të shquar, mori një arsimim solid për atë kohë: ishte i fortë në greqisht, sirianisht dhe arabisht, shumë i ditur në filozofi, mjekësi dhe teologji. Ai u gradua shpejt në "Mafryana" (Syr. = fruta-prodhues). dy gjysma: perëndimi drejtohej nga Patriarku monofizit i Antiokisë dhe lindorja nga primati ("Mafryan"), me vendbanim në Mosul, i cili, ndër të tjera, kishte të drejtën "të jepte frytet e Frymës", domethënë të shuguronte peshkopë dhe vetë patriarkun. Në vitin 1286, Gregori vdiq, i respektuar thellësisht nga të gjithë, pasi u bë viktimë e njohurive të tij shkencore dhe bindjes së tij të njëanshme: ai vetë e parashikoi vdekjen e tij në bazë të lidhjes së pritshme të planetëve Saturn dhe Jupiter, që ndodhi si në lindjen e tij, ashtu edhe në vendosjen e tij si peshkop, dhe në vendosjen e tij si një mafioz i vdekjes së tij aq të vendosur në vdekjen e tij. në fakt vdiq. Gregori shkroi shumë dhe, meqë ra fjala, pjesërisht i bazuar në materiale arkivore në sirianisht, arabisht dhe persisht, një kronikë e gjerë politike dhe kishtare në gjuhën siriane (nga Adami deri në kohën e tij). Pjesa e parë trajton ngjarjet deri në kohën e sundimit mongol (Chronicon Syriacum, edd. P. J. Bruns et G. G. Kirsch. Lipsiae 1789, 2 voll, në 4° [botimi i ri më i mirë nga P. Bedjan, Paris, 1890]); i dyti paraqet një seri të njëpasnjëshme kryepriftërinjsh nga Aaroni te patriarkët monofizitë antiokianë, dhe një seri mafrianësh lindorë dhe katolikësh nestorianë (Chronicon Ecclesiasticum, bot. J. B. Abbeloos et T. J. Lamy, Lovanii 1872-1877, 1872-1877, 1877, 1877, 1877, 1877). Nga pjesa e parë e kësaj kronike, me kërkesë të disa arabëve, vetë autori bëri një ekstrakt nën titullin "Historia e zgjedhur e shteteve" - ​​brenda një muaji (Arabic Historia dynastiarum, bot. Pocock, Oxonii 1663, 2 voll, në 4°) [ribotuar nga Salhaniy në Bejrut1110] ). Më vonë shkrimtarë anonimë vazhduan listat e peshkopëve edhe për dyqind vjet të tjera. Assemanius e quan këtë sirian historiografin e fundit monofizit. Midis sirianëve nestorianë përmenden më shpesh dy persona që janë dalluar më së shumti letrar në fushën e historisë së kishës me vepra të natyrës monografike: Ebed-Yeshu [Avdisho në shqiptimin nestorian], bar-Briha, Mitropoliti i Sobit (Nasivinsky), † 1318 dhe Peshkopi i Mosës (Thomas i fillimit) shekulli i 9-të. Ebed-Yeshu, Jeronimi i letërsisë kishtare siriane, përpiloi një katalog me poezi, ku përfshiheshin 197 shkrimtarë dhe, në përfundim (nr. 198), si Jerome, vetë autori, i cili numëroi veprat e tij. [Katalogu u botua në Romë nga Abrahami i Ecchellensis në 1653 dhe nga Assemanius në gjysmën e parë të vëllimit III të Bibliotheca orientalis në 1725; përkthyer në anglisht nga Badger, Badger, The Nestorians and their Rituals. II. Londër 1852]. Thomai i Margut, i cili jetoi në fillim të shekullit të 9-të, shkroi "ktaba d-ri-sane" - "Libri i krerëve", ose "Libri i kapitujve" në 6 seksione, ku prezantoi historinë e manastirit nestorian "Beth Ave". Kjo vepër përmban informacione të vlefshme për historinë e monastizmit. [Botuar nga Bege me përkthim në anglisht: The Book of Go-verners. Historia Monastica e Thomas Peshkopi i Margä Ed. nga E. W. Budge. I-II. Londër 1893]. Në fillim të shekullit të 12-të. (rreth 1135) nestoriani Mari-ibn-Sulei-man [Mare bar Shlemon] u la pasardhësve një përmbledhje të ngjarjeve kishtare-historike në arabisht, në një ese të quajtur "Majdal" ("Kulla"). Rreth vitit 1340, një tjetër nestorian, i quajtur Amru-bnu-Matta, shkroi një vepër historike kishtare me të njëjtin titull. [Aktualisht këto vepra gjenden në botimin e Gismondit, i cili i ka përkthyer në latinisht. Maris Amri et Slibae de patriarchis Nestorianorum commentaria. Ed. etlatine reddidit H. Gismondi. Romae 1890–1899]. Këto vepra i dhanë mundësinë Assemanisë (në Bibliotheca Orientalis t. III) të na njohë me historinë e nestorianizmit. Këto vepra vuajnë nga paplotësia. Historiografia e kishës në Egjipt 46 Egjipti i krishterë nuk u afirmua në fushën kishtare-historike me asgjë të veçantë: atje u shkruan jetë shenjtorë dhe monografi, por nuk u paraqit një histori e plotë. Shpjegimi për një fakt kaq të trishtë duhet kërkuar në pozicionin e poshtëruar të Koptëve. Se iluminizmi nuk lulëzoi në mesin e këtij kombi, duket nga fakti se në selitë ipeshkvnore u ngjitën persona krejtësisht të panjohur me gjuhën greke. Të dhënat e ngjarjeve të kaluara dhe aktuale që mbeten nga Koptët janë të një natyre kuaternare. Mbetjet e shkrimit kishtar koptik, historik dhe patristik, gjenden pothuajse të gjitha në një palë chetiy-menya të thyera të dy manastireve, një - Shën Macarius në Skete, tjetri - i panjohur egjiptian jugor. Ajo që mbetet, meqë ra fjala, janë fragmente të një koleksioni mjaft fantastik të quajtur "historia e kishës"; pasazhi përmban rrëfime legjendare të patriarkëve të Aleksandrisë (nga Aleksandri te Kirili) 47 . Këto të dhëna nga shkrimi koptik u përdorën në historinë e tij të patriarkëve të Aleksandrisë (në arabisht) nga një prej shkrimtarëve të shquar koptë Sevir ibnul-Muqaffa, peshkop i Ashmunay (rreth 975), i cili studioi tërësisht letërsinë kopte. Kjo vepër e Sevier-it, e vazhduar nga të tjerë, përbën burimin kryesor për E. Renaudot, Historia patriarcharum alexandrinorum jacobitarum, Paris 1713. Përmbajtja e synaxarum arabe, e lexuar gjatë adhurimit, u huazua gjithashtu nga i njëjti menaion i lashtë koptik. [Historia e Sevier është botuar aktualisht në Corpus scriptorum ori-entalium, Scriptores arabici, ser. I sëmurë, t. 9: Severus ben el-Mogaffá. Historia patriarcharum alexandrinorum. Ed. Ch. F. Seybold. Beryti 1904 sq. Aty filloi edhe botimi i sinaksarionit, ser. I sëmurë, t. ig-Synaxarium alexandrinum. Ed. J. Harroje. Beryti 1905. Historia e Sevier-it filloi të shfaqej njëkohësisht me një përkthim në anglisht në Patrologia orientalis. Vëll. I, 2, 4: Historia e Patriarkëve të Kishës Kopte të Aleksandrisë. Ed. B. Evetts. Paris 1905]. Sa'id ibnul-Batrik, një mjek dhe historian, dhe, së fundi, nga viti 933 deri në vitin 940, Patriarku Ortodoks i Aleksandrisë me emrin Eutyches, e shkroi historinë e tij në arabisht. Kjo kronikë titullohet “Contextio gemmarum” (Contextio gemmarum) dhe mbulon kohën nga Adami deri në vitin 937. Kjo histori është e standardit të ulët: ka një karakter shumë legjendar. Perandori Theodosius i Madh dhe Patriarku Theophilus i Aleksandrisë, sipas garancive të saj, ishin druvarët e parë. Një herë Teodosi pa një ëndërr të jashtëzakonshme dhe ia tregoi Teofilit, i cili, në bazë të kësaj ëndrre, parashikoi ngjitjen e Teodosit në fronin perandorak dhe në patriarkatin për vete. Pavarësisht kësaj dhe legjendave të ngjashme, historia e Eutyches ka ende njëfarë domethënie për shkencën tonë (mesazhet e mëvonshme nuk janë më legjendare; dhe më të vjetrat mund të përmbajnë kokrra të dhënash të marra nga arkivi i kishës Aleksandriane). Botoi kronikën e Eutyches R. Pocock, Contextio gemmarum s. Eutychii patriarchae Alexandrini Annales. I-II. Oxonii 1658–1659; [ribotuar në Vëllimin III të Patrologjisë Greke të Minh]. Dhjaku i Kishës së Zojës së Kajros Abu Shukr Peter ibn-ur-Rahib (d.m.th., i biri i një murgu), ende gjallë në vitin 1282, shkroi një vepër teologjike atë vit, autografi i së cilës (Cod. Vatikan. Assem. Arab. 31) ka mbijetuar deri më sot. Në 1258, ai përpiloi Chronicon Orientale, një kronikë që përmban fillimisht një listë të thatë të ngjarjeve të Dhiatës së Vjetër dhe emrat e sovranëve në fuqi. Kronika bëhet më e detajuar që nga koha e pushtimit të Egjiptit nga arabët. Këtu kanë një lloj vlere mesazhet e autorit, sidomos ato që kanë të bëjnë me karakteristikat e këtij apo atij sovrani. Gjysma e dytë e kësaj kronike përmban informacion të shkurtër në lidhje me 76 patriarkë deri dhe duke përfshirë Athanasius III të Aleksandrisë (1250–1261). Ajo që e bën veçanërisht të vlefshme këtë vepër është siguria e plotë kronologjike e saj, e cila varet nga veçoritë e dizajnit të saj. Ka një numërim të dyfishtë: arabisht dhe koptik, tregohen vitet dhe madje ditët kur një ose një tjetër sovran u ngjit në fron ose vdiq, në mënyrë që, sipas kronikës së tij, të mos jetë e vështirë për një historian (nga aritmetika) të rivendosë datat e nevojshme, dhe, për më tepër, siç i ka shkruar vetë autori. Ed. Abraham Ecchellensis, Parisiis 1651; J. S. Assemanus, Venetiis 1729. [Botim i ri në Corpus scriptorum orientalium, Scriptores arabici, ser. III, t. 1: Petrus Ibn-Rahib. Chronicon Orientale. Ed. L. Cheikho. Beryti 1904]. Më pas vjen Xhorxh ben-abu-l-Jasir'ali-ben-abu-l-Mak-arim-ben-abu-l-Tayib-al-Makin-ibnu-l-Amid, me origjinë nga Kajro, djali i një sekretari ushtarak. Për shkak të shpifjeve të armiqve, Ebul Jasiri u burgos së bashku me Gjergjin, por kur u zbulua pafajësia e tij, të dy u liruan. Ebul-Jasir më pas u bë murg. Dhe Gjergji mbajti një post oficeri në ushtrinë siriane, u arrestua përsëri nga shpifjet e armiqve, përsëri u lirua dhe vdiq në Damask në 1273. Ai shkroi një kronikë në dy pjesë të quajtur "Eseja e Bekuar" (Syntagma benedictum). Pjesa e dytë u botua me përkthim latinisht me titullin: Historia saracenica – a Georgio Elmacino exarata, ed. Erpenius, Lugduni Batavorum 1626. Pjesa e parë mbulon kohën nga krijimi i botës deri te Muhamedi, e dyta - nga Muhamedi deri në vitin 1260. Informacioni në këtë vepër është i shkurtër, por vlerësohet për saktësinë e tij kronologjike. Al-Makin përdori Eutyches dhe Kronikën e Pjetrit. Ebu-l-Abbas-Ahmad-Taqi-ed-din al-Makrizi është një musliman me arsim të lartë. Ai mbajti postin e... d. kadi në Kajro, më pas ishte predikues në xhami, më në fund profesor i traditave në akademitë myslimane në Kiara dhe Damask dhe vdiq në vitin 1442. Ai ishte një shkrimtar shumë pjellor dhe "historografi më i famshëm në Egjipt". Më e famshmja nga veprat e tij është Libri i Udhëzimeve dhe Reflektimeve në lidhje me Historinë e Tokave ('al-hitat) dhe Monumenteve, ose Gjeografia dhe Historia e Egjiptit. Tetë kapitujt e pjesës III të këtij "'al-hitat" janë botuar veçmas nën titullin "Historia Kishtare e Koptëve"; botimi më i mirë: Geschichte der Kopten kundër F. Wüstenfeld, Göttingen 1845. Përmban informacion të shkurtër për kishën egjiptiane, duke filluar me ungjilltarin Marku, Patriarku i parë i Aleksandrisë, dhe duke përfunduar me persekutimin e koptëve në vitin 1354. Këtu, meqë ra fjala, ka një listë të kishave të krishtere8 (Monsterë të jashtëm dhe të krishterë) (72) me informacion të shkurtër historik dhe gjeografik rreth tyre. Në përgjithësi, interesimi i muslimanëve për kishat e krishtera ishte aq i madh sa, për shembull, bibliotekari i kalifit egjiptian al-Aziz, al-Shabushti, i cili vdiq në vitin 1000, përpiloi një përshkrim të veçantë (që nuk ka arritur tek ne, por ishte në duart e Makrizit): "Historia e manastireve në Irak, Mosul dhe Egjipt". Referenca tjetër kryesore për Makrizin ishte kronika e el-Makinit. Në fund të jetës së tij, el-Makrizi vendosi të botojë "Librin e Madh të Kronikave të Egjiptit", d.m.th. biografitë e të gjithë sovranëve dhe njerëzve të famshëm të Egjiptit; vepra ishte krijuar për 80 vëllime, por autori arriti të shkruante vetëm 16 dhe ato u botuan. Historiografia etiopiane 48 Literatura etiopiane ofron shumë pak për historinë e kishës. Ndër monumentet e mbijetuara të përkthyera të këtij shkrimi, më e shquara është kronika e Gjonit, peshkopit të Nikiou, Chronique de Jean, eveque de Nikiou. Texte ethiopien publie et traduit par H. Zotenberg, Paris 1883. Për autorin dihet vetëm sa vijon: ai ishte peshkop i Pshati (pípati), në Egjiptin e poshtëm (Delta), - në greqisht ky qytet quhet Nikíou, - në vitin 690 mori pjesë në shenjtërimin e Isakut dhe të Patriarkut të Aleksandrit. peshkopët, si ápotríth_s të Egjiptit të poshtëm (arabisht, "mudäbbir" - një post si metropolitane). Ai ishte i famshëm si një kanonist i mirë dhe u shqua për ashpërsinë e jetës së tij, prandaj Patriarku XLII i Aleksandrisë Simon e emëroi mbikëqyrës të manastireve egjiptiane. Në administratën e tij, Gjoni tregoi një zell të tillë sa që një nga murgjit e sketës në varësi të tij vdiq në ditën e 10-të nga dënimi ("verbera") i vendosur ndaj tij, për të cilin në 694 (ose midis 692-700) Gjonit iu hoq episkopata. Ja gjithçka që dihet për të. Në çfarë gjuhe ka shkruar ai është një pyetje shumë e errët. Pa dyshim, kjo kronikë u përkthye në etiopisht në vitin 1602. është përkthyer nga një tekst arab (gjithashtu i pa ruajtur): nuk ka dyshim se Gjoni nuk ka shkruar në arabisht. Por zgjedhja midis grekëve dhe koptëve është shumë e vështirë. Botuesi i kronikës, Zotanber, shprehet (“medio tutissimus ibis”) për faktin se ai shkroi në greqisht, por pjesët që lidhen me historinë e Egjiptit janë shkruar drejtpërdrejt në koptike. Por një ese e tillë me vija nuk ka analogji pas saj. Ka më shumë gjasa që kronika e Gjonit të jetë shkruar tërësisht në greqisht *. Arsyet për të zgjedhur midis greqishtes (e) dhe koptikes (k) janë si më poshtë: 1. Gjoni e dinte padyshim kat_'e_ksoxh'n letrare - gjuhen greke, meqe perdorte Malala (+ e). 2. Është e pabesueshme që ai nuk e njihte kopten (+k). 3. Mina, pasardhësi i menjëhershëm i Gjonit në selinë e Pshatit, njihet si shkrimtar koptik (autor i "Jeta" XLI i Patriarkut Isak të Aleksandrisë) (+ k). 4. Armiqësia e Gjonit ndaj Bizantit diofizit mund ta ketë shtyrë atë të mos shkruante greqisht (+k). 5. Por në këtë kohë arabët ishin shfaqur në dritën e vërtetë dhe koptët e kuptuan se duke shkëmbyer bizantinët me arabët, ata kishin bërë një mashtrim shumë të dyshimtë; kjo nuk mund të mos moderonte antibizantinizmin e tyre (+ e). 6. Nuk kishte asnjë kërkesë për histori, kryesisht dhe përgjithësisht politike, në publikun lexues koptik (+ e). 7. Gjurmët e tekstit koptik në etiopisht, të treguara nga Zotanber, reduktohen në një palë fjalësh me një term koptik (në vend të greqishtes), pi - Moggo_s vm. ó Móggo_s , pi – Drakon vm. 6 Drákon, dhe për identitetin e supozuar (të pakuptueshëm në etiopisht) të titullit zyrtar "adagysn" (adagySn) me koptin "ethijn" (etíiokn), RR 362. 423; megjithatë, "pi" mund të vijë edhe nga arabishtja "bi" ("në"), dhe identifikimi i fundit është i tendosur (+ k). 8. Por të gjitha këto gjurmë nuk peshojnë, në kuptim, një fakt: qyteti egjiptian i Gjonit në etiopisht quhet gjithmonë “Naqijus, Naqyjus, Nakyyus” dhe jashtëzakonisht rrallë (3 herë?) i shtohet kësaj fjale: “quhet Abshadi”, ose thuhet: “Abshadi, d.m.th. Nakyyus”. Kjo tregon se kronika e Gjonit, edhe në pjesët e saj posaçërisht egjiptiane (krh. Kapitulli 31), është shkruar jo në gjuhën në të cilën ky qytet quhet gjithmonë “Pshati”, por në atë në të cilën quhet “Nikíou” (+ e). Pra: +4 e pro = 4 k kundër: Gjoni shkroi në greqisht, ndoshta duke futur, aty ku është e nevojshme, emra individualë koptë (të duhur) në gjininë pihati, pi - Drakwn (emri i një kanali në Aleksandri). Vepra e Gjonit mbulon periudhën nga krijimi i botës deri në pushtimin e Egjiptit dhe përbëhet nga 122 kapituj. Nuk ndahet në libra; por në të mund të dallohen tre shtresa kryesore: e para - periudha para ardhjes së Kostandinit të Madh, e dyta - para ardhjes së perandorit Fokas dhe e treta - deri në fund. Kjo vepër, sidomos në periudhën e parë, është kopje e Malalës. I janë bërë pak shtesa dhe ato kanë të bëjnë me raportimin e legjendave lokale (egjiptiane). Periudha e dytë është më e pavarur. Këndvështrimi i marrë këtu (monofizit) mbi faktet historike i jep veprës origjinalitet; Ka më shumë shtesa nga historitë lokale. Kështu, Gjoni raporton për origjinën e Teofilit të Aleksandrisë, përcjell mosmarrëveshje të ndryshme midis qyteteve peshkopale; Perandori Anastasius shfaqet në një dritë të veçantë në lidhjen e tij me Egjiptin. Në pjesën e fundit të tregimit të tij, Gjoni është plotësisht i pavarur dhe jep detaje që nuk i gjejmë askund. Kështu, për shembull, fakti që një person kaq i vrazhdë si Foka u bë perandor, shpjegohet shumë thjesht prej tij: komplotistët zgjodhën një mbret nga mesi i tyre me short. Ai gjithashtu jep informacion për trazirat nën Fokasin në lindje (në lidhje me persekutimin e hebrenjve?), dhe hyrja e Herakliut përshkruhet në detaje të veçanta, për të cilat Gjoni mund të kishte mësuar nga dëshmitarët okularë. Por në të njëjtin seksion - midis kapitujve 110 dhe 111 - ka një hendek domethënës, kështu që historia e pjesës më të madhe të mbretërimit të Herakliut humbet (me sa duket në arabisht apo edhe në tekstin grek) dhe pushtimi i arabëve duket se tashmë është kryer. Pjesa e tretë shpalos drejtpërdrejt pamjen e atyre grindjeve civile që ua lehtësuan arabëve pushtimin. Urrejtja e ndërsjellë e kalcedonitëve dhe monofizitëve është përshkruar në terma të gjallë; është vërtetuar mirë se përpjekjet e Herakliut për të bashkuar monofizitët me monotelitët në Egjipt ishin të pasuksesshme. Duke pasur parasysh të gjitha këto, rëndësia e seksionit të fundit njihet nga të gjithë. Por edhe nëse do të kishte dyshime për këto mesazhe, ato do të thyheshin nga mesazhet nga papiruset e arkidukës Rainer (në Vjenë), të cilat përmbajnë dokumente zyrtare, fatura të zyrtarëve financiarë të taksave të përmendura në historinë e Gjonit (apakure, Фiló_kseno_s doú_ks). Por kjo vepër e rëndësishme është vetëm trashëgimia e përkthyer e letërsisë etiopiane, e cila ushqehej kryesisht nga përkthimet nga kopti dhe arabishtja. Megjithatë, pati edhe përpjekje të pavarura për historiografi, forma e preferuar e së cilës ishte kronika. Nga disa kronika të mbijetuara mësojmë për ekzistencën e sekretarëve të shtetit, detyra e të cilëve ishte të regjistronin të gjitha ngjarjet e jashtëzakonshme. Por përvojat më të lashta të këtyre kronistëve nuk janë ruajtur; ka mbijetuar vetëm përpunimi i tyre i mëvonshëm (i shkurtuar). Një nga këto botime të mëvonshme u botua nga orientalisti francez - Rene Basset, Etudes sur l'histoire d'Ethiopie. Paris 1882. Kjo kronikë fillon me Adamin dhe mbaron me 1730. Por mesazhet që gjenden këtu janë përgjithësisht të parëndësishme, veçanërisht para vitit 1508; shkurtësia e tyre koncize shpesh i bën ato të pakuptueshme; më shumë flitet për çështjet e shtetit sesa për çështjet e kishës. Gjuha armene i përket të ashtuquajturës degë iraniane, është e lidhur me persishten dhe është aq larg nga gjuhët e tjera (semitike) lindore saqë lexohet nga pakkush. Duhet pranuar se Rusia është pozicionuar shumë favorizuese në këtë drejtim, duke pasur shkencëtarë të tillë si Brosset, Patkanov, Emin, [Marr]. Midis francezëve, mund të përmendet Dulaurier, dhe në Itali - urdhri monastik (8 shtator 1712) i Mekhitaristëve, bashkoni armenët që jetojnë në manastirin e Shën Llazarit në ishullin e Venecias. Për literaturën historike të kishës armene ekziston një vepër e Universitetit të Shën Petersburgut K.P. Prof. Patkanov, Skicë bibliografike e letërsisë historike armene. Shën Petersburg 1879; Ketre Patkanian, Esquisse bibliographique de la litterature historique des Armeniens. S.-Petersburg 1880. Mër. S. F. Neumann, Versuch einer Geschichte der armenischen Literatur. Leipzig 1836. F. Neve, L'Armenie chretienne et sa litterature. Louvain 1886 49. Vetë letërsia historike armene është shumë e madhe, por është e një natyre lokale. Dihet se letërsia armene ndahet në dy periudha: para-literale dhe pas-literale nga viti 400. Pothuajse të gjitha veprat e periudhës së parë janë harruar, megjithëse disa prej tyre kanë mbijetuar për mrekulli [rreth. autori: Për të mos marrë vërtet këtë si një mrekulli të mbinatyrshme, duhet theksuar se periudha para shkronjës është ajo në të cilën armenët shkruan, por vetëm me shkronja siriane që nuk ishin vendase në gjuhën e tyre - ndodhte e njëjta gjë sikur dikush të përpiqej të shkruante në rusisht me shkronja hebraike pa pika (zanore)]. Shkrimtari i parë historik i mbijetuar i periudhës paraliterale ishte Agathangelus Romak, sekretar i Tiridates së Madh (Tridatus, 286–342). Ai ishte një studiues i njohur me letërsinë greke dhe latine. Ai shkroi një histori të mbretërimit të Tiridatit (kryesisht kthimin në krishterim), i cili është ruajtur me interpolimet e mëvonshme. [Botuar në Venecia 1862 dhe Tiflis 1882; Teksti grek ed. de Lagarde, Göttingen 1887] 50 Shkrimtari i dytë ishte Zinovy ​​Glaksky, peshkopi i Azisë së Vogël, i cili hoqi dorë nga peshkopata, ndoqi Gregori Iluminatorin dhe ishte igumeni i parë i manastirit të Shën Gjon Pagëzorit në Tarona. Në emër të Gregori Iluminatorit, ai shkroi historinë e konvertimit të rajonit armen të Taronit në krishterim, ku vendosi korrespondencën e Shën Gregorit dhe Leontit. Zinovy ​​shkroi në sirianisht, por tregimi i tij u përkthye më pas në armenisht [botuar në Venecia 1832]. Vepra e tij pati pasardhës: më i shquari prej tyre është Gjoni i Mamikonit, pasardhësi i XXXV i Zenobit në manastirin e Shën Pararendësve, i cili e solli historinë deri në vitin 640 51. Fausti Bizantin vazhdoi historinë e Agafangel deri në vitin 390. Pastaj vjen Moisiu i Horenit (b. rreth. 370, v. 489). Që në moshë të re ishte në marrëdhënie të ngushta me katolikonin e armenëve Sahak të Madh dhe Mashtots Mesropin, shpikësin e alfabetit armen dhe është një figurë e shkallës së parë nga ajo galaktikë shkencëtarësh që shkruanin me shkronjat e reja të shpikura (fillimi i periudhës postliterale). Historia e tij në tre libra fillon me Hajkun, paraardhësin mitik të armenëve ("Armenët" në armenisht: "Hajk") dhe arrin në vitin 441 († Sahak dhe Mesrop). (Historia u botua së bashku me vepra të tjera të Moisiut, nga të cilat më të rëndësishmet janë gjeografia dhe retorika e tij, në Venedik më 1843 dhe 1865, dhe shumë shpesh veçmas, për shembull, në Tiflis 1881; përkthimi rusisht nga N. Emin, Moskë 1858 dhe 1893) 52 53. Pas tij duhet emërtuar nxënësi i Sahakut dhe Mesropit - Egishe (d.m.th. Eliseu) † 480; ky ishte sekretari i princit Vardan, i cili përshkroi historinë e luftës (449–451) të armenëve për besim me persët kundër fesë së Zoroastrit dhe luftën e armenëve kundër këtij të fundit, e cila përfundoi pa fat për armenët (Beteja e Araratit, në të cilën Vardan † në qershor 451). [Botuar si një koleksion i përgjithshëm i veprave në Venecia në 1839 dhe 1859 dhe shpesh veçmas, së fundmi në Moskë 1892; Përkthimi rusisht në Tiflis 1853]. Një nxënës i Sahakut dhe Mesropit, Koriuni, shkroi jetën e Mesropit [Venecia 1894]. Llazari i Pharpit shkroi një histori nga 388–485, një lloj vazhdimi i historisë së Moisiut të Horenit, për të cilin Lazari, megjithatë, nuk ishte në dijeni [Venecia 1793, 1807, 1873]. Më pas mund të vini në dukje nga kohët e mëvonshme veprën e peshkopit Sebeos (d.m.th. Eusebius) të shekullit të 7-të. – “Historia e Herakliut” [Kostandinopojë 1851, Shën Petersburg. 1879 ed. Patkanova; përkthimi i tij rusisht Shën Petersburg. 1862]. [Nga shekulli VIII. dihet historia e pushtimeve arabe të Armenisë dhe e luftërave të tyre me Bizantin nga viti 661 deri në vitin 788, “Historia e kalifëve” nga Vardapet Ghevond, d.m.th. Leontius (Paris 1857, Shën Petersburg 1887 bot. Ezov; përkthim nga Patkanov, Shën Petersburg 186). Ndoshta Moisiu i Kagankatuit, i cili shkroi "Historinë e Agvanëve", ose shqiptarëve, daton në të njëjtën kohë, nëse jo në shekullin e 10-të (Paris 1860, Moskë 1860 bot. nga Emin; përkthim nga Patkanov, Shën Petersburg 1861)]. Në shek. 1887 ed. Patkanova]. [Në të njëjtën kohë, Katoliku Gjon VI e solli historinë e tij në një pikë më të hershme, pikërisht në vitin 925 (Jerusalem 1843, Moskë 1853)]. Në shekullin e 11-të Stefan Asohik i Taronit e solli historinë deri në vitin 1004 [Paris 1854, Shën Petersburg. 1885; Përkthimi rusisht 1864]. Në shekullin e 12-të. Presbiteri Samuel i Anit ishte pasuesi i kronikës së Eusebius të Cezaresë deri në vitin 1179 [ed. Ter-Mikelian, Vagharshapat 1893]. Burimet monumentale të historisë dhe zhvillimi i tyre diskutohen përgjithësisht në manuale mbi shkencat ndihmëse përkatëse, epigrafinë, numizmatikën, sfragistikën dhe në udhëzues për arkeologjinë dhe historinë e artit. Në lidhje me monumentet e lashtësisë së krishterë, është i rëndësishëm në këtë rast, përveç atyre që tashmë janë vjetëruar, Një Fjalor i Antikiteteve të Krishterë, ed. nga W. Smith dhe S. Cheetham. Vëll. I-II. Londër 1875–1880, dhe Real-Encyclopädie der christlichen Alterthümer, bearb. und herausgeg. von F. X. Kraus. B.I-II. Freiburg im Br. 1880–1886, ka filluar së fundmi Dictionnaire d'archeologie chretienne et de liturgie, publie par F. Cabrol. T. I. Paris 1903–1906 (me shumë fotografi nga monumentet). Në përgjithësi, S. Wachsmuth, Einleitung në das Studium der alten Geschichte, jep të dhëna për burimet e historisë së botës antike, monumentale dhe letrare ose librari, dhe për zhvillimin e kësaj historie. Leipzig 1895. Në rusisht është V. Buzeskul, Hyrje në historinë e Greqisë. botimi i 2-të. Kharkov 1904. Historia e Mesjetës ka një indeks të shkëlqyer burimesh në veprën e A. Potthast, Bibliotheca historica medii aevi. Wegweiser durch die Geschichtswerke des europäischen Mittelalters bis 1500. B. I-II. 2 Aufl. Berlin 1896. Ka hyrje të veçanta në historinë e popujve individualë që dolën në skenë me fillimin e mesjetës. W. Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter bis zur Mitte des XIII Jahrhunderts. B.I-11. 7 Aufl. Berlin 1904 (B. I). Dahlmann-Waitz, Quellenkunde der deutschen Geschichte. Th. I-II. 7 Aufl. von E. Brandenburg. Berlin 1905 (Th. 1). A. Molinier, Les sources de l'histore de France au moyen äge. 1-V (deri në 1494). Paris 1902–1904. Ch. Gross, Burimet dhe literatura e historisë angleze nga kohët më të hershme deri në rreth 1485. Londër 1900. Si një eksperiment për një hyrje të veçantë në historinë e kishës, mund të përmendet vepra e bolandistit Smedt, S. de Smedt, Introductio generalis ad historiam ecclesiasticam kritike tractandam. Gandavi 1876, dhe mbi “Propaedeutika” e lartpërmendur nga Nirschl (shënimi 2). Vepra e E. Bratke, Wegweiser zur Quellen – und Litteratur-kunde der Kirchengeschichte nuk konsiderohet e suksesshme. Gotha 1890. Udhëzimet më të afërta në lidhje me letërsinë antike të krishterë në përgjithësi dhe në veçanti në lidhje me veprat historike të kishës mund të gjenden në kurset mbi historinë e kësaj letërsie dhe patrullimet. O. Bardenhewer, Patrologji. 2 Aufl. Freiburg im Br. 1901. E tij, Geschichte der altkirchlichen Litteratur. V. I-II. (tre shekujt e parë). Freiburg im Br. 1902–1903. A. Harnack, Geschichte der altchristlichen Litteratur bis Eusebius. Th. (bearb. unter Mitwirkung von E. Preuschen), 1–2. Leipzig 1893–1904. G. Krüger, Geschichte der altchristlichen Litteratur in den ersten drei Jahrhunderten. 1 u. 2 Aufl. Freiburg im Br. u. Leipzig. 1895; Nachträge, 1897. Vepra G. Slang a Historiographie ecclesiastica. Frib. Brisg. 1897 nuk përfaqëson asgjë me vlerë. Informacioni për historianët e kishës antike jepet në veprën e A.P. Lebedev, Historiografia e Kishës në përfaqësuesit e saj kryesorë nga shekulli i 4-të deri në 20-të. botimi i 2-të. Shën Petersburg 1903. Për periudhën bizantine, libri referues i nevojshëm është libri i lartpërmendur i Krumbacher (shënimi 2). Për botimin dhe zhvillimin e burimeve të historisë bizantine, krh. vepra e V. G. Vasilievsky, Rishikimi i veprave mbi historinë bizantine. Vëll. 1. Shën Petersburg 1890 (shtuar ekstrakt nga revista e Ministrisë së Arsimit Publik për 1887–1889). (A.B.) 108. Aktualisht, janë botuar më shumë se 40 vëllime të kësaj përmbledhjeje dhe numri i veprave me interes nga pikëpamja teologjike dhe kishtare-historike është rritur ndjeshëm. (A.B.) – 126. Kohët e fundit, megjithatë, interesi që protestantët kanë në shekujt e parë të krishterimit i ka shtyrë studiuesit protestantë në idenë e ndërmarrjes së një botimi që plotëson plotësisht kërkesat shkencore të veprave të të gjithë shkrimtarëve grekë të tre shekujve të parë, pasi një botim i tillë është kryesisht dhe më i nevojshëm për studimin serioz të kësaj epoke. Akademia e Shkencave të Berlinit mori përsipër këtë çështje dhe puna përgatitore filloi në vitin 1891. Në botim, nën titullin e përgjithshëm "Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte" herausgeg. von der Kirchenväter-Komisioni der königl. preussischen Akademie der Wissenschaften (Leipzig, Hinrichs), duhet të përfshijë të gjitha, pa përjashtim, monumentet greke të letërsisë së lashtë të krishterë deri dhe duke përfshirë Eusebius të Cezaresë, edhe nëse ato janë ruajtur vetëm në përkthime, me përjashtim të shkrimeve të Dhiatës së Re; Edhe vepra të shkrimit të mëvonshëm hebre do të botohen, për aq sa u pranuan në mjedisin e krishterë. Në vitin 1897 u botua vëllimi i parë i botimit, i cili përmbante një pjesë të veprave të Hipolitit të Romës. Që atëherë, janë shfaqur një sërë monumentesh të tjera (veprat e Adamantius, Klementi i Aleksandrisë, Eusebius, Origen, libri i Enokut, veprat koptike gnostike, Oracula Sibyllina). I gjithë botimi përmban rreth 50 vëllime. Ndryshe nga botimi vjenez i shkrimtarëve latinë, kjo ndërmarrje e re e Akademisë së Berlinit kryhet kryesisht nga teologë; ajo drejtohet nga A. Harnack dhe monumenti i tij “Historia e Letërsisë së Lashtë të Krishterë” lidhet ngushtë me këtë çështje. Por në përgjithësi forcat më të mira shkencore në Gjermani u ftuan të merrnin pjesë në të (Mommsen, për shembull, botoi pesë librat e parë të përkthimit latin të historisë së Eusebius Rufinus) dhe një pjesë të vendeve të tjera, dhe në zbatimin e tij përdoren të gjitha mjetet që mund të sigurojë shkenca moderne filologjike. Prandaj, megjithë jo më pak vështirësinë e çështjes në krahasim me botimin e shkrimtarëve latinë, ajo premton të jetë përgjithësisht shembullore dhe të eliminojë të gjitha botimet e mëparshme të veprave të përfshira në të. Botuesit ofrojnë prezantime për veprat e botuara, ndonjëherë shumë të gjera, dhe indekse të detajuara. Qëllimeve të ndërmarrjes në shqyrtim duhet t'u shërbejë seria e re Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur herausgeg, e filluar në vitin 1897. von O. Gebhardt und A. Harnack, e cila që nga ajo kohë mori nëntitullin: Archiv für die von der Kiromä der. preuss. Akademie unternommene Ausgabe der älteren christlichen Schriftsteller. Por në lidhje me baballarët grekë të shekujve IV dhe të mëpasshëm, çështja nuk ndryshon; botimet e vjetra dhe Min mbeten këtu në të njëjtin kuptim. Vërtetë, ka pasur një ringjallje të konsiderueshme në kohët e fundit në fushën e studimeve bizantine (K. Krumbacher dhe revista Byzantinische Zeitschrift botuar prej tij që në vitin 1892 në Gjermani, Ch. Diehl dhe studentët e tij në Francë, botimi i Përkohshëm Bizantin në Rusi që nga viti 1894 dhe themelimi i Institutit Ruse në Arshantine këtë vit). Por, megjithëse është e mundur të përmendet një numër botimesh të reja të vlefshme të autorëve individualë bizantinë, atëherë vështirë se mund të mbështetet në ndonjë Korpus solid të shkrimtarëve të kishës greke që jetuan më vonë se tre shekujt e parë në të ardhmen e afërt. Palme nuk e realizoi projektin e tij. Por më vonë, në 1899, një botues tjetër parizian, N. Welter, ribotoi botimin Mansi. Numri i vëllimeve me vazhdim, shtesa dhe indeks duhet të rritet në 45 (ose 50) dhe së shpejti, me sa duket, botimi do të përfundojë. Ndërkohë, koleksioni Mansi iu nënshtrua kritikave mjaft të ashpra në studimin e koleksioneve benediktine Quentin, N. Quentin, Jean-Dominique Mansi et les grandes conciliaires. Paris 1900. Përfundimet nga kjo kritikë nuk vonuan të shfaqen në lidhje me ndërmarrjen Welthe (Finke në Litterarische Rundschau Für das katholische Deutschland 1902). Botuesi e justifikoi përshtatshmërinë e ribotimit të tij të zgjeruar me kërkesën në botën shkencore për botimin e parë, i cili tashmë ishte bërë i rrallë, dhe me shpresën e vogël se shkencëtarët do të ishin gati në të ardhmen e afërt për të filluar një botim të ri, më të avancuar. (A.B.) – 132. Shumë nga V.V. Dëshirat e Bolotovit u morën parasysh në botimin kritik të akteve të këshillave ekumenike (Acta Conciliorum Oecume-nicorum), të filluar nga E. Schwartz në vitin 1914. Fatkeqësisht, për shkak të vdekjes së E. Schwartz (1940), ky botim u ndërpre, duke përfunduar me Koncilin e akteve. Pas Luftës së Dytë Botërore, E. Schwarz u pasua nga I. Schraub, i cili botoi aktet e Koncilit të Pestë Ekumenik. Në kohët moderne, punën për vazhdimin e kësaj pune e ndërmori shkencëtari austriak R. Ridinger, i cili botoi aktet e Koncilit Lateran të vitit 649 dhe planifikon të botojë aktet e Koncilit VI Ekumenik. (A.S.) – 135. e mërkurë V.V. Bolotov, Shënim për librin: Kanunet e këshillave më të rëndësishme të kishës antike së bashku me kanunet apostolike, red. prof. Fr. Lauchert. [Die Kanones der wichtigsten altkirchlichen Concilien nebst den Apostolischen Kanones, herausgeg. von F. Laucher. Freiburg im Br. dhe Leipzig 1896]. Krishtit. Reading, 1896, II, 178–195. – Një botim kritik i përkthimeve të lashta latine në lidhje me katedralet e monumenteve greke është ndërmarrë së fundmi nga S. N. Turner, Ecclesiae occidentalis monumenta juris antiquissima. Canonum et conciliorum graecorum interpretations latinae. Faza. Unë, 1–2. Oxonii 1899–1904 (kanunet apostolike dhe dokumentet e Nicesë). Për sa i përket përkthimit rusisht të "Akteve të Këshillave Ekumenike" (vëll. I-VII, Kazan 1859-1873, të gjitha vëllimet janë të disponueshme në botimin e 2-të, i 5-ti në të 3-tin), ai u bë, siç theksohet në parathënien e vëllimit 1, sipas botimeve të Labbe-Coinsar dhe Hardouins. Një rishikim dhe korrigjim i plotë në shumë raste të tekstit të këtij përkthimi duhet të konsiderohet më se i dëshirueshëm, veçanërisht nëse kemi parasysh rëndësinë e dokumenteve konciliare. Nuk do të ishte një luks i panevojshëm të tregosh në margjinat e përkthimit të faqeve të botimeve më të përdorura të Gardouin dhe Mansi. (A.B.) – 135. Veprimtaritë e bolandistëve vazhdojnë edhe sot e kësaj dite dhe në numrat e periodikut të tyre Analecta Bollandiana botohen vazhdimisht studime dhe tekste të vlefshme hagiologjike. Pas Luftës së Parë Botërore ata vazhduan prodhimin e Acta Sanctorum; Gjithashtu u shfaqën seritë e reja hagiologjike, për shembull, "Biblioteka e Hagiografisë Greke" (Bibliotheca hagiographica graeca) dhe "Suplementet Hagiografike" (Subsidia hagiographica). Në këtë fushë punoi veçanërisht frytdhënësi i sapo ndjeri F. Alken, duke botuar disa jetë greke të Shën Pachomius të Madh dhe monumente e studime të tjera agjiografike. Rreth tij shih P. Devos, Frangois Halkin, Bollandiste. Analecta Bollandigna, t. 106, fash. 3–4, 1988, f. V-XL. (A.C.) 137. Bollandisti H. Delehaye, Les legendes hagiographiques. 2 ed. Bruxelles 1906, duke ofruar përvojë në klasifikimin e teksteve të shtypura nga Ruinart, flet, megjithatë, vetëm për shkurtimin e botimit të tij. e mërkurë gjithashtu A. Harnack, Geschichte der altchristlichen Litteratur bis Eusebius. Th. II. 2 (Die Chronologie). Leipzig 1904. faqe 463–482. Koleksione të vogla të akteve më të rëndësishme të martirizimit u dhanë nga R. Knopf, Ausgewählte Märtyreracten. Tübingen und Leipzig 1901, dhe O. Gebhardt, Acta mar-tyrum selecta. Ausgewählte Märtyreracten und andere Urkunden aus der Verfolgungszeit der christlichen Kirche. Berlin 1902. (A. B.) 137. Nuk ka një unanimitet të plotë midis studiuesve në lidhje me pozicionin e Eusebit në debatet dogmatike të kohës së tij. Kështu, N. Rozanov, duke vënë në dukje mospëlqimin e tij të thellë për debatet dogmatike, besonte se Eusebius ishte më i lidhur me arianët sesa me ortodoksët. Në Këshillin e Nikesë, "si një konservator në kuptimin më të keq të fjalës, si një skizmatik rus, Eusebius u indinjua me përfshirjen e fjalës omooúsio_s ("konsubstancial") në simbol dhe refuzoi të firmoste simbolin e përpiluar nga etërit ortodoksë". Më vonë ai e pranoi termin "konsubstancial" vetëm për shkak të bindjes ndaj perandorit Konstandin, por ky pranim nuk ishte i sinqertë, prandaj ortodoksët e quajtën atë "dygjuhësh" (díglwtto_s - në një kuptim afër "me mendje të dyfishtë"). Shih N. Rozanov, Eusebius Pamphilus, peshkop i Cezaresë në Palestinë. M., 1880, f. 14–24. G. Berkhof, duke treguar për nënshtrimin e Eusebius, beson, megjithatë, se ai ende nuk e ka kaluar kufirin përtej së cilës fillon Arianizmi. Shih N. Berkhof, Die Theologie des Eusebius von Caesarea. Amsterdam 1939, fq. 79–82. Së fundi, unë. Bertin e rendit Eusebiun në atë grup të mesëm të "konservatorëve të moderuar" (jo plotësisht të quajtur "gjysmë-arianë"), i cili pak më vonë u përfaqësua nga Shën Kirili i Jeruzalemit dhe Eusebius i Emesës dhe që nuk iu bashkuan as "rreptësisht ortodoksëve" dhe as arianëve. Cm. . Berten, Cyrille de Jerusalem, Eusebe d'Emese et la theologie semi-arienne Tani dihet se vetë Eusebius e botoi kronikën e tij dy herë. Shfaqja e saj e parë duhet të datohet, ndoshta, rreth vitit 312 (sipas Harnack, megjithatë, jo më vonë se 323). Pas kësaj, kronikën e vazhdoi vetë Eusebi dhe, në të njëjtën kohë, ndoshta u korrigjua rreth vitit 325. Përfundimi për dy botime me origjinë nga vetë Eusebi u arrit në studimin e mëvonshëm të kronikës nga botuesi i saj A. Schöne, Die Weltchronik des Eusebius in ihrer Bearbeitung durch Hieronymus. Berlin 1900. Ai gjurmon mosmarrëveshjet midis përkthimeve latine dhe armenisht në këto botime, duke sugjeruar se përkthimi në armen është bërë nga botimi origjinal dhe ai i Jerome nga ai i mëvonshëm. Harnack, duke njohur faktin e dy botimeve, nuk sheh asnjë bazë për supozimin e fundit. A. Harnack, Geschichte der altchristlicher Litteratur bis Eusebius. Th. II. 2 (Die Chronologie). Leipzig 1904. S. 112. (A. B.) 150. Sipas Harnack, librat 1–7 dhe pjesa 8 u përfunduan në 312–313; një pjesë tjetër e 8-të dhe 9-të u shfaq në 313–314, më në fund, e 10-ta në fund të vitit 324 fillimi i vitit 325. Harnack, 1. f. 115. (A.B.) 150. Nuk ka gjasa që dikush të pajtohet plotësisht me V.V. Bolotov këtu. Për krahasim, shihni mendimin e A.P. Lebedev, i cili vëren se pikëpamja fillestare e Eusebius është "shumë dogmatike. Ai e kupton historinë e krishterimit si një seri veprimesh të dobishme të Hyjnores për njerëzimin". Prandaj, për të, “në Birin e Zotit, historia e Kishës ka parimin e saj më të rëndësishëm lëvizës” (A.P. Lebedev, Historiografia e Kishës në përfaqësuesit e saj kryesorë nga shekulli IV deri në XX. Shën Petersburg, 1903, f. 66–67). V.V. Bolotov nuk e vlerësoi "teologun e historisë" në Eusebius, dhe studiuesit modernë shohin tek ai të vetmen alternativë serioze ndaj "teologjisë së historisë" të bekuar. Agustini. Shih G. Chesnut, The First Christian Histories. Eusebi, Sokrati, Sozomeni, Theodoreti dhe Evagrius. Paris 1977, f.35. Mund të shtohet se Eusebi ishte "përpara" të të bekuarit me gati një shekull. Agustini ishte një nga shkrimtarët e parë të krishterë që u përpoq të përshkruante një "teologji të historisë" të tillë. (A.S.) – 151. Një përkthim në gjermanisht i versionit të plotë është bërë nga W. Violet në Texte und Untersuchungen, XIV, 4 (1896). Konsiderohet shumë e mundshme që të dy versionet e kanë origjinën nga vetë Eusebius. Harnack, I. f. 115. (A.B.) – 153. Përkthimi i tekstit sirian të historisë në gjermanisht është bërë nga E. Nestle në Texte und Untersuchungen, Neue Folge VI, 2 (1901), përkthim i tekstit armen të librave 6 dhe 7 nga E. Preuschen'ou, VII, 3 (1902). (A.B.) – 157. Për botimet e mëparshme të historisë së Eusebius, shih A. S. Headlam, The editions and manuscripts of Eusebius, në The Journal of Theological Studies, vëll. IV, nr. 13 (1902), f. 93–102. Një botim i ri filloi në koleksionin e Berlinit të shkrimtarëve të krishterë grekë të tre shekujve të parë nga profesori i Göttingen E. Schwartz. Në vitin 1903, u botuan pesë librat e parë, së bashku me një përkthim latinisht të Rufinus, botuar nga Mommsen (gjysma e parë e vëllimit II të veprave të Eusebius). Teksti i Schwartz-it është riprodhuar me ndryshime të vogla në një botim të lirë frëngjisht në serinë Tekste dhe dokumente pour l'etude historique du Christianisme publies sous la direction de H. Hemmer et P. Lejay: Eusebe, Histoire ecclesiastique. L.I-IV. Texte grec et traduction francaise par E. Grapin. Paris 1905. Schwartz premton shpjegime në lidhje me teknikat e botimit në prolegomena të hollësishme për pjesën tjetër. Botimi nga dorëshkrimet greke bazohet në: C (Mazarin. ose Paris. 1430, në emërtimin e Schwartz-it A), G (Florent. 70, 77), H (Florent. 70, 20=E), J (Moskov. 50=R), E a (Paris. 1431 cop. Paris 1432=β), Paris. 1433 (=D), O (Venet. 338=M). Edhe më herët (1888), Schwartz vuri në dukje mangësitë e shumicës së botimeve të mëparshme si mbështetje e tepërt në Codex C (krh. Headlam, 108). Ndryshe nga paraardhësit e tij, ai vetë përgjithësisht i jep përparësi grupit E a Paris. 1433 O (=BDM) përpara CG (=AT) (krh. Grapin, 489). (A.B.) 157. Një botim i ri i këtyre veprave në koleksionin e shkrimtarëve grekë në Berlin, me një hyrje dhe tre indekse, u prezantua në vitin 1902. A. Heikel (vëllimi I i veprave të Eusebius). (A.B.) – 157. e mërkurë V.V. Bolotov, Liberius, Peshkopi i Romës dhe Këshillat e Sirmiumit. Krishtit. e enjte. 1891.1, 450–453 (ribotim i veçantë 28–31). (A.B.) – 162. e mërkurë V. V. Bolotov, Theodoretiana. Krishtit. e enjte. 1892, II, 121. – Liberius, Peshkopi i Romës dhe Këshillat e Sirmiumit. Krishtit. e enjte. 1891, 1, 514–515 shënim. (shtypja e veçantë 58–59). (A.B.) – 165. Mbi historitë e Sokratit dhe Sozomenit dhe botimet e tyre, krh. G. Löschke në Real-Encyklopädie für protestantische Theologie und Kirche të Hauck-ut. 3 Aufl. B. XVIII (1906), 481–486, 541–547. Komisioni i Berlinit për Botimin e Etërve të Kishës (Kirchenväter-Kommission) po përgatit një botim të ri të të dy historianëve. Për burimet e historisë së Sokratit, shih F. Geppert, Die Quellen des Kirchenhistorikers Socrates Scholasticus. Leipzig 1898. Priten edhe kërkimet e tij për historinë e Sozomenit. (A.B.) – 166. e mërkurë rishikimi i kësaj vepre nga V.V. Bolotov, Theodoretiana. Krishtit. e enjte. 1892, II, 58–164 (gjithashtu ribotim i veçantë). Për çështjen e “Historisë kishtare” të Theodoretit, krh. 120–121, 147–148; mbi “Reduktimi i urtësisë së rreme heretike” 105–113, 122–123, 154–159. (A.B.) 166. Për dëshmi të paautenticitetit të këtij kapitulli, shih Theodoretiana 105–113 (A.B.) – 169. Një vlerësim paksa i ndryshëm për Evagrius jepet nga studiuesi modern P. Allen: "Merita më e madhe e Evagrius si historian është se ai përdori dokumente me rëndësi parësore, duke përfshirë veprat e historianëve të tjerë, të cilat tani janë humbur plotësisht ose pjesërisht." Shih R. Allen, Evagrius Scholasticus. Historiani i Kishës. Souvain, 1981, f. 6 (A.C.) - 170. Lind një pyetje e natyrshme: pse u ndërpre zhanri i "tregimeve të kishës" kaq papritur dhe për një kohë të gjatë? Duket se kjo është për shkak të faktit të një “perikoreze” (ndërhyrjeje) gjithnjë e më të fortë të Kishës dhe shoqërisë (dhe, rrjedhimisht, shtetit) në Bizant, duke filluar nga shekulli VI. Prandaj, historia e "kishës" është bërë gjithnjë e më e vështirë për t'u ndarë nga historia "civile". Tashmë vepra e Evagrius jep një shembull të një paraqitjeje të tillë, ku ngjarjet e jetës kishtare janë vazhdimisht përballë dhe janë në lidhje të ngushtë me ngjarjet e historisë civile, kështu që është e vështirë të ndash njëra nga tjetra. Prandaj, nuk kishte më nevojë për "historitë e kishës" siç duhet dhe funksionin e tyre e mori përsipër kronografia bizantine (A.S.) - 170. K. Krumbacher, Geschichte der byzantinischen Litteratur. 2 Aufl. München 1897, përmban një ese mbi historiografinë bizantine, që mbulon historianët dhe kronistët bizantinë nga shekulli i 6-të e tutje. Për temën, në veçanti, të kronikave bizantine, shih N. Geizer, Sextus Julius Africanus. I-II. Leipzig 1880–1898. Për veprat më të fundit në këtë fushë, krh. ese Les etudes d'histoire byzantine en 1905 në Ch. Diehl, Etydes byzantines. Paris 1905. Natyrisht, është e nevojshme në këtë rast t'i drejtohemi Byzantinische Zeitschrift dhe Bizantine Temporary, e cila tashmë fokusohet kryesisht në zhvillimin e studimeve bizantine dhe jep udhëzime të hollësishme bibliografike në përgjithësi për vepra të reja në këtë fushë (A. B.) - 171. Sugjerohet se Nikifori në historinë e tij ka rishikuar vetëm veprën e një autori të panjohur të shekullit të 10-të, botuar para vitit 920. Cf. S. de Boor, Zur kirchenhistorischen Litteratur. Bizanti. Zeitschrift. B.V. 1896. S. 16–23. K. Krumbacher, Geschichte der byzant. Litteratur. 2 Aufl. München 1897. S. 291, 247 (A. B.) – 182. Fillimi i origjinalit grek të kronikës së Hipolitit u zbulua në dorëshkrimin e Madridit dhe u botua nga A. Bauer, Die Chronik des Hippolytus im Matritensis Graecus, 121. Leipzig 1905. (Texte und Untersuchungen von Gebhardt und Harnack. IV, Neue F1). (A.B.) 182. Koha e origjinës së kësaj kronike përcaktohet ndryshe pas vitit 412; përkthimi latinisht i atribuohet shekujve VII-VIII. e mërkurë Bauer, 1. f.22, 169–170. (A.B.) – 182. Për dëshmi se kjo vepër i përket Lactantius-it, shih V.V. Rishikimi i Bolotov për veprën e Prof. A. I. Sadova, shkrimtar i kishës së lashtë të krishterë Lactantius. Shën Petersburg 1895, në Revista e mbledhjeve të Këshillit të Shën Petersburgut. Shpirti. Akademitë për 1895–1896, 138–165 (ribotim i veçantë, Shën Petersburg 1900:42–69). (A.B.) 183. Mommsen, i cili botoi “Liber Pontificalis” në Monumenta Germaniae historica (Gestorum Pontificum Romanorum vol. I) në 1898, ashtu si Waitz, ishte i mendimit se origjina e këtij monumenti ishte e vonë, jo më herët se fillimi i shekullit të VII-të. Duchesne, në kritikën e tij ndaj botimit të Mommsen në të njëjtin vit, mbeti i të njëjtit mendim se botimi origjinal i Liber Pontificalis u shfaq tashmë në shekullin e 6-të. menjëherë pas vdekjes së Feliksit. V.V. Bolotov në 1899 shprehu dakordësi me pozicionin e M.I. Orlov, i shprehur në esenë “Liber Pontificalis”, si një burim për historinë e papatit romak dhe polemika kundër tij” (Shën Petersburg, 1899), se Duchenne nuk ishte në gjendje të rivendoste botimin e parë të “Liber Pontificalis”. Gabimet e skribëve dhe keqkuptimet që rezultuan në kopjet e mbijetuara të Liber Pontificalis, mund të krijohet një ide e përafërt e dorëshkrimit origjinal origjinal të disponueshëm në arkivat e kishës romake (një faqe ishte e barabartë me afërsisht 7 rreshta të botimit të Duchenne) dhe ta përdorësh këtë për të nxjerrë në pah në disa raste shtesat e mëvonshme në margjinat e njeriut. Në të njëjtën kohë, Kodi A vështirë se mund të vendoset së bashku me Duchenne mbi B: ky i fundit është më afër origjinalit. e mërkurë një përshkrim i kolokiumit master të M. I. Orlovit më 15 mars 1899 në Buletinin e Kishës 1899, Nr. 12, dhe një shënim nga V. V. Bolotov: “Trajtime” të Gelasius, në Krishtin. Lexime 1899, prill. e mërkurë gjithashtu një rishikim nga V.V. Bolotov për punën e përmendur të M.I. Orlov në gazetat e mbledhjeve të Këshillit të Shën Petersburgut. Akademia Teologjike për 1898–1899. Shën Petersburg 1907, 75–85. (A.B.) 189. Skica e propozuar e historiografisë së kishës në gjuhët lindore, e dhënë nga V.V. Bolotov në 1887, veçanërisht kërkon shtesa dhe ndryshime të herëpashershme në funksion të zhvillimit të mëvonshëm të kësaj zone. Një histori e shkurtër e letërsive të krishtera orientale - siriane dhe arabe, armene, koptike dhe etiopiane - është shfaqur së fundi në serinë Die Litteraturen des Ostens në Einzelndarstellungen. B.VII, 2: Geschichte der christlichen Litteraturen des Orients von C. Brockelmann (syrische und arabische), F. N. Finck (armenishe), J. Leipoldt (koptische), E. Littmann (äthiopische). Leipzig 1907. Shih gjithashtu ese në Die Kultur der Gegenwart, herausg. kundër P. Hinneberg. Th. I, 7: Die orientalische Literaturen (Th. Nöldeke Die aramäische Lit., Die äthiopische Lit., F. N. Finck, Die armenische Lit.). Leipzig 1906. Revistat Oriens Christianus dhe Bessarione në Romë dhe Revue de l'Orient chretien në Paris i kushtohen veçanërisht Lindjes së Krishterë në një kuptim të gjerë. Rishikimet e hollësishme bibliografike të literaturës përkatëse në disa departamente filluan të shfaqen tani në Përkohshmen Bizantine. - Një ese u shkrua mbi historinë e letërsisë siriane për vëllimin 22 të Encyclopädia Britannica (Edinburg 1887) nga Wright. Vepra e Wright u botua më pas pas vdekjes së tij veçmas me shtesa të rëndësishme nga Mac-Lean, A short History of Syriac Literature nga i ndjeri W. Wright. Londër 1894. Nga ky botim u bë një përkthim rusisht me shtesa bibliografike shumë të gjera nga Prof.P.K. Kokovtseva: V. Wright, Një skicë e shkurtër e historisë së letërsisë siriane. Përkth. nga anglishtja K. A. Turaeva. Redaktuar dhe plotësuar nga Prof. P.K. Kokovtseva. Shën Petersburg 1902. Botimi rus merr parasysh edhe të dhënat e veprës franceze R. Duval, La litterature syriague. 2 ed. Paris 1900 (3 bot. 1907). (A.B.) 189. Kjo deklaratë e V.V. Bolotov kërkon disa rregullime. Siria Perëndimore, me qendër në Antioki, në shekujt e parë pas Krishtit ishte kryesisht rajoni i kulturës greke (më saktë, helenistike). Edhe Siria lindore, me qendrën e saj në Edessa, ishte pothuajse tërësisht "dygjuhëshe" dhe ekziston një proces aktiv ndërveprimi midis kulturave aramaike dhe greke, që la një gjurmë të ndritshme në krishterimin e hershëm sirian. Shih N. J. W. Drifters, East of Antioch. Studime në krishterimin e hershëm sirian. Londër, 1984; I, f.1–27; IV, fq.25–33. (A.C.) 190. Abati Nau tregoi në 1897 se kronika i atribuohej Jezusi Stilitit nëpërmjet një keqkuptimi; emri i autorit aktual nuk dihet. e mërkurë Wright-Kokovtsev, 55. Duval 3 178. (A. B.) – 191. A. Kugener, në artikullin La compilation historique de pseudo-Zacharie le Rheteur, në Revue de l'Orient chretien 1900, dallon Zachariah Rhetor, autorin e historisë, nga Zachariah Scholasticus, i cili më vonë ishte peshkopi i Mytilene. Duval 2, 185. (A. B.) Në kohët moderne, shkencëtarët janë ende të prirur të identifikojnë Zakaria Retorin me Zakarinë, peshkopin ortodoks të Mytilene. Puna e Zakarias, si dhe pasardhësi i tij sirian ("Pseudo-Zekaria"), u përdor në mënyrë aktive nga Evagrius Scholasticus, duke eliminuar natyrshëm simpatitë pro-monofizite të të dyve. Shih P. Allen, Zachariah Scholasticus and the Historia Ecclesiastica of Evagrius Scholasticus. The Journal of Theological Studies, v. 31, 1980, f.471–488 (A.C.) – 191. Përkundër mendimit të Naut (1896), se pjesa e dytë e tregimit të Gjonit u ruajt fjalë për fjalë në pjesën e tretë të kronikës së Dionisit të Tell Mahrit, krh. A.P. Dyakonov, Gjoni i Efesit dhe kronika e njohur me emrin e Dionisit të Tell-Mahr. Krishtit. e enjte. 1903, II, 519–614, 818–835 (A. B.) 192. Një monografi tjetër e detajuar nga A. Dyakonov i kushtohet Gjonit të Efesit, i cili, ndër të tjera, e karakterizon këtë autor si më poshtë: Gjoni “përfaqësonte një kombinim të çuditshëm të intolerancës lindore dhe një ndërgjegje të gjerë të solidaritetit pan-kristian të të gjitha besimeve dhe sekteve”. A.P. Dyakonov, Gjoni i Efesit dhe veprat e tij kishtare-historike. Shën Petersburg 1908, f.341 (A.S.) 193. Duhet gjithashtu të theksohet se një historian i tillë i kishës siriane si Cyrus of Bath. Puna e tij nuk ka arritur tek ne, por ajo u përdor në mënyrë aktive nga Mikhail Sirian. “Historia kishtare” e Kirit mbulonte periudhën nga mbretërimi i Justinit II (565–578) deri në fillimin e pushtimeve arabe (vitet 30 të shekullit të VII) dhe gjithashtu kishte një karakter monofizit. Për detaje, shih A.P. Dyakonov, Cyrus of Bath, historian kishtar sirian i shekullit të 7-të. Ribotim i Departamentit nga Christian Reading. Shën Petersburg 1912. (A.S.)193. Sipas hulumtimit të Abbot Nau dhe Nöldeke (1896), Dionisi zotëron vetëm të ashtuquajturin botim të gjatë të kronikës nga 582/3 deri në 835 ose 842/3, nga i cili i vetmi pasazh i mbijetuar u shtyp nga Assemanius në Vëllimin II të Bibliotheca orientalis (11). I ashtuquajturi botim i shkurtër, para vitit 775, sipas Naut, u përpilua rreth këtij viti nga Jezusi Stiliti. Assemanius, i cili i pari ia atribuoi këtë kronikë Dionisit, dha në fragmente pjesën e katërt të saj, nga Justini II deri në 775. Kjo pjesë u botua plotësisht dhe u përkthye në frëngjisht nga ChabotB në 1895. Një botim i plotë i kronikës së pseudo-Dionisit po përgatitet nga Guidi. e mërkurë Wright-Kokovtsev, 138–143. Duval 3, 193–196 (A. B.) – 194. Kohët e fundit, janë gjetur dorëshkrime të kronikës origjinale siriane të Mikaelit. Një pjesë e madhe e tij është botuar tashmë nga Abbe Chabot, së bashku me një përkthim frëngjisht: Chronigue de Michel le Syrien patriarche Jacobite d'Antioche (1166–1199), ed. et trad, par J.-B. Chabot . I-III, I. Paris 1899 sq. Është i njohur edhe përkthimi arabisht i kronikës. e mërkurë Wright-Kokovtsev, 179–181. Duval 3, 196–198 (A. B.) – 195. Një përmbledhje e literaturës koptike u dha nga L. Stern në Ersch und Gruber, Allgemeine Encyclopädie, II, 39 (1886), por tani kërkon shtesa në funksion të gjetjeve të reja (O. v. Lemm, E. Crum); rishikim bibliografik i paraqitur në G. Steindorff, Koptische Grammatik. 2 Aufl. Berlin 1904; Eseja më e re e Wed Leipoldt e përmendur më lart. Fragmente të përkthimit koptik të historisë së Eusebius përmenden nga Crum në protestën Real-Encyclopädie für të Hauck. Theologie und Kirche. 3 Aufl. XII (1903). 81445-". Tekstet kopte të lidhura me historinë e kishës, të cilat deri më tani janë kryesisht të pashfaqura në shtyp, janë premtuar në një nga numrat e ardhshëm të Patrologia orientalis në botimin e Crum. - Rreth letërsisë së krishterë arabe në përgjithësi (jo vetëm egjiptiane) deri në fund të shekullit të 11-të. Ese e mërkurë nga G. schearach Biristlitur fränkischer Zeit (Ende des 11. Jahrhunderts 1905. Në rishikimin e detajuar të Kontit, nuk përmendet fare historiani arab i pabotuar dhe pothuajse i panjohur, Agapius ose Mahbub, të cilit i është kushtuar vëmendje profesorit Yuriev A. Vasiliev, agapius, historian1. Bizantin, 1904. 574–587 pritet që këta shkencëtarë të botojnë tekstin arabisht të kronikës së Agapius me një përkthim frëngjisht në Patrologia orientalis (A. B.) - 197. e mërkurë V.V. Bolotov, Nga historia kishtare e Egjiptit. Vëll. P. Jeta e të Bekuarit. Afu i peshkopit të Pemxhës. Krishtit. e enjte. 1886, I, 334–343 (i ndarë nga 133–142) ​​– për papiruset e Torinos. (A.B.) – 197. Për literaturën etiopiane mbi historinë kishtare dhe civile, shih paragrafët e veçantë në esenë e sipërpërmendur nga Littman; siç vëren autori, "Historia e kishës etiopiane përbëhet pothuajse ekskluzivisht në historinë e shenjtorëve të kishës etiopiane" (S.240). Një punim të veçantë për monumentet e hagjiologjisë etiopiane dha prof. B. A. Turaev, Kërkime në fushën e burimeve hagiologjike të historisë së Etiopisë. Shën Petersburg 1902. Mër. artikulli i tij “Abisinia” në Enciklopedinë Teologjike Ortodokse, bot. redaktuar nga A. P. Lopukhina, vëll. 1 (Shën Petersburg 1900), 19–82 (25–27). (A.B.) – 200. Mbi literaturën teologjike dhe historike armene, informacione më të fundit me tregues bibliografikë jepen në artikullin (Petermann-) Geizer “Armenien” në protestën Real-Encyklopädie für të Hauck. Theologie und Kirche. 3 Aufl. B. II (1897), 67–92 (67–74). Për literaturën e kohëve më të hershme, shih indikacionet në O. Bardenhewer, Patrologie. 2 Aufl. Freiburg im Br. 1901. 519–526. Rreth librit të A. Anninsky, historianët e lashtë armenë si burime historike. Odessa 1899, mër. recension nga prof. N. Ya. Marr në Shënimet e Degës Lindore të Perandorit. Arkeologu rus, shoqëria. T. XV, 4, Shën Petersburg, 1904. 0137–0140. Përkthime të historianëve armenë në frëngjisht: V. Langlois, Collection des historiens anciens et modernes de l'Armenie. I-II. Paris 1867–1869. M. Brosset, Collection d'historiens Armeniens. I-II. Shën Petersburg 1874–1876 (A. B.) 203. Botimi armen i mbijetuar i të ashtuquajturës histori e Agafangel N.Ya. Marr daton në shekullin e 8-të, përkthimi i tij në greqisht daton në kohën e Patriarkut Fotius. Një botim më i lashtë (shek. VII-VIII) i legjendës për Shën, i përfshirë në “histori”. Gregori Iluminator paraqet, sipas përfundimit të tij, një tekst arab të botuar prej tij, të përkthyer nga origjinali grek. N. Marr, Pagëzimi i Armenëve, Gjeorgjianëve, Abkazëve dhe Alanëve nga Shën Gregori. (versioni arab). Shënime të Degës Lindore të Perandorit. Arkeologu rus, shoqëria. T. XVI, 2–3. Shën Petersburg 1905. 63–211. (A.B.) 204. Veprat e zotëruara nga të dy këta shkrimtarë njihen si vepra legjendare të shekujve VIII-IX që nuk kanë asnjë vlerë historike. në studimin e G. Khalatyants për Zinovinë e përmendur nga Geltser në RE 3 II 67 27 (Vjenë 1893). (A.B.) – 204. Për çështjen e Faustit (ose Faustit) krh. afrimi i tij nga N.Ya. Marr me autorin e një vepre anonime, të ruajtur në dorëshkrime së bashku me historinë e Sebeos për fushatat e Herakliut dhe të njohur nga Marr si monumenti më i vjetër që ka arritur tek ne në gjuhën armene në historinë fillestare të Armenisë. N. Marr, Rreth historisë fillestare të Armenisë Anonim. Për çështjen e burimeve të historisë së Moisiut të Khorensky. Lidhur me artikujt kritikë të Prof. A. Carriere. Bizantine e Përkohshme, vëll. 1. 1894. 263–306 (A. B.) 204. Kundër qëndrimit tejet skeptik ndaj historisë së njohur me emrin e Moisiut Khorenskit nga ana e Gutschmid (1876) dhe më pas sidomos nga ana e armenistit francez A. Carrieréa (1891 e në vazhdim), që ia atribuojnë autorit të mëvonshëm të shekujve VII-IX. dhe duke i atribuar trillime të ndryshme në këtë vepër vetë autorit, shih artikujt e lartpërmendur të N. Ya. Marr dhe ai vetë: Mbi kritikën e historisë së Moisiut të Khorensky. I. G. Khalatyants, Eposi armen në Historinë e Armenisë nga Moses Khorensky. Viza. koha 1898, 227–269. Ekstrakt arab nga kronika siriane e Maribas. Shënime të Degës Lindore të Imp. arkeoli rus. shoqërinë. T. XIV. Shën Petersburg 1902 (A.B.) – 204. Ju mund të jeni të interesuar në: