III. Источники церковной истории

Историските извори се делат на нечујни и говорни, или непишани и пишани. Нема да зборувам за тивките извори на црковната историја, бидејќи тие даваат премалку за нашата наука. Писмените извори врз основа на материјалот на кој е зачувано писмото се поделени на 1) монументални или натписи на камен и метал, на ѕидови од згради, на мермерни плочи, на споменици, монети и сл., и 2) книговодствени, напишани на папирус, пергамент и хартија. Меѓу овие последни извори може да се издвојат, од една страна, а) извори од општа природа, од друга б) посебни извори, кои, всушност, претставуваат обработка на историскиот материјал, но истовремено имаат значење на примарни извори за нас 8. 1. Монументални извори Според степенот на нивниот авторитет, генерално, во голем број историски извори на прво место треба да се стават натписи од различен вид, без разлика на што се направени: на ѕидови, мермерни споменици, монети, печати итн. Каменот вреди повеќе од некој лош папирус; Не беше толку лесно да се пишува на ѕидовите. Нормално, затоа што има добро познати натписи на камења, ѕидови и метални штици, тогаш во нив не може да се види само примерок од пенкало. На секој што чувствувал склоност кон литературна дејност не би им било лесно да пишуваат на таков материјал. Ако постојат монументални пишани споменици, тогаш природно е да се претпостави дека ги подготвил некој кој имал вистински мотиви да остави познат натпис. Неточности во ваквите споменици би можеле да се појават само кога, на пример, владата ги подготвила во пресрет на сè уште познат настан. Меѓутоа, многу ретки се случаите слични на чинот на Наполеон, кој со медали однапред ја прослави победата над Русија. Бидејќи овие споменици најчесто ги пишувале самите учесници на настаните, тоа им дава уште поголемо значење. [Фалсификувањето на ваков вид споменици со цел да се продаваат на учени колекционери е феномен на модерното време]. Но, прво, овие споменици се малку на број, а второ, по масата се монотони. Сè што даваат за историјата обично е ограничено на соодветни имиња и бројки. Во споредба со другите пишани извори, тие понекогаш можат да бидат како лампиони запалени среде бел ден. Поголемиот дел од овој тип монументален пишан споменик се состои од погребни натписи; нивната содржина е ограничена на молитвено повикување до Бога, привлечност на мртвите до живите и обратно. Натписите се повредни кога ги овековечуваат активностите на познатите луѓе. Но, епиграфијата со право фигурира меѓу помагалата на црковната историја. Нејзините заслуги се ретки, но вредни. Сега ќе ја илустрирам оваа точка. Маченикот Јустин за Симон Магус вели дека Римјаните го препознале како бог и му подигнале статуа на еден од островите на Тибар со натпис: „Simoni Sancto Deo“. Оваа приказна изгледаше малку веројатна. Во 1574 година, оваа статуа била откриена и при ископувањата; натписот на него се покажа како следниов: „Semoni Sanco Deo Fidio sacrum“, затоа, тој беше посветен на едно сабинско божество, Семо Санкус. Еден од највредните натписи е натписот на амвонот на Хиполит. Во 1551 година, во близина на Рим била откриена статуа на личност која седи на стол со глави лавови. Главата и рацете на статуата беа отсечени, а натписот беше отворен на страничните ѕидови на столот. На десната страна има список на дела од непознат автор (подоцна е докажан неговиот идентитет со Хиполит) на грчки јазик; На спротивниот ѕид е пронајден велигденски канон од 222–333 година. според R. X., т.е. циклус од 112 години (16x7 = 112), кој претпоставува дека по 112 години Велигден треба да оди како порано. За одбележување е и неодамна откриениот натпис во Олимпија (1880) со името на асијархот Гај Јулиј Филип Тралијан, кој датира од 149 г. Тоа е важно во одлучувањето за времето на мачеништвото на свети Поликарп Смирнески. Веста за смртта на Поликарп ја наоѓаме во целосната верзија на неговите дела и во скратената верзија на Евзебиј. Бидејќи Евзевиј не ги дал последните зборови од целосното издание, во кое се спомнуваат владини службеници, тие замислиле дека овие дела се фалсификувани, составени според Евзевиј, и дека Поликарп настрадал во 166 година, а не во 155-156 година, како што покажуваат актите. Новооткриениот натпис го решава прашањето во полза на целосното издание на актите, бидејќи во актите е наведен и конзулот Филип Тралијан, а неговата година според натписот е 149, во секој случај поблиску до 155 отколку до 166. Во 1882 година бил откриен натписот на Аверкиј, епископ од Јерополис. Овој натпис по својата содржина бил познат и порано. Зачуван е од Симеон Метафраст, познат по измените на античките хагиографски споменици, во житието на свети рамноапостоли Аверкиј Јерополски; но ѝ беше дадена мала доверба, бидејќи животот содржеше многу неверојатни детали: зборуваше за чудесното пренесување на каменот на кој е направен натписот во Јерополис, за патувањето на Аверкиј во Рим за да ја излечи ќерката на царот. Натписот откриен во Јерополис пред градските порти ја растера темнината што го опкружуваше лицето на Аверкиј и е љубопитен во смисла што објаснува како може да се состави живот кој восхитува со своите неверојатности. Излегува дека овој натпис датира од времето кога Христовата црква била прогонувана. Затоа, составувачот на натписот тајно зборува за христијанството. Тој зборува за патувањето на Аверкиј до Рим кај кралицата, спомнува овчар со сјајни очи, вера која нуди риба, леб и вино за храна итн. За верниците неговата содржина беше јасна. Под кралица овде мислевме на самата Римска црква, под овчарот и рибата - Исус Христос итн. Подоцнежниот составувач на животот буквално ја сфатил оваа легенда за животот и на свој начин ја протолкувал нејзината содржина. Друг интересен натпис е поврзан со „Октавиј“ на Минуциј Феликс, т.е. дијалогот меѓу христијанинот Октавиј Јануариј и паганскиот Кејцилиј Наталиј, дијалог кој завршува со преминувањето на Кецилиј во христијанството. Во литературата се води дебата за ова дело. Сличноста помеѓу познатиот дел од дијалогот и Апологетикус на Тертулијан е непобитна, а научниците се расправаат само за тоа кој кого користел. Еберт (1868) го решава прашањето во корист на Минуциј Феликс и го смета Тертулијан за заемопримач; но се чинеше невозможно да се докаже ова безусловно. Во понатамошната работа на научниците се забележува движење кое одговара со најрадикално негирање. Кун (Ричард Кун 1882) наведува дека овој дијалог на Минуциј Феликс е само книжевна форма, фикција, дека немало Октавиј или Цецилиј. Во меѓувреме, во Кирта е пронајден натпис во кој се споменува еден локален службеник, praefectus quinquennalis Marcus Caecilius Quinti filius Natalis. Вториот е несомнено паган, бидејќи изгледа дека зазема паганска позиција. Постоел помеѓу 211–217 година, а бидејќи Цецилиј Наталиј, кој имал разговор со Октавиј, веројатно го носел и името Quintus (околу 1, 5, читање ex conjectura) и бил од родот Cirtensis (стр. 9, 6; 31:2), тогаш оттука можеме да го одредиме времето на настанување на дијалогот. Во Цирта, како што се гледа од натписот, несомнено постоело презимето Цецилиев Наталиев. Навистина, во натписот Десау за кој станува збор (1880) кој доведе до решение на прашањето се наведува дека Маркус Цецилиј бил Наталиј кој подоцна го прифатил христијанството; и во овој случај, дијалогот се одвивал по 210 година, а Тертулијан, кој ја напишал својата Апологетика околу 200 година, не можел да го користи Октавиј. Но, германскиот издавач на овој дијалог, Аемилиус Баехренс (1886), смета дека прашањето за времето на неговото потекло е неповратно решено од Еберт и дека М. Кецилиј Наталиј самиот не водел разговор со Октавиј и не бил татко на овој спорник, туку самиот бил син на оној преобратен во Квинт, кој разговарал со Квинтус, кој разговарал со христијанинот. Така, имаме работа само со непријатниот факт за христијанството дека таткото е преобратен во христијанството, а синот е повторно пагански службеник. Но, тоа е можно, особено ако го земеме предвид прогонот на Септимиј Север. Така, овој Киртан натпис сугерира дека дијалогот се одвивал во втората половина на II век. Сепак, некои научници веруваат дека треба да се напушти идејата за директна употреба и непосредна врска помеѓу Тертулијан и М. Феликс; дека и двајцата користеле латинско христијанско извинување од втората половина на II век што не стигнало до нас, можеби припаѓало на Прокул. Големо значење мора да се препознае во два натписи составени од папата Дамас. Овие натписи ги пронашол Де Роси и ги обновил во целост поради фактот што биле копирани одамна и биле зачувани во еден антички ракопис. Тие се однесуваат на римскиот епископ Марцел, кој ја окупирал столицата од 24 мај 307 до 15 јануари 309 година, и неговиот наследник Евсебиј, кој бил епископ од 23 април до 17 август 309 година. Записите велат дека Ираклиј забранил пролевање солзи, т.е. несреќно да ги оплакува нивните гревови. Тие понатаму содржат индиции дека во Рим се случиле страшни немири. Тие, исто така, фрлаат силна светлина врз внатрешната состојба на црквата во Рим и дознаваат дека прашањето за прифаќање на паднатите, кое одигра толку истакната улога во претходната историја и доведе до расколот, е отворено во денешно време. Постои прилично стара римска легенда дека претходникот на Марцел, Марцелин, фатен во прогон, имал слабост да им жртвува на идолите со палење темјан (thurificatio), но потоа се покајал за својата слабост, признал дека е христијанин и бил погубен. Така, судејќи според римската традиција, овде имало отпаднички епископ. Наследник на Марцелин бил Марцелус. Марцел очигледно бил донесен на проповедалот од страна на партијата на строгите христијани, и затоа тој изјавил дека паднатите мора да ги искупат своите гревови преку тешко црковно покајание. Но, во тоа време имаше и голема партија на луѓе кои се залагаа за слаба дисциплина. Дебатата меѓу двете партии набрзо доби широки размери. Од црквите и куќите, работата беше префрлена на улица, што доведе до тепачки и убиства. Затоа, римските власти интервенирале во работата во чисто полициски интереси. Работата заврши со испраќање на Марцел во егзил, каде што умре. Евзебиј беше номиниран од партијата Строги христијани. Но и спротивната страна предложи свој претставник и го постави за епископ. Откако станал епископ, Ираклиј постапувал со паднатите снисходливо, им забранил да ги оплакуваат нивните гревови и ги примил во црквата по најкратката дисциплина по покајание. Напротив, Евзебиј одржувал строга дисциплина и тука се повторила истата приказна: дошло до улични немири, кои завршиле со тоа што Евзебиј бил прогонет без да биде епископ ниту една година. Античките историчари целосно молчат за оваа случка, а името на Ираклиј се појавува само благодарение на натписот во Дамаск. Другите писатели не кажуваат ништо за него, а постои претпоставка од Липсиј дека во ереста на Хераклиотите, кои во антиката фигурирале како гностичка секта, се крие трага од движењето што го покренал Ираклиј. Во однос на поединци, натписите генерално даваат информации за времето на нивниот живот и активности. Ова е натписот на гробот на Виктор, епископ од Капуа, кој умре во април 554 година, по 13 години владеење со стадото, од февруари 541 година. Еден малоазиски натпис, објавен во мај, сведочи за епископот од Смирна - Еферих (Aíférixo_s). Еферих бил присутен на Флавиевиот собор (448), на разбојничкиот собор и на соборот во Халкидон. Исплашен од теророт, тој даде крајно нејасно сведочење и генерално, судејќи според делата на советот, остава впечаток на кратковид и кој се нашол на место. Но, натписот потврдува дека Еферих бил архиепископ и бил почитуван од неговото стадо, и на тој начин фрла светлина на духовната состојба во која се наоѓал: покажува дека неговото збунето сведоштво било резултат на страв, а не на ментална наклонетост; во исто време, важно е да се процени како се однесувале отците на соборот. Потоа, како што е забележано, огромното мнозинство на натписи се на надгробните споменици. Овој вид натпис може да биде од голема корист за христијанската археологија, но може да помогне и во други области. Така, врз основа на нивните Каведони, можно е да се одреди вообичаената возраст на која христијаните се венчале - од 14-17 години, иако имало случаи на бракови на 12-13 години. Можете исто така да ги користите за да го одредите просечниот животен век, кој во антички Рим се покажува дека е помал од сегашното време. Најкомплетната збирка на натписи што моментално постои беше објавена од Берлинската академија на науките под наслов: „Corpus inscriptionum Graecarum (од 1825 година) et Romanarum (од 1863 година). Ова е огромна збирка томови во кои се внесени и групирани сите натписи што може да се откријат. Изработката на ова издание е одлична, благодарение на луксузните материјални ресурси кои овозможуваат да се привлечат најдобрите сили на Германија да учествуваат во него. Може да ги замени автентичните натписи кои се недостапни за многумина. Имаше и посебни збирки на натписи. Така, Ле Блант (1856–1865) објавил натписи на Кристијан Галија. Берлинскиот професор Спег објавил шпански (1871) и англиски (1876) натписи. Италијанскиот археолог де Роси (1861–1888) особено работел на римски натписи, чија работа е неспоредлива. Заедно со натписите направени на камења или зачувани на фрагменти од ѕидови, важни се и натписите направени на печати. Печатите, како што е познато, во античко време понекогаш биле прикачувани на документи на врвка (sigilla pendentia) и претставувале нешто како медали; Во случајов имаа предна и задна страна, па можеше многу да се пишува на нив. Поради сличноста во техниката на печати со медали, тие можат да се земаат како познати облици на медали, па затоа оние кои собираат медали треба да ги имаат предвид и печатите. Античките печати преживеале во огромен број, а секој персонализиран печат е документ што може да сведочи за одредена личност или позиција. Понекогаш во отпечатоците, најнезначајниот детал може да биде одлучувачки за идентификување на историска личност. На пример, градскиот стратег го ставал во печатите покрај Христос и Богородица светителот кој се сметал за патрон на градот. Благодарение на ова, прашањето за местото на живеење на стратегот лесно може да се реши со помош на неговиот печат. Зачувани се само епископски печати во многу мали количини. И тие се исто така многу вредни документи. На пример, зачуван е еден печат, кој му припаѓа на бискупот од Иворнос, Фотиј. На задната страна го читаме името на епископот Фотиј наоколу, а од другата страна во средината е свети епископ облечен во фелонион со потпис: „ó“ Agio_s Ouránio_s _'Epískopo_s Ύ bórnio_s“ („Свети Ураниј, епископ од Иворно, кога не е познат) живеел. Можеби овој печат ја пополнува празнината во „брзите епископии“, или можеби само претставува материјал за поправање на читањето во потписот на Соборот во Труло (692), каде што се појавува Фотиј епископ од Иворнос. Името Уранија исто така има значење. Тоа беше епископот чиј претставник на Халкидонскиот собор беше свештеникот Павле. Како што знаеме од животот на Евтих од Константинопол, споменот на Ураниј бил многу почитуван. Така, овој подоцнежен натпис потврдува дека празнувањето на овој светител сепак продолжило. Информации за печатите може да се најдат делумно во дела за дипломатија, делумно во специјални дела. Heineccius, De veteribus Germanorum aliarumque nationalum sigillis. Франкоф. 1719. Grotefend, Über Sphragistik. Бреслау 1875. [Византиската сигилографија е развиена во делата на Г. Шлумберже, главното дело е Sigillographie de l' Empire Byzantin. Париз 1884]. Некој би можел да изгледа чудно што монетите би можеле да бидат меѓу изворите на црковно-историски информации. Во овој случај, нивното значење главно не е од техничка страна и не од тоа колку чинат, туку како еден вид натпис. Античките монети не се како нашите монети, кои го задржуваат својот печат и по промена на суверените, освен ако не дојде до промена на власта. Во античкиот свет, монетите, всушност, биле медали, кои се издавале не само во спомен на општото владеење на разни суверени, туку и во спомен на разни настани од тогашната историја и имале различни вредности. Имаше, на пример, монети во спомен на заземањето на Јудеја од Римјаните, како резултат на што го носеа натписот: „Capta Judaea“. Печатите на монетите тогаш се менуваа многу често, што овозможуваше да се добие попрецизна претстава за времето на настаните во чест на кои биле печатени. Општо земено, античките монети се значајни не само затоа што даваат портрет на познат суверен, туку и затоа што претставуваат амблеми и натписи кои помагаат да се одреди природата на познатото владеење и политичките цели на еден или друг суверен. Така, познато е дека монетите на Константин Велики играат улога во историјата бидејќи овозможуваат да се одреди неговиот однос кон христијанството според тоа колку често на нив се појавуваат христијански симболи. Англичанецот Маден (Madden 1877–1878) работеше особено напорно на нивното проучување. Во чест на императорот Декиј Трајан е испечатена карактеристична монета со натпис: „pudicitiae Augusti“, „чистота на Август“, што укажува на строго моралниот карактер што го одликувал Декиј, што е потврдено и во вестите од други извори. Монетата на царот Нерва исто така дава интересни историски информации. На неговата предна страна има натпис: „Imp. Nerva Caesar Augustus Pontifex Maximus Tr. P. Consul II“, а на задната страна: „Fisci judaici calumnia sublata“, „за укинување на клеветата на еврејскиот фискус“. Еврејскиот фискус бил воведен од Домицијан. Ова име се користело за да се однесува на данокот што се собирал за обрежување и се плаќал на храмот на Јупитер Капитолин. Овој поднесок беше собран со големи газења и беше проследен со навреди. Благородниот Нерва го укина овој данок по неговото доаѓање на престолот. Хронолошки, монетите ковани во Александрија се особено значајни бидејќи биле означени со годината на владеењето на императорот во која била кована монетата. Беше означено со грчки букви, на кои му претходеше знак сличен на буквата „L“; Невозможно е да се разбере што значи овој знак. Но, како и да е, ова „Л“ е проследено со знак кој покажува точно колку пати 29 август паѓа за време на владеењето на овој или оној суверен, а годината што претходи е целосно вклучена во владеењето на овој суверен. Затоа, александриските монети се скапоцени за хронологија. Монетите, понатаму, може успешно да се користат за да се одреди целото име на еден или друг суверен. Како што знаете, Римјаните имале многу имиња. Одредувањето на целото име на суверенот е многу важно за историчарот. Благодарение на преживеаните монети, беше можно да се врати целото име на императорот Дециј Трајан: Кајус Месиус Квинт Трајанус Дециус. Ова овозможува да се поправи еден датум во мачеништвото на Пиониј, кој започнува со зборовите: „imperatore Cajo Mense Quinto Trajano Decio“... Со помош на монети може да се разбере дека зборовите „Mense Quinto“ се изменети од вистинското име на императорот „Messio Quinto“. Од ова е јасно дека латинскиот преведувач, иако го сменил името на царот, сепак при рака имал добри маченички дела. Утврдувањето на целото име на Декиј, покрај корекција на посочениот запис, овозможува и: а) дел од прилично многубројните маченички смртни случаи кои, според актите, под Трајан, да се припишат на времето на Декиј и б) да се биде скептичен за оние дела каде Декиј се нарекува Флавиј. Благодарение на комплетната збирка на сопствените имиња на императорите за време на периодот на прогонство, беше можно да се открие извонреден факт за критикување на одредени маченички дела од гледна точка на нивната автентичност. Работата се сведува на употребата на името Флавија. Излегува дека во многу маченички споменици Декиј се нарекува Флавиј и му се припишуваат едикти за прогонство. Меѓутоа, оваа навидум безначајна околност е хронолошки показател за овие дела. Сите такви дела со името на Флавиј, несомнено, настанале по Константин Велики, иако понекогаш може да се засноваат на традиции кои потекнуваат од поранешни времиња или дури и кратки записи за мачеништво. Познато е дека во втората половина на првиот век во Рим владее семејството Флавијан. Припаѓал на: Веспазијан, Тит и Домицијан. Кај Домицијан ова презиме престанало. Но, името Флавиј се појавува во титулата Констанциј Хлор, која ја наследил од својот дедо и која ја покажала благородноста на неговото потекло. Како што знаете, царот Диоклецијан потекнувал од многу ниско семејство. Откако станал император, тој се нарекол себеси „Кајус Аурелиј Валериј Јовиус (посветен на Јупитер) Диоклецијан“. Потоа за совладетел го избрал својот стар брат со името „Маркус Аврелиј Валериј Херкулиј Максимијанус“. Така, во името се појавуваат имињата на двата августански императори: Аврелиј и Валериј. Потоа, кога беа избрани асистенти - Цезари - за двата августа, тие ја добија титулата Валериј, но не и Аурелиј, така што Констанциј Хлор беше наречен „Кајус Валериус Констанциј“, а Галериј - „Кајус Галериус Валериј“. Така, суверените се здобија со многу имиња, а имињата на Аурелиј и Валериј почнаа да се вреднуваат како карактеристична титула на владетели. Во лицето на Констанциј Хлор, семејството Флавиј се искачува на тронот, а Константин, кој го наследил името „Флавиј“ од неговиот татко, станал император и почнал да се нарекува: „Кајус Клаудиус Флавиј Валериус Аурелиј Константинус“. Тој беше наречен Клавдиј во чест на императорот Клавдиј; имињата „Валериус Аврелиј“ ја изразувале комплетноста на неговата моќ. Иако името „Флавиј“ било семејна титула на Константин, сите цареви почнале да се нарекуваат со ова име по него. Така, иако презимето Флавиј било прекинато, титулата „Флавиј“ продолжува со сите наредни императори. Теодосиј I, Теодосиј II, Јустинијан, Ираклиј биле наречени Флавијци. Се случи уште нешто. Сите државни великодостојници, дури и најниските, а да не зборуваме за највисоките, беа насловени како Флавиј. Неодамна, отворените египетски договори покажуваат дека секој од изведувачите таму е или Флавиј или Аурелиј, а ако не бил јавна функција во Египет се викал Аурелиј, а ако имал јавна функција, тогаш Флавиј. Резултатот беше огромна традиција на името Флавиус. На оние кои живееле по Константин им се чинело многу неверојатно дека царевите кои му претходеле на Константин не го носеле името Флавиј, а тие самите им го дале ова име. Сите досегашни трудови за нумизматиката едно време беа затемнети од работата на научникот Екел од Виена, J. ​​Eckhel Doctrina nummorum veterum. Vindobonae 1792–1799 (8 тома во 4°). Работата на Екел ја продолжи Х. Продолжи par F. Feuardent 2 ed. Париз 1880–1892 година (8 тома во 8°). Од големо значење се делата на Саботие, во 2 тома, за описот на византиските монети, од Аркадиј до заземањето на Константинопол од Турците, J. Sabotier, Description generate des monnaies Byzantines. Париз 1862. Фотографии од антички монети, интересни по нивниот дизајн за јавноста, често се наоѓаат, на пример, во периодични списанија од ненаучна природа. Генерално, поради расфрланоста на материјалите за нумизматиката, тешко е да се застане на врвот на знаењето за оваа тема. 2. Општи извори на книги и нивните основни изданија Сите видови натписи се од второстепена важност за црковната историја и не можат да издржат споредба со книжни извори. Највредните споменици за црковната историја се оние содржани во светоотечкото и црковното писмо воопшто. Одамна се направени експерименти за да се соберат што е можно поцелосно. Дела на светите отци и црковни писатели Една од најстарите повеќе или помалку комплетни збирки на светоотечки списи е таканаречената „Bibliotheca sanctorum patrum“, која била објавена во Париз во 1575–1579 година. во 8 тома Marguerin de la Eigne, Сорбона доктор и канон де Баје; ги содржи латинските татковци во оригиналот, а грчките отци во латинскиот превод. Беше препечатен неколку пати со значајни дополнувања и конечно беше проширен во лионското издание на Bibliotheca maxima patrum Lugdune од 1677 година на 27 фолија; Овде се дадени латински писатели до 16 век. (меѓутоа, од 13 век со празнини) во оригинал, а грчкиот во превод. Потоа во Венеција се појави изданието на Андреј Галанди, А. Галанди, „Bibliotheca veterum patrum“ во 14 фолио 1765–1781:1788), во кое грчките писатели се отпечатени во оригинал. Изданието на Галанди беше значително дополнето од Анџело Маи, префект на Ватиканската библиотека († 1854). Тој имал пристап до раскошната збирка грчки оригинали од оваа библиотека и, за време на неговата служба, објавил онолку колку што ретко кој може. Неговото десеттомно издание „Scriptorurn veterum nova collectio“ (во 4°) беше објавено во Рим од 1825 до 1838 година. Друга негова публикација од антички автори - „Classici auctores“ исто така беше објавена во 10 тома од 1828 до 1838 година (во 8 °). Во 1839–1844 година се појави неговата десеттомна „Колекција на уши“ - „Spicilegium Romanum“ (во 8°). По овој обемен труд, тој се посвети исклучиво на објавувањето на светите отци „Nova Patrum bibliotheca“, во 7 тома, од 1844-1854 година. (во 4 °); томовите 8 и 9 беа објавени по смртта на Маи во 1871 и 1888 година [материјалот за том 10 во 1906 година повеќе не го собира Маи]. Изданијата на Маи, и покрај нивните недостатоци, остануваат важни до ден-денес, бидејќи многу од спомениците што ги отпечатил може да се најдат само во неговите збирки. Во главниот и суштински аспект, претходните изданија на светоотечките дела се исцрпени во „Патрологијата“ на францускиот игумен Минге, издавач на „Универзалната библиотека за свештенството“, J. R. Minge, Patrologiae cursus completus seu Bibliotheca universalis omnium SS. Patrum, Doctorum Scriptorumque ec-clesiasticorum. Прво, Мин ги објави Златоуст и Августин. Но, тогаш во 40-тите дојде до намера да ги објави сите татковци. Во 1844–1855 година Мин објавил 221 тома, во формат помеѓу 8° и 4° близок текст, на латински писатели, донесени до Инокентиј III (1216), томовите 218–221 содржат индекси; потоа во 1857–1866 година. ги објавил грчките отци во 161 том, со што објавувањето го донело заземањето на Константинопол од Турците. Така, целиот антички и среден период на црковната историја беше содржан овде во нејзините главни претставници. Неговиот негуван сон бил да ги објави светоотечките дела на источни јазици, но тој немал време да стори ништо за тоа. Посебните услови за работа на Мин оставиле белег на неговата работа. За да објави огромна збирка книги без загуба, тој, без владина поддршка, формираше компанија и го водеше своето претпријатие со нејзините средства. И иако таквата преподобна публикација како Bibliotheca cleri universa требаше да предизвика симпатии кај духовните власти, овие вторите гледаа неповолно на индустриското претпријатие на Мин, во кое таа виде нешто недостојно за свето лице и спротивно на апостолските правила, кои му забрануваат на свештеникот да „купува“ со париски чинови на Минх. Со оглед на овие непријатности, објавувањето на Мин не може да биде особено брилијантно. Испечатен е на најлошата хартија што може да се најде во Париз, па затоа мора да се користи со претпазливост. Сепак, тој истраја и ја заврши работата. Починал во 1875 година. Значаен дел од неговата публикација (грчка патролологија) бил изгубен поради пожар во магацин во 1868 година. Ако ја одредиме вредноста на „патрологијата“ на Мин, тогаш оваа вредност лежи првенствено во нејзината практичност и леснотија на користење. Мин го ослободи светот од гробниците на бенедиктинските монаси, кои беа многу незгодни за користење, меѓу другото, поради огромниот формат. Научната вредност на работата на Мин е мала и тој не се стремел кон оваа цел. Мин не беше научник за издаваштво меѓу оние кои истражуваа и открија нови патеки. Не поставил задача да објавува необјавени автори, не воспоставил критички текст, само препечатувал авторитетни публикации. Објавуваше во време кога секој научник мораше да оди од публикациите на Бенедиктинците. Затоа тој нуди само препечатени древни авторитетни публикации, над кои предноста на неговата „Патрологија“ лежи во практичноста на форматот. Навистина, тој имаше интереси и во насока на науката, но неговото искуство во оваа насока заврши неуспешно, и воопшто самиот Мин немаше можност особено да го подобри текстот на делата што ги објави. Неколку случаи на корекција на текст доведоа до големи неволји: особено, приказната за креациите на Макариев остана незаборавна за него. Во Египет имало два Макарии: Макариј од Египет, или великиот, и Макариј Александриски - politikó_s („градски“). Беше неопходно да се направи разлика помеѓу нивните дела. Мин мислеше да ги користи услугите на професорот Флос од Бон кога објавува. Последниов составил многу добар пролегомен („предговор“), но кога станувало збор за поставување на текстот, не само што не го испочитувал рокот, туку не направил ништо повеќе. Имаше забавување во издаваштвото, што комерцијалниот бизнис не го толерираше. Имаше прекин во серијата грчки патроли, печатницата можеше да остане без работа, и затоа Мин почна да ги објавува следните томови, но претплатниците не сакаа да ги земат овие томови без претходните. Мин се сврте кон својата претходна практика, се откажа од Флес и почна да ги препечатува старите публикации. Тој обично го земал најдоброто бенедиктинско издание, поцелосно и померодавно во споредба со другите, а во текстот на неговото издание го наведувал страницирањето на оригиналот со задебелени букви; по потреба се додаваат светоотечките дела објавени од подоцнежните научници, а кои недостигале кај Бенедиктинците. Сите недостатоци што ги оптоваруваа претходните бенедиктински изданија на делата на светите отци, очигледно, требаше да бидат вклучени во „Патрологијата“ на Мин и на нив беа додадени нови грешки. Затоа, научниците не се изземени и сега од обврската да прибегнуваат кон оригиналите на светоотечката литература и кон нејзините поранешни изданија, и само поради непријатностите да ги користат и двете тие прибегнуваат кон Минската „Патрологија“. Што се однесува до претходните изданија, тие се одликуваа со едноставноста на нивните техники. Првите издавачи ги засноваа своите дела на еден или два ракописи и ретко дозволуваа амандмани, како што правеа Бенедиктинците. Но, вторите, иако користеа голема количина на материјал за своите публикации и се одликуваа по својата трудољубивост, испуштија многу опции во ракописите и се водеа од авторитетот на оние кои претходно работеле во областа на издавачката светоотечка литература. Благодарение на бенедиктинските дела, текстот на ракописите што тие ги дале добил вредност во смисла на значење, но нивните изданија не даваат можност научниците да ја следат генезата („потеклото“) на ракописите. Друга погодност и во исто време непријатност на бенедиктинските издавачки дела е тоа што бенедиктинците се обиделе да ги пронајдат и да ги потврдат деловите од Светото Писмо спроведени од светите отци во нивните списи. Светите отци, кои при рака имаа различни копии од Светото писмо, исто така имаа различни читања на Светото писмо. текст. Бенедиктинците користеле само копии од Светото писмо зачувани во Ватиканската библиотека. Според тоа, со нив ги проверувале текстовите пронајдени во светоотечките дела. Ако светиот отец го навел местото на свештеникот. Светото писмо не се согласува со списоците на Ватикан, Бенедиктинците го сметале таквото место за печатна грешка и мирно го поправале или според Сикстинското издание на Библијата (во делата на грчките отци) или според Вулгата (во делата на латинските отци). Оваа невина техника на Бенедиктинците ги лишува научниците од можноста да трагаат од кој ракопис св. таткото го позајмил текстот што го навел. Затоа, научниците за кои е важен текстот на најстарите ракописи се принудени да ги заобиколат бенедиктинските изданија и да ги користат претходните изданија. Ваквите недостатоци на бенедиктинските издавачки дела влегоа и во „Патрологијата“ на Мињ и со тоа ја намалуваат нејзината вредност. Покрај тоа, публикацијата на Мин не претставува комплетна збирка на црковни писатели. Дополнителна работа во овој поглед ја презел Жан Батиста Питра (Ј. В. Питра), подоцна кардинал и епископ на Тускулан († 1889). Неговата активност е во врска со обновувањето на таканареченото собрание на Маврите по погромот предизвикан од Француската револуција. Последново беше штетно за манастирите. Манастирите биле ограбени, при што биле уништени и ограбени многу литературни споменици. По револуцијата, француската влада одлучи да ги обнови научните активности на манастирите. За таа цел, собранието на Свети Маура, чиј основач бил ученик на Бенедикт Нурсиски, испратен од неговиот учител во Галија и овде, според неговата повелба, основал манастир. Секој член на собранието на Света Маура бил наречен „monachus Benedictinus sancti Mauri“, или „Сан Мавритан“. На обновеното собрание му беше даден манастир во Солем (1837). Нејзиниот втор игумен бил Питра. Објавувал во 1852-1858 година. споменици на татковската литература во збирката: „Spicilegium Solesmense“ - „Солемски колекција на класје“ (4 тома во 4 °). Откако стана епископ на Тускулан, Питра ги префрли своите активности во Италија. Користејќи ракописи од Ватиканската библиотека, тој објавувал во 1876–1884 година. друга збирка светоотечки дела наречена „Analecta sacra“ (томови 1–4, 6, 8 во 8°). При објавувањето на оваа збирка, тој широко користел ориентални ракописи на сириски, ерменски и коптски. Потоа ја објавил Analecta novissima во 1885–1888 година (2 тома во 4°) и Analecta sacra et classica во 1888 година (во 4°). Понапредно издание на латински црковни писатели пред VII век. ја презеде Виенската академија на науките, која го издава „Sophia scriptorum ecclesiasticorum latinorum“ од 1866 година. Работата беше поделена меѓу најистакнатите филолози на денешното време. За да се разберат и да се ценат заслугите и недостатоците на ова дело, неопходно е да се забележи фактот дека објавувањето е направено со цел да се даде стабилен, автентичен латински текст на овие дела. Науката ја должи оваа публикација на промената на ставовите за латинскиот јазик. Претходно, тие правеа разлика помеѓу златниот, сребрениот, бакарниот и железниот период на латинскиот јазик и на секое отстапување од класичниот латински гледаа како на расипување на јазикот и се обидоа да го поправат секое такво место во духот на вториот. Меѓутоа, сега секоја промена на јазикот се гледа како природна модификација на неговиот органски живот и за да се следи историјата на неговиот развој, тие се обидуваат да го вратат оригиналниот текст на сите дела напишани во него. Дури и периодот на опаѓање на јазикот им дава на современите научници интересни податоци за појавата на новите романски јазици: затоа филолозите почнале да ги проучуваат делата на христијанските писатели од IV, V и VI век. Претходните публикации беа незгодни за следење. Претходните издавачи виделе многу граматички грешки во ракописите на латинските отци и ги исправиле. Учените филолози на Виенската академија на науките се зафатија да го обноват целосно оригиналниот текст. Случајот го водат исклучиво филолози: ова му дава на публикацијата посебен вкус. Де Лагард во прегледот на објавувањето на делата на свети Кипријан во виенскиот корпус, направен од Хартел (1868–1871), посочувајќи ги различните недостатоци на изданието, објаснети со фактот дека издавачот не бил теолог, со право забележува дека, на крајот на краиштата, недостатоците од објавувањето на Светиот Отец не може да се очекуваат од нивната публика. од теолози без соодветно филолошко образование и со тенденции штетни за науката. Сите се сеќаваат на идеите на авва Сионет во објавувањето на нови и подобрени текстови на светите отци што тој ги презеде во Париз; од нив е јасно што би можела да очекува теолошката наука од објавувањето на латинските отци од католичките теолози. За време на објавувањето на Августин и Јован Златоуст, извонредниот филолог Дибнер бил поканет на филолошка работа. Дибнер открил дека латинската Библија што ја користел Августин била ужасно изменета. Тој му кажа на игуменот Сион за ова; тој грубо одговори: „Теолошкиот дел го објавувам јас, Аба Сион, и добро би постапил ако се ограничи на наоѓање и утврдување цитати од класични автори“. Така, познатата личност на Дибнер се појавила само наместо знак, како мамка. Филологот Јан го претрпел истото кога ги препечатил делата на Василиј Велики: неговите упатства биле третирани со крајно презир. Овие преседани не ветуваа ништо добро од публикациите на Светите Отци од католичките теолози. На филолозите им се туѓи теолошките интереси и тоа им служи како најдобра гаранција дека текстот ќе го дадат токму онака како што бил во најдобрите ракописи и како може да се обнови со најдобрите средства. Но, филолозите не се грижат за коментарите на теолошката содржина. Тие даваат добар текст; но не даваат фусноти. Затоа „Патрологијата“ на Мин сè уште не го изгубила своето значење, бидејќи содржи дисертации и коментари кои се толку вредни што не можат да се занемарат. Од практична гледна точка, објавувањето на Виенската академија на науките предизвикува прекор дека полека излегува. Но, оваа бавност ја покажува и тежината на објавувањето. Така, за изданието на Оросиј, објавено во 1882 година, се знае дека издавачот Зангенмајстер работел на него 15 години; 15 години работа му овозможија на овој научник добронамерно да го утврди текстот. За свои цели, виенските научници собираат информации во сите библиотеки, а сè што дава цела Европа наоѓа практична примена во нивните дела. Според тоа, бавноста е поврзана со квалитетот на работата. Оваа публикација го применува најсигурниот метод за употреба на ракописи. Смета дека е недоволно да се запишуваат варијанти од ракописи, но ја утврдува врската на ракописите со имињата на кои припаѓаат. На овој начин, издавачите размислувале да направат слика за историјата на спомениците. Друг прекор што може да и се замери на оваа публикација е тоа што во најголем дел содржеше автори помалку важни за теологијата воопшто и особено за црковната историја, така што од првично објавените автори имаше малку вредни, како што се Кипријан, Виктор Витовски, Сулпициј Север, Павле Оросиј, Јован Касијан. Останатите се писатели кои даваат толку малку материјал за црковната историја што ретко кој освен филолози ќе се нафати да ги проучува. Успехот на виенското издание зависеше, меѓу другото, од посебни причини, чија суштина беше ривалството меѓу Виенската и Берлинската академија, и покрај сите меѓусебни уверувања за взаемна помош. Во Берлин е објавена Monumenta Germaniae historica, која е од големо значење; овде во одделот „Scriptores“, меѓу „auctores antiquissimi“ (1877–1898, 13 тома) се појавуваат оние латински црковни писатели кои дејствувале на германска почва, на пример Оросиј и други. Благодарение на натпреварот помеѓу Берлин и Виена, виенските научници, наидувајќи на несогласувања во ракописите, го чекаа нивното објавување во Берлин, а потоа го проверуваа својот текст во Берлин. Така, може да се надеваме дека античките латински црковни писатели ќе бидат објавени во Виена, а „Патрологија“ на Миње во соодветниот дел, во однос на текстот на писателите, ќе биде укината. Но, „Патрологијата“ на Миња во однос на грчките црковни писатели нема да го изгуби своето значење долго време. Едвај може да се очекува дека античките црковни грчки писатели ќе се појават во целост во 20 век. До неодамна, барем, можеше да се истакне само неколкумина кои направија барем нешто да ги препечатат грчките црковни писатели; Единствен исклучок се неколку списи на апостолски и христијански апологети. Кога Ориген се појавува по апологетите, веќе е многу тешко да се најдат издавачи за повторно печатење, особено Василиј В., Григориј Богослов, Јован Златоуст. Што се однесува до она што претходно беше објавено во Германија, на пример од Харнак, тоа беа само мали парчиња од спомениците на античката христијанска литература. Исто релативно мало квантитативно значење имаат и публикациите на Карл де Бур, кои нè запознаваат со Теофан Исповедник, Теофилакт, Никифор - Цариградски патријарх итн. Оттука, „патрологијата“ на Мин сè уште, може да се каже, не е застарена. Ваквиот однос кон грчката литература е самообјаснувачки. Латинските писатели се од интерес за латинските филолози, романските филолози, романските и германските историчари. Напротив, грчките писатели се од интерес за цивилните историчари, а можеби и за самите Грци. Факт е дека грчкиот јазик не вовел никакви нови прилози; современиот грчки јазик е само негова модификација. Оттука, тоа може да биде од интерес само за хеленистички филолог, и под овој услов, недостигот на научници кои би биле заинтересирани да го изучуваат грчкиот јазик е сосема природен и разбирлив факт. Степенот до кој граѓанските историчари тесно гледаат на ова прашање е лесно да се процени барем според следниот факт. Кога се појавило изданието на хрониката на Теофан, учените рецензенти направиле забелешки од овој вид дека оваа публикација не била корисна за германскиот свет и токму затоа што Германците биле и на грчко тло 10 . Патрологијата на Мин, дури и да се надополни, сепак ќе има значителен недостаток што не ги опфаќа двете гранки на грчкото и латинското писмо. Факт е дека објавува само дела кои припаѓаат на одредени автори. Затоа, самата програма на „Патрологија“ на Мин ги исклучува анонимните дела (со некои исклучоци) од една страна, и таквите колективни дела како „Актите на советите“ од друга страна. [Самиот Минг имаше намера да ги објави „Делата на соборите“ во 80 тома, но немаше време да започне да ја спроведува оваа идеја.] Така, покрај „Патрологијата“ на Мин, треба да се свртиме и кон други збирки споменици на античката христијанска литература. Историјата на објавувањето на соборните акти е многу интересна во смисла на постепен раст на техниките на издаваштво. Средновековниот романо-германски свет бил задоволен само со канонски збирки во своите теолошки и историски публикации. Нормално, во такви услови наведената книжевна гранка беше во целосен заборав. Состаноците од овој вид се појавија само под директно влијание на германската реформација. Со цел да се спротивстави на иновациите, парискиот канон Жак Мерлин во 1524 година презеде објавување на собори, кои претставуваат едно фолио во 2 дела. Требаше да ги содржи актите на сите вселенски и локални собори и одлуките на папите. Може да се процени колку малку овој научник замислил за полето на канонските материјали и сосема е природно што неговата намера се покажала подобра од самата егзекуција. Колекцијата се покажа како незадоволителна. Така, писмото на Кирил Александриски до Несториј во него се припишува на соборот во Ефес. V Вселенски собор (553) се покажа како сосема непознат. А она што се појавува под името на овој собор всушност се однесува на соборот од 536 година, кој бил под цариградскиот патријарх Менас, и на соборот во Ерусалим. Но, штом се даде првиот поттик во оваа насока, Мерлин најде следбеници. Изданието на Мерлин било препечатено во 1530 и 1536 година. Во 1538 година, во Келн се појави публикација од францисканскиот монах Петар Краб, во форма на 2 тома во фолио. За оваа публикација, рече тој, прегледал до 500 библиотеки. Овде се откриени нови документи, како што е „Бревиариумот“ на картагинскиот архиѓакон Либерат. Оттука ова издание е нешто подобро во споредба со претходните. Предноста на збирката на Краб, инаку, лежи во тоа што актите на IV Вселенски собор се дадени во неговиот превод од римскиот ѓакон Рустикус, така што, благодарение на тоа, стана возможно да се ревидира преводот на латински. Освен тоа, бидејќи древните изданија честопати се изведувале на таков начин што античките ракописи служеле во печатницата заедно со оригиналите и затоа многу често исчезнувале, изданието Крабе е многу важно во смисла дека понекогаш е замена за оригиналите. По Крабе, во смисла на проширување на научните сознанија, вреди да се истакне 4-томното издание на Лауренциј Сури во 1567 година. Во него се појавуваат Декретите на апостолите (8 книги), актите на V Вселенски собор, таканаречениот „codex encyclicus“, кој е збирка на пораки проследени од Emtropoli. 1585. Венецијанско издание на Николини во 5 тома. Следното издание, препечатено до три пати, е од Северинус Биниа; од нив, првото издание во Келн датира од 1606 година. Тоа, меѓу другото, покажува колку ставовите на самите издавачи биле недоволни за нивните задачи. Така, на пример, делото на Геласиј во него се наведува како актите на Никејскиот собор. Најистакнатиот чекор во овој поглед е римското објавување на Colleccio Romana од 1608–1612 година, преземено по наредба на папата Павле V. Језуитите, особено Сирмонд, биле на чело на оваа публикација. Оваа публикација ги содржела документите на вселенските собори во четири тома. Материјалот за оваа публикација беа грчки ракописи пронајдени меѓу богатствата на Ватиканската библиотека; второто е одговорно за огромниот успех на оваа публикација, но во исто време не може да не се забележи дека и оваа околност (грчки ракописи) имала и некои недостатоци. Имајќи го при рака грчкиот текст, издавачите го замислувале како совршен, непогрешлив и во оние случаи кога требало да ја утврдат разликата меѓу ракописите, го поправале латинскиот текст. Така, откако го откриле грчкиот текст, овие издавачи, како лектори, значително згрешиле против оригиналниот латински текст. Го коригираа стилот, пречкртаа многу, заменија некои места со свои изрази; со еден збор, тие го третираа преводот како да е училишна работа, така што во нивното издание латинскиот текст го изгуби значењето и карактерот на античкиот превод. Важно е овие издавачи, откако се уверија во непогрешливоста на овој текст, да го коригираат латинскиот текст на симболите врз основа на него. По римското издание следеше Conciliorum collectio regia (кралска збирка на совети), која се појави во Париз во 1644 година и се состоеше од 37 тома. И во ова издание наоѓаме нови документи, на пример пораката на Вигилиј, со која тој го признал соборот од 553 година како V Вселенски собор. Типографски, оваа публикација ја претставуваше висината на уметноста: беа преземени сите мерки за да се осигура дека публикацијата излезе луксузна. И навистина, тоа беше впечатливо по својот изглед. Но, за жал, истото не може да се каже за внатрешното достоинство на публикацијата. Во својата комплетност, таа беше надмината од изданието на Филип Лабе, француски језуит, кој се зафати со оваа работа со голема претпазливост: тој најпрво ја отпечати програмата на својата публикација, така што учениот свет се запозна со оваа програма и даде многу упатства до уредникот за да ги исправи недостатоците. Благодарение на оваа техника, тој можеше да отвори до 30 нови катедрали, кои се одржаа на запад и досега беа непознати. Грчкиот текст во ова издание се појавува во својата најдобра форма. Лабе умрел во 1667 година додека ги подготвувал томовите 9 и 10 за објавување. Публикацијата беше завршена од колегата на Лајаба, језуит, Габриел Косарт во 1672 година, кога беше објавен последниот 17-ти том. Но, ниту Филип Лабе не можеше да се откаже од Colleccio Romana. Еден француски научник, Етјен Балузе, кој ја имаше среќната способност да ги пронајде највредните документи и беше надарен со извонреден талент за објавување, го привлече своето внимание на овој значаен недостаток. Неговата споредба со другите ракописи на постојниот латински текст го убедила дека romani correctores суштински го оштетиле текстот и го искривиле значењето. Затоа, тој се зафатил да го обнови оригиналниот латински текст, утврдувајќи ја разликата помеѓу две изданија за актите на IV Вселенски Собор: а) пред Рустикус и б) Рустикус. Но бидејќи пред него сите книжарници и пазари беа преполни со претходни изданија и ниту еден издавач не сакаше да прифати ново издание без да го продаде претходното, Балуз мораше да се ограничи на објавување само верзии на изданието на Лајабе-Косар во 1683 година. 411. со донатистите. Неговата работа за обновувањето на оригиналниот грчки текст ги опфаќа сите документи до и вклучувајќи го V Вселенски собор. Публикацијата најчесто цитирана во старите времиња била Lyabba, но сега таа го изгубила своето значење, а ако продолжи да се цитира, ова само укажува дека авторите се далеку од тоа да бидат во поволна средина, имено, во некој провинциски град, каде што не е можно да се добијат поважни извори, како што е делото на Хардуин и Манси. Првиот од нив, објавувањето на језуитот Жан Хардуен (Хардуин, 1729) „Conciliorum collectio regia maxima“ се појави во Париз во 12 тома во 1715 година, последната катедрала е датирана од 1711 година. Типографски, ова издание се одликува со многубројна предност и чистота. Меѓутоа, издавачот не успеал правилно да ги искористи додатоците на Балуз и, користејќи ги само лесно, го коригирал текстот дури и без да го наведе името на авторот што го користел. Лажната страна на ова дело е посебниот однос на Хардуин кон делата на неговите претходници, бидејќи тој, користејќи ја публикацијата на Балуз, ги прикажува нејзините податоци како резултати од неговата работа. За латинскиот текст е дадено нешто помеѓу неговиот вистински карактер, како што се појавува во Балуз, и оној со кој се појавува во претходните издавачи. Предностите на изданието на Gardouin ги вклучуваат различните индекси прикачени на него. Зафатот на Доминик Манси е добро познат во врска со објавувањето на катедралните чинови на книжарот Николај Колети, објавени во Венеција во 23 тома во 1728–1734 година. Самата по себе, оваа публикација не претставуваше ништо ново, бидејќи беше препечатување на текстот на Лајаба. Неговата среќна карактеристика е што го привлече интересот на научниот свет. Манси, кој бил канон во Лука, се трудел да состави шест дополнителни тома на ова издание, објавено во 1748–1752 година. И тогаш тој самиот одлучи да ги објави советите. „Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio“ се појави во 31 том, од кои првиот том се појави во Фиренца во 1759 година, последниот во 1798 година. Манси немаше време да ја заврши публикацијата и почина оваа година со чин Архиепископ Лука (од 1765 година). Претпријатието Манси беше во рацете на книжарите и донекаде страдаше типографски. Можеби самиот распоред на оваа публикација зависел од комерцијални размислувања. Речиси секоја повеќе или помалку истакната катедрала е поделена на два тома, така што половина започнува во едниот том, а крајот е содржан во другиот. Изданието на Манси завршува со Советот на Фиренца. Затоа, не можеше да ги замени публикациите на Гардуин. Исто така, нема знаци како што ги има Гардуин. Но, во научните дела неопходно е да се водиме по можност од колекцијата Манси, не само затоа што Манси користел голем број опции, туку и затоа што Гардуин вметнал свои претпоставки во текстот. Предноста на изданието на Манси лежи во тоа што е покомплетно од изданието на Хардуин. Сè што е објавено во Supplementa е означено со знакот на покажувачка рака; објави сè што беше познато. Нејзиното објавување ги вклучува сите вселенски собори, месни и папски посланија. Недостатоците на изданието Mansi природно предизвикуваат некој да сака да го замени со нешто подобро. Новото издание на документите на советот беше објавено уште во 1870 година, а потоа во 1884 година од парискиот издавач Виктор Палме. Но, Палмет на крајот само вети дека ќе обезбеди репродукција на изданието Манси, а за да ја привлече јавноста, го вети 32-от том, кој ќе содржи индекс, кој нема да се продава одделно. Од научна гледна точка, таквото претпријатие се чини дека е штетен потфат, бидејќи штом оваа скапа публикација ќе биде фрлена на пазарот, ќе биде невозможно поединците да преземат нешто ново. Дека непријатностите на публикацијата Манси се чувствителни не може да биде предмет на никакво сомневање. Форматот на оваа публикација е огромен, не се вклопува на маса, така што во овој поглед е незгодно да се користи. И покрај комплетноста, колекцијата Манси содржи многу непотребни работи. Содржи декретали на псевдо-Изидор, а потоа и други папски букви. Причината за препечатување на некои папски посланија била тоа што папите понекогаш пишувале посланија по римските локални собори. Но, за таква публикација како што е објавувањето на соборите, папските посланија се непотребен баласт, бидејќи вторите имаат свои издавачи. Посланијата на папите пред Лав ги објави Кутант, Лав Велики ги објави научникот Балерини, наследниците на Лав пред Хормизда ги објави Тил, Григориј Велики се наоѓа во Monumenta Germaniae. Така, значителен дел од изданието на Манси може да се смета за излишно. Издавачот, понатаму, ја проширил својата задача, како и својата програма, а за да ги објасни активностите на папите, чии пораки ги става во својата публикација, пред секој папа дава извадоци од Liber pontificalis. Овој дел од неговите дела стана застарен, особено по објавувањето на францускиот научник Душен. Но, особено непотребен баласт даваат оние коментари што ги придружуваат и папските посланија и извадоците од Liber pontificalis. Во моментов, во прашањата поврзани со историјата на катедралите, научниците се поклонуваат на авторитетот на научникот Хефеле и затоа ја користат неговата работа (S. J. Hefele, Conciliengeschichte. 2 Aufl. Freiburg im Br. 1873 па наваму). На расудувањето на Манси се обраќаат оние кои сакаат да дадат suum cuique и да укажат на значењето на делата на Манси во историјата на проучувањето на соборните дела. Така, има многу непотребни работи во работата на Манси. Ако исклучите непотребен материјал, тогаш неговото објавување значително ќе се намали. Она што се однесува на соборите, тој препечатува дел по дел од античкиот синодичен (Liber synodicus), каде што се дадени информации, понекогаш многу кратки, понекогаш впечатливо позајмени од некои непознати извори. Гардуин направи подобро со препечатување на овој синодичен во целост. Друга непријатност на изданието Mansi е тоа што не ги означува страниците од претходните изданија. Ако некогаш треба да се реализира ново издание на соборни документи, тогаш, во секој случај, тоа мора да се појави во поинаква форма, со истакнување на папските писма и други излишни документи и со промена на хронолошкиот редослед на објавување, што го држеше Манси. Генерално, обемот на збирката на документи поврзани со советите е тешко да се одреди со точност. Тешко е, на пример, да се каже кои документи кои датираат од соборот во Ефес припаѓаат на соборот во Ефес. Затоа би било подобро научниците да се воздржат од препечатување на посланијата на Селестин, Сикст, па дури и Кирил Александриски. Кирил Александриски имал свој издавач, но под името на соборот во Ефес мора да се објави само она што е прочитано на него, или она што му го припишуваат современите татковци или, конечно, она што не може да има свој издавач, како што е, на пример, писмото на Јован Антиохиски. Што се однесува, пак, на редоследот во распределбата на документите, читањето на актите на соборите на Мунсие по хронолошки редослед, сега источен, сега западен, дава впечаток на чудност, бидејќи природата на активностите на соборите за исток и запад е различна; додека Истокот се занимавал со христолошки спорови, Западот со воспоставување црковна дисциплина. Понатаму е познато дека советите ги изразувале своите активности во три форми: 1) pepragména или pra_kseis се детален стенографија за активностите на советот; 2) имало и други видови споменици со кои отците на катедралата го информирале христијанскиот свет и суверените за заклучоците до кои дошле, кратки извештаи во форма на извештаи или протоколи; 3) конечно, одлуките на соборите понекогаш се изразуваат во документ познат како „kanone_s“, кој ги вклучува најкратките одредби развиени на соборот и доставени до вниманието на целиот христијански свет од татковците на соборот. Очигледно е дека одвојувањето на „prá_ksei_s“ од другите документи во катедралните споменици има правна основа. Сите совети може да се поделат во три циклуси. А) Документите од првиот циклус - I и II Вселенски собори, во врска со месните источни собори, се важни не толку за историјата на догмата колку за канонското право. Познато е дека актите на Првиот и Вториот Вселенски Собор не се сочувани, освен списоците на отците и некои други документи. Б) Со Третиот вселенски собор се отвора нова ера за издавачите на соборни акти, бидејќи сите следни собори беа посветени на едно прашање и нивните резултати беа зачувани во форма на „пепрагмена“. Во изданието на вселенските собори од III до VII место треба да најдат и актите на Константинополскиот собор од 536 година под Мени и актите на Латеранскиот собор од 649 година под папата Мартин. Актите на VII совет ќе ја претставуваат конечната врска Б). Конечно, помесните собори, со кои е богата Западната црква, треба да состават посебен зборник, кој повеќе ќе го интересира канонистот отколку историчарот. Така, објавувањето на соборните документи треба да се состои од 3 дела: првиот дел треба да ги содржи одлуките на првите два вселенски и источни месни собори, вториот - актите на вселенските собори, почнувајќи од III, и третиот - спомениците на западните месни собори. Спомениците на катедралата за лицето на Господ Исус Христос ќе бидат групирани заедно. Грчкиот текст би можел да се дополни врз основа на ретки ватикански ракописи, додека латинскиот текст ќе се појави и во двете изданија, античкото и поправеното од Рустикус во 6 век. Балуз и кардиналот Питра работеа на враќање на оригиналниот латински текст. Би било можно да се врати во сета своја чистота. Во Манси, случајот беше оставен во неговата оригинална форма; секаде го препечатува стариот текст, корумпиран од латински коректори, покрај грчкиот (според Лајабе), а подолу дава поправки позајмени од Балуз 12. Успешно искуство во објавувањето на каноните на источните и западните цркви во мал том веќе е направено под раководство на Neander Bruns, N. T. Bruns, Bibliotheca ecclesiastica. Canones apostolorum et conciliorum. I-II. Беролини 1839. Два тома во октаво наместо 12 тома на Манси овде ги содржат сите највредни во овој поглед од декретите на вселенските и локалните собори. Хагиографски споменици Друг тип на збирка на поединечни документи значајни за црковната историја се збирките на хагиографски споменици, чинови на маченици и биографии на светци - „acta sanctorum“. Објавувањето на овие споменици им припаѓа на таканаречените боландисти и го има следниот целосен наслов: „Acta sanctorum, quot toto in orbe coluntur“, „Дела на сите светци кои се почитувани низ целиот универзум“. Боландистите биле фламански језуити предводени од Џон Боланд, кој починал во 1665 година. Негови наследници биле другите језуити, Хеншен († 1681), Папеброх († 1714 година) итн. Језуитите, при преземањето на објавувањето, според обичајот што постоел во тоа време, не укажувале на степенот на учество на нивните колеги членови во потфатот. Ова се должи на нивната скромност; но скромноста во овој случај не може да се нарече за пофалба, бидејќи за следните научници е многу важно да се знае дали добро познатото дело му припаѓа на некој искусен научник или на језуит штотуку ја започнува својата научна кариера. Сепак, некои учесници во оваа публикација беа толку чувствителни на нивните потреби што ги ставија своите иницијали, првичната цел на ова претпријатие беше да биде скромен по природа. Издавачите имаа пример за себе во лицето на нивниот претходник во оваа област, Лоренс Суриус, кој во 6 тома ги објави житијата на светците почестени од Латинската црква (1570–1575); ова вклучуваше многу грчки споменици. Језуитите сакаа само да го надополнат изданието на Суриус, а во 18 фолија Боланд сакаше да ги објави животите на целата година. Но, кога почна да објавува, материјалот почна брзо да расте: сега не се објавува ниту еден месец во два тома, туку цел том опфаќа само два дена во месецот. Од ова можете да видите како крајот на претпријатието не одговара на почетокот. Заедно со растот на научниот материјал, се промени и формата на објавување. Отпрвин помислиле да дадат само превод на латински од грчките споменици, а потоа почнале да го даваат и грчкиот текст. Првиот том на публикацијата (1-15 јануари) беше објавен во 1643 година. Во историјата на објавувањето, Француската револуција имаше фатално значење. Поради секуларизацијата на имотот, Језуитите го изгубиле своето влијание и во 1794 година бил објавен последниот 53-ти том (6-ти за месец октомври). Само на крајот на 30-тите години на следниот век, белгиските језуити можеа повторно да го започнат ова претпријатие. Првиот, објавен од нивна страна во 1845 година. Том се прегрнува на 15 и 16 октомври. Во моментов, овој зафат е завршен до првите денови на ноември, но за крајот на годината треба да го искористиме старото издание на житијата на светиите Сурја. Овие језуити од 1882 година го издаваат и периодичниот орган „Analecta Bollandiana“, кој ги пополнува празнините што се појавија во првите месеци. Фактот што Језуитите го презедоа на себе објавувањето на Acta santctorum се чинеше дека фрли сенка врз нивниот потфат, бидејќи овој ред се здоби со озлогласеност. Но, во реалноста, науката треба да го смета за најголема среќа што Језуитите се зафатиле со оваа работа. Ова е најраспространетата и најпретприемничка нарачка: може да собира споменици од секаде. Понатаму, ова е најмоќниот ред. По реформацијата, тој беше првороден син на Католичката црква, уживајќи во посебната доверба на папите. Благодарение на моќта на језуитскиот ред, Боландистите можеа да ги изразат своите научни ставови без да ризикуваат прогонство од членовите на другите редови. И ова е важно, бидејќи „Acta sanctorum“ ги допре интересите на другите редови и, иако Боландистите на секој чекор од нивната „Acta“ наведоа дека се грешни луѓе кои имаат тенденција да прават грешки, тие сепак беа предмет на критики. На пример, кога во јулскиот том на дела тие, зборувајќи за пророкот Илија и неговата широко распространета прослава, рекоа дека шпанскиот ред на Кармелит не го следи своето потекло до пророкот Илија, овој се побуни против нив и изјави дека „Acta sanctorum“ се еретички дела, а издавачите се еретици. Лесно е да се замисли што можело да се случи со друг ред, помалку моќен, побезбранлив од редот на Језуит. Кармелитите и инквизицијата не можеле да направат ништо против језуитите. Во „Acta sanctorum“ Језуитите ја водат својата работа строго научно. Тие треба да се занимаваат исклучиво со житијата на мачениците и светителите, да ги обезбедат овие историски документи во формата во која тие дојдоа и не треба да се впуштаат во изуми за да го бранат папството. Ако понекогаш во животот на светците на Источната црква, на пример, во животот на цариградскиот патријарх Игнатиј, тие го прикажуваат латинскиот превод на грчкиот оригинал како донекаде реинтерпретиран во нивна полза, тогаш тоа не го обврзува научникот да се сврти кон овој превод кога има грчки оригинал. Боландистите го објавуваат не само текстот, туку и коментарите, кои сведочат за нивната огромна ерудиција. Како што објавувањето напредуваше, за нив се отворија нови научни перспективи. За да можат, на пример, да работат по хронолошки датуми, морале да ја утврдат хронологијата на источните патријарси. За да се разјаснат некои од карактеристиките на грчкото богослужение, неопходно било да се објави служба до тројца светци. Така, колку ова претпријатие е поблиску до нас на време, толку повеќе има корист во квалитетот 13 14 . Меѓу приватните збирки на хагиографски споменици, треба да се спомене и бенедиктинското издание на 77 Ruinarfa „Acta primorum martirum sincera et selecta“ (Париз 1689, последно издание Ratisbonae 1859). Намерата на издавачот беше во збирката да го содржи она што е вистинско во древните маченички дела. Руинард беше строг во врска со својата работа, но не ја следеше својата критика. Од една страна, тој има премалку критики (некои дела не се целосно автентични), од друга, како што верува ELe Blunt (Les Actes des martes. Paris 1882), има премногу (актите со вистински детали не се прифаќаат). Според мислењето на Ле Блан, научената критика треба да ја започне својата работа со изолирање на овие детали од подоцнежните додатоци. Намерата на Мин да објавува писатели на источни јазици неодамна наиде на плод на Запад, дури и во две форми одеднаш. Од една страна, Patrologia Orientalis започна да се објавува во Париз во 1903 година, уредена од R. Graffin и F. Nau, професори на парискиот католички институт. Според издавачите, оваа „Патрологија“ треба да ја надополни грчката и латинската патролологија на Мин, дури и да го одржува форматот на второто, и е, како што рече, продолжение на Graffin'oM преземена уште порано, но која не отиде подалеку од првиот том на Patrologia syriaca (1894, беседи на Афраат). Ќе содржи и грчки текстови што ги нема во Миња. Заедно со оригиналните текстови, даден е превод на латински или на некој од новите европски јазици (француски, германски, англиски, италијански). Изданијата на првите четири тома што се појавија не откриваат дефинитивен план во поставувањето на објавените споменици. Паралелно со оваа „Патрологија“, пак, беше замислена, исто така во Париз, и објавена под редакција на ориенталистите В. Шабот, Ј. Гуиди, Х. Хивернат, В. Кара де Вакс според претходно развиената многу широка програма „Corpus scriptorum christianorum orientalium“. Целата публикација е поделена на одделенија според јазиците на печатените дела (scriptores arabici, aethiopici, coptici, syri), одделенија во серии во однос на содржината. Наведениот план се спроведува додека се подготвуваат поединечни томови или изданија за печатење. Досега се објавени или штотуку започнати 16 тома. Севкупно, колекцијата содржи најмалку 200 тома во 8°. Преводот се претпоставува дека е даден, со неколку исклучоци, само на латински; се печати и може да се купи одделно од ориенталните текстови. Двете изданија ќе вклучуваат најразновидна содржина на споменици од источната литература, вклучувајќи хагиографски, литургиски, канонски, па дури и филозофски (во Корпусот). Натпреварот помеѓу две хомогени претпријатија, во кои учествуваат мнозинството истакнати современи ориенталисти, се чини дека не е сосема разбирлив и во овој случај тешко посакуван (сп. Б. А. Тураев, Модерни претпријатија за објавување на книжевните споменици на христијанскиот исток. весник. Мин. Нар. Проев. 1905, бр. 1) и веќе беше придружена со некои непријатни недоразбирања меѓу издавачите во врска со појавата на истиот споменик во двете изданија (арапската историја на александриските патријарси Севиер од Ашмун, Сејболд во Корпус и Еветс во Патрологија). Во секој случај, не може да не се препознае екстремната важност на овие претпријатија за црковната историја и за теолошката наука воопшто, бидејќи тие ветуваат дека ќе го запознаат научниот свет со маса малку познати, па дури и сосема непознати досега споменици. (А.Б.) Од публикациите посочени од А.И. Брилијантов, многумина постигнаа значителен напредок. Така, „Берлинската серија“, откако го промени своето име (наместо „грчки христијански писатели од првите три века“, стана позната како „грчки христијански писатели од првите векови“), веќе вклучува повеќе од 50 тома, проширувајќи го својот хронолошки опсег (до 6 век по Р.Х.). Ги објави делата на Климент Александриски, Ориген, свети Хиполит Римски, свети Методиј Олимпски, свети Макариј Египетски, Евзебиј Кесариски, „Црковни истории“ Созомен и Блажени. Теодорит Кирски и други. Нејзината дополнителна серија: „Текстови и студии за историјата на древната христијанска литература“ веќе има повеќе од 130 изданија. Покрај индивидуалните (често многу вредни) студии и монографии, оваа серија вклучува и изданија на текстови, на пример, грчки коментари на евангелијата. „Источна патрола“ (Patrologia Orientalis) содржи и околу 200 тома (на арапски, ерменски, коптски, етиопски, грузиски, грчки и словенски јазици). Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium, кој вклучува шест серии (сириски, коптски, ерменски, грузиски, арапски и етиопски), сега надмина 500 тома. Треба да се напомене дека по Втората светска војна се појавија и други критички изданија на текстовите на црковните отци и христијанските писатели. Од нив, за најпочитувани може да се смета следново: прво, монументалниот „Corpus Christianorum“, објавен во Белгија од католички научници (издавачка куќа Бреполс). Овој „Корпус“ е поделен на неколку серии: „Латинска серија“ (Серија Латина), која според планот треба да содржи 250 тома и да вклучува дела на западнохристијански автори од првите седум века (објавени се повеќе од 170 тома); директно до него е серијата „Средновековно продолжение“ (Continuatio Mediaevalis), која го опфаќа периодот од 8 до 12 век. (објавени се околу 70 тома); малку подоцна (од 1977 година), започна да се објавува „Грчката серија“ (Серија Граека), поставувајќи ја задачата да ги објавува делата на постникејските отци и учители на Црквата, и затоа органски ја надополнува „Берлинската серија“ (објавени се повеќе од 20 тома); конечно, „Апокрифната серија“ (Series Apocryphorum), започната во 1983 година (објавени се апокрифните „Дела на Јован“ и „Ерменски Дела на апостолите“). Во однос на својата монументалност, овој „Корпус“ може да се спореди со „Патрологијата“ на Мин, но во однос на квалитетот на објавените текстови и критички апарат е далеку над него, користејќи ги сите достигнувања на модерната наука. Второ, не може а да не се каже нешто за една таква извонредна серија како што е францускиот „Христијански извори“ (Извори chretiennes). Започна за време на Втората светска војна, првично содржеше само француски преводи на дела од христијански писатели (и грчки и латински), но набрзо се префрли на објавување на самите текстови со паралелни преводи (само источнохристијанските автори се објавуваат само во превод). Оваа серија е извонредна по тоа што нејзините поединечни изданија, по правило, се снабдени со опширен предговор (често прераснува во монографија) и коментар. Бројот на тома во оваа серија се приближува до 400. (А.С.) – 127. 3. Посебни извори на црковната историја Сега да се свртиме кон она што било напишано во античко време во црковната историска литература. Делата од овој вид всушност претставуваат обработка, во поголема или помала мера, на црковниот историски материјал. Но, за нас тие се и примарни извори. Грчката црковна историографија На чело на црковните историчари е прочуениот Евзебиј Кесариски со неговите историски дела: Libri Chronicorum II, Historia ecclesiastica и Vita Constantini. Знаеме многу малку за неговиот живот. Роден е помеѓу 260 и 270 година, а починал околу 340 година. Од неговиот живот пред неговото назначување за епископ, познат е неговиот однос со цезарскиот научник презвитер Памфил, од почит кон кого го усвоил името „Памфилус“. Сепак, ништо дефинитивно не може да се каже за ова. Во историските споменици името на Евзебиј го наоѓаме само во генитив: Eúsebíou tou:' Pamfílou, така што не можеме да кажеме дали ова е „tou:' Pamfílou“, според својството на грчкиот јазик, ознака на фактот дека таткото на Евзебиј се нарекувал Pamphilus, како „Aléu to'ksandromins“, или за no_ksandromin. Eúsebíou tou: „Pamfílou е Eúsébio_s ó Pámphilo_s, и тогаш тоа би значело дека Евсебиј всушност го усвоил името „Pamphilus“ од почит кон Pamphilus. Со овој учен презвитер, Евсевиј го бранел Ориген од своите противници. Евсевиј зборува за прогонството на Диоклецијан како очевидец. Тој самиот бил подложен на нив, но преживеал. Ова предизвика критики: тие рекоа дека тој си го спасил животот правејќи отстапка и го предал христијанството. Сепак, овие сомнежи треба да се сметаат за претерани, бидејќи набргу по прогонството Евсебиј станал епископ на Кесарија и сите негови активности се одвиваат во овој ранг. Евсевиј предизвикал повеќе контроверзии како учен теолог-историчар. Најпрво се разговараше за неговото догматско православие - дали е Аријанец или православен. Веќе во 5 век. беа споделени пресуди за ова, но најправилно мислење е она што го отфрла самото прашање за ова. Во секој случај, Евзебиј не бил еден од големите историски гении кои длабоко гледаат во фактите и настаните и ги оценуваат нашироко. Тој беше високообразован човек, но во исто време и обичен мислител. Покрај строгото православие, одобрено на соборот во Никеја и строгиот аријанизам, постоел и ставот на Ориген, кој го делеле многумина. Евсевиј, како човек од средината, се придржувал до теологијата на Ориген. Тој, како што сугерира неговиот однос со Памфил, бил оригенист и верувал дека сите важни прашања веќе биле решени од Ориген. Затоа, кога се појави аријанството, кое доби силно одбивање од Александар Александриски и Атанасиј Велики, Евзебиј не ја разбра суштината на овој феномен: му се чинеше дека Ориген добро ги решил догматските прашања, а аријанството не беше од особена важност и поради оваа причина тој не ги мачеше ниту Аријанците, ниту Александар. На крајот, Евзебиј се зближил со Аријанците; целиот свој живот стоел со нив и поради својата историска положба не можел да се смета за православен. Нормално, некои од Аријанците го сметале за свој водач, а Атанасиј Велики исто така го сметал за Аријанец. Овој став се одрази во односот кон неговите дела. Но, ако се земе предвид сето она што е кажано, тогаш прашањето дали Евсевиј бил Аријанец или православен е отфрлен само по себе, а догматската позиција на Евсевиј се определува на следниов начин: Евзевиј не бил ниту православен ниту аријан - тој бил оригенист 16 Во модерното време, неповолното гледиште на Евзебиј не се засноваше на ова, туку на квалитетот на самата работа. Евзебиј ги заинтересирал научниците во однос на веродостојноста на неговите историски легенди, особено на делото „De vita Constantini“ („За животот на Константин“). Доминантниот тон во ова дело е панегиричниот. Затоа, тие сметаат дека Евзебиј ги преувеличува постапките на овој суверен и заклучуваат дека ова дело е далеку од веродостојно, па дури и документарниот дел од него треба да се користи со претпазливост. Евсевиј во Константин V. гледа совршен и побожен човек; тој не наоѓа зборови за достоен опис на заслугите на царот. Бидејќи таквиот панегириски тон треба значително да се намали, како што покажаа истражувањата, ова фрла одредена сенка на сомнеж врз вистинитоста на Евзебиј како историчар: тие велат дека тој е повеќе дворски ласкав отколку историчар. Во овој случај се посочува дека Евзевиј молчи, на пример, за егзекуциите што Константин ги извршил врз членовите на неговото семејство, а ништо не известува за несреќната судбина на Крисп, најстариот син на Константин. Така, прашање е колку може да му се верува на Евзебиј кога станува збор за различни историски настани. Дека Вита Константини не е строга историја е до одреден степен точно. Но, не смееме да заборавиме дека самиот панегирик на Евзевиј е важен. Евсевиј го осветлува гонењето на христијаните не само во смисла на активноста на ѓаволот и човечката злоба; напротив, тој непристрасно ја опишува состојбата на христијаните пред прогонството на Диоклецијан со такви зборови што ова прогонство било Божјо дозвола, грмотевици што требало да го исчистат воздухот. Препознавајќи го сето тоа, тој, очевидец на прогонот, совршено разбира какво катастрофално време било тоа и високо ја цени користа што ѝ ја покажал на црквата Константин и го слика како херој, заборавајќи на некои негови недостатоци. Евзевиј не бил човек значително надмоќен од неговите современици, а ставот на Евзевиј кон Константин бил општиот однос кон него на источните епископи. Прогонството на исток беше пожестоко отколку на запад. Кога Константин се качил на царскиот трон, положбата на источните христијани се променила: според Миланскиот едикт, тие биле ослободени од прогонство поради нивната вера. Меѓутоа, и покрај постоењето на Миланскиот едикт, прогонството всушност било возможно и често се преземало против христијаните. Оттука беше лесно да се дојде до заклучок дека сета поддршка за оние што го исповедаат Христовото учење не лежи во ништо друго освен во самиот Константин. Затоа Константин Велики е опкружен со аура на слава и неговите современици зборувале за него со пофалби. Што се однесува до молчењето на Евзебиј за егзекуциите на членовите на царското семејство, тешко дека е можно строго да се обвини за ова. Современиот историограф не гледа на убиството на роднините низ очите на сентиментализмот: Константин постапил по принципот на политичка неопходност. Сепак, тешко дека е фер да се стави историчарот во дилема: или да каже сè безусловно, не исклучувајќи ги државните тајни, или да каже ништо. Ако во моментов документи, дури и од академска природа, можат да се објават само по одреден број години, тогаш што е изненадувачки ако историчар од IV век, објавувајќи ги своите дела, премолчувал некои факти кои не говорат во корист на современиот император. Евзевиј постапувал како и сите други во такви случаи, особено затоа што неговите списи можеле да стигнат до самиот император. Неодамна, гласовите на компетентни историчари се склони да заземат поповолно гледиште, дури и за Животот на Константин. Така, Момсен ја препозна автентичноста на документите презентирани во Вита Константини. Друг приговор за Евзебиј не се заснова на Vita Constantini, туку на Libri Chroniorum. Овде Евзебиј наводно греши со прикривање на своите извори: хрониката на Евзебиј се сметала за неискажан документ за неговата нечесност. Познато е дека Секст Јулиј Африканус ја напишал хрониката уште порано; но опстојува само во фрагменти. Се претпоставува дека Евзебиј го составил делото на Африкан без да го именува неговиот оригинален автор. Веќе Скалигер (1606) укажува на фактот дека Евзебиј молчи за хрониката на Јулиј Африкан, иако ја имал при рака и ја користел при составувањето на својата хроника. Само по себе, ова обвинување не е особено силно, бидејќи во античко време не било обичај да се даваат цитати, но се држеле премногу тврдоглаво. Во последно време, проф. се зафати со проучување на ова прашање. Гајзер, кој на почетокот го имаше истото мислење (N. Geizer, Sextus Julius Africanus und die Byzantinische Chronographie. Lpz. 1880–1885). Но, кога тој ја започна компаративната оценка на двајцата автори со убедувањето за големината на Африканус и за безначајноста на Евзебиј, тогаш, во неговиот сопствен израз, вагата на Евзебиј сè повеќе се креваше, а вагата на Јулиј Африкан се повеќе и повеќе паѓаше; се покажа дека Евзебиј дал попримерно дело од Јулиј Африкан. Евзебиј користел повеќе изобилни и подобри извори, а ако тој, користејќи го делото на Јулиј Африкан, молчел за тоа, тоа било затоа што претпоставувал дека читателите заинтересирани за неговото дело исто така ја имаат при рака хрониката на Јулиј Африкан. Делото на Африканус било толку познато во своето време што секој заинтересиран за историја бил запознаен со него и не изгледало неопходно да се цитира. Според тоа, обвинението против Евзебиј е исто толку генијално како и обвинението против новозаветната историја на книгата за обожавање на мудреците за кражба на таа приказна од евангелието на Матеј. Покрај изобилството на извори, Евзебиј се декларира дека е поширок и понаучен според него. Тој пишувал во време кога целиот интерес бил концентриран на утврдување на антиката на христијанската религија, кога се обиделе да докажат дека еврејската историја е најстарата. И покрај тоа, Евзебиј ја следел идејата дека основите на културата постоеле пред Мојсеј. Особеноста на гледиштето на Евзевиј се одрази и во тоа што тој за својата хронологија ги избра годините не од создавањето на светот, туку од Авраам, и од нив ја доведува својата хроника до крајот. Читајќи ја хрониката на Евзебиј, Гелцер бил воодушевен од ерудицијата на Евзебиј, неговото познавање на изворите, кои тој ги користел со таква вештина што не ни ги прикрива резултатите што ги добил. а) Летописот на Евзевиј е поделен на два дела: 1) хронографија, опширен вовед - извадоци од историски документи врз основа на кои е воспоставен хронолошкиот систем; 2) xronikoí kanone_s, синхрониски табели. Каноните (kanw'n владетел, графикон, права регулирачка линија) претставуваат редови на вертикални графикони, кои содржат само броеви што го сочинуваат таканаречениот „fila regnorum“ („нишки на владеење“). Од двете страни на овие колони се наоѓа таканаречениот „spatium historicum“, односно полиња каде што се внесуваат настани од политичката историја на едната и настани од црковната историја на другата страна. Така, настаните од црковната и политичката историја исто така беа одвоени надворешно. Хронолошките канони започнуваат со раѓањето на Авраам. Евсевиј ја идентификува првата година од животот на Авраам со 43-та година на Нинус, кралот на Асирија (кој го изградил градот Ниневија оваа година), со 22-та година на Европа, кој владеел во Сикуун во Грција и со 1-та година од 16-тата египетска династија (т.н. Фоиба). Така, хрониката започнува со пет фила регнорум: во првата колона општиот извештај за годините од Авраам, втората колона е испишана Níno_s, третата 'Abraam, четвртата Eurw_ps, петтата Fhbaíoi. А во spatium historicum од едната страна се внесува: gennátai ó par_' E=braíoi_s _'Abraám, („Авраам им се роди на Евреите“), од другата: Níno_s thn pólin megálhn Nínon, hn oi Ebraíoi Nineuí kalou:'Nininth, во земјата на Асирците големиот град Нин, кој Евреите го нарекуваат Ниневија“). Fila regnorum потоа се зголемуваат на 10, а потоа се намалуваат на три: во првата - Олимпијадите, во втората - годините од Авраам, во третата - годините на римските императори. Формата дадена од Евзебиј на неговото дело беше штетна за нејзиното понатамошно постоење. Бил вештачки и барал вешт писар да го препише, бидејќи и најмало отстапување од оригиналот го искривувало. Покрај тоа, оваа форма значително ја зголеми цената на композицијата, бидејќи остави многу слободен простор, што беше многу забележливо со оглед на високата цена на пергаментот; Во меѓувреме, желбата за економичност во материјалот (т.е. не оставање слободен простор) беше неизбежно придружена со оштетување на оригиналниот изглед. Цело владеење од 10 години, на пример, имаше еден црковен и два политички настани. Првата политичка одговарала на првата година од владеењето, втората на осмата, а црковно-историската до петтата. Првиот политички настан мораше да биде наведен во „spatium historicum“ против првата година од владеењето. Тогаш во графата политички настани требаше да има простор под втора, трета и сл. до осмиот, под кој треба да се евидентира вториот настан. Во колоната црковно-историски настани, јазот треба да биде од 1 до 4; има рекорд под петта година, и простор од 6-та до крајот. Во меѓувреме, писарите, за да заштедат простор, не можеле да остават празно место, а раскажувањето за настанот од првата година продолжило под втората, третата, итн. Можело да има и случајни искривувања во редовите, така што во една листа настан може да се запише под една година, а во друга - под друга. Се наметна прашањето на која година и припаѓа. Така, колку повеќе се препишувало делото на Евзебиј, толку повеќе се расипувало. На крајот, Грците, како и обично, го изгубиле грчкиот оригинал, а на Запад бил зачуван и познат само латинскиот превод на вториот дел, направен од Јероним, кој тој го дополнил со информации непознати за Евзевиј и продолжил до 378 година. Претходно, се претпоставуваше дека текстот на Јероним е буквален превод на хрониката на Евсебиј, но потоа се покажа дека има некои промени и отстапувања во него. Првиот обид за обновување на оригиналниот текст на хрониката на Евзебиј бил направен во 1606 година од научникот Скалигер врз основа на податоците пронајдени од Кедрин и Синкел. Бидејќи овој обид беше неуспешен, научниците беа принудени да го користат преводот на Џером како позитивна вредност додека не се појави ерменскиот превод на хрониката во печатење. Ракописот на овој превод бил испратен во 1787 година од Ерусалим во Константинопол, а од него е направен во 1790 и 1793 година. два примерока за венецијанскиот мехитарист Авкеријан. Ерменскиот превод го вклучи и првиот дел од хрониката, кој го нема во преводот на Џером. Прашањето за објавување на овој споменик беше контроверзно меѓу самите Мехитаристи. Расправијата заврши со тоа што еден од нив, Зохрабјан, дошол во Милано и заедно со Меј го објавиле латинскиот превод на ерменскиот текст во 1818 година. Во 1833 година, Меј ја објави хрониката во том 8 од колекцијата Нова. Така, стана можно да се провери латинскиот превод на Џером. Но, поминаа 33 години пред да се појави сосема задоволително издание на хрониката. Ова издание е направено од Алфред Шене во неговото дуо Eusebii kronorum libri; вториот том од оваа публикација се појави во Берлин во 1866 година, а првиот во 1875 година. За да се спроведе оваа публикација беше потребна многу работа. Многу е направено во овој поглед од научникот Петерман, кој бил и во Константинопол и во Венеција за да може поцелосно да го обнови ерменскиот текст. Овој научник успеал да го врати ерменскиот текст врз основа на два ракописи. Од вториот од овие ракописи, неговите варијанти се означени со буквата „Н“), кои датираат од 1696 година и напишани во Токат, јасно е како е зачуван ерменскиот текст на хрониката на Евзебиј. Научникот Самуил од Ани ја напишал хрониката пред 1179 година и во најстарите времиња се ограничил на известување само за текстот на летописот на Евзевиј. Во новото издание на хрониката на Шоне, во првиот дел, ерменскиот текст во латинскиот превод на Петерман го замени грчкиот, кој беше зачуван само во фрагменти. Вториот том од квартетот објавен од Шоне изгледа вака. Левата страница е поделена на два нееднакви дела: еден (маргина) е окупиран од грчки текст, т.е. извадоци од подоцнежните писатели кои индиректно или директно го користеле Евзебиј; другиот содржи fila regnorum и spatium historicum. Броевите во fila regnorum имаат латински букви; под истите букви настаните што се случуваат во овие години се запишани во грчкиот текст и во spatio historico. На терен (зад spatium historicum) се означени варијанти од ерменски ракописи. На десната страница е латинскиот превод на Јероним, имено: fila regnorum, spatium historicum, а на маргината (зад spatium historicum) има делумно означување на варијанти на латински ракописи, делумно укажување на латинските извори кои Јероним ги користел во своите Додавки. На крајот, по 2342 година, кога престанува хрониката на Евсевиј, на десната и левата страна има хроника на самиот Јероним. Сите претходни дела на издавачите на хрониката на Евзевиј го изгубија своето значење со појавата на ова дело и сега само Шона треба да го користи. Според тоа, кога ќе се сретнеме во кое било научно дело со хронолошки датум заснован на Евзебиј, пред сè треба да се постави прашањето: дали авторот на ова дело го имал при рака изданието Шоне? Но, позитивен одговор на ова прашање не значи дека овој датум е правилно поставен. Ова е лесно да се разбере за оние кои знаат како изгледаат хронолошките канони на Евзевиј. Еве еден примерок од нив: Во Рим изгоре Златната палата Силен земјотрес; Уништени 4 градови во Азија Трајан започнал прогон против христијаните 9 Симон Клеопов, епископ на ерусалимската црква, умре како маченик. Јустус беше негов наследник. Исто така, маченички умре Игнатиј, епископ Антиохиски Од оваа надворешна форма на хрониката е јасно: 1) дека секој настан е означен (дури и во последниот дел од хрониката) со најмалку три датуми, кои, според тоа, можеби не се согласуваат еден со друг. Затоа, многу е важно прашањето: која од трите колумни на Евзевиј треба да се смета за нормална? Личностите кои долго време не ја работеле хрониката на Евзебиј, кога почнуваат да ја работат, лесно запаѓаат во заблуда: ги бараат точните хронолошки датуми на Евзебиј во годините на неговото владеење; на пример, ако некој настан стои спроти осмата година од владеењето на Марко Аурелиј, тогаш тој е датиран врз основа на современи точни информации за моментот во кој започнува и завршува 8-та година на Марко Аурелиј. Но, најголемиот експерт за хронологија во нашиот век, проф. Ова прашање го решил во 1868 година (оттука, по објавувањето на том II од изданието на Шоне, во кое се сместени xronikoí kanone_s), во делото: De temporum notis quibus Eusebius utitur ii Chronicis Canonibus [препечатено во том 1 од L. von Gutschmid, K. Хераусгег. фон Ф.Рул. Лајпциг 1889. S. 448–482]. Резултатот од неговото опширно усогласување на датумите е следниов: а) Олимпијадите на Евзебиј (т.е. ерменскиот список) - вештачки, Јулијан, кои започнале на 1 јануари 777 година п.н.е., кои се поставени наспроти Јулијанските престапни години; во латинската адаптација на Џером - вистинските олимпијади (почеток околу 1 јули 776 г. п.н.е.). б) Повремено, Евзебиј позајмува факти од споменици каде што партитурата се чувала според вистинските олимпијади; mo во овие случаи тој не прави редукција на неговите фиктивни Јулијански, туку таквите факти ги запишува под истите години на Јулијанските олимпијади, под кои години на олимпијадите, не Јулијанските, туку оние вистинските што биле наведени во неговите извори. Така, по самата природа на настаните, научникот мора да погоди од кој автор позајмува податоци. И ако Евзебиј користи автори кои користат правилни олимпијади, тогаш научникот мора да тргне од олимпијадите, а не од годините на Авраам. в) Но, главниот, нормален „канон“ на Евзевиј се годините на Авраам; Секогаш од нив мора да се продолжи во хронолошки дефиниции (или однапред да се докаже дека овој „канон“ за даден настан не може да послужи како норма). Евсевиј вештачки ги подреди годините на владеење под годините од Авраам; во овој случај, се разбира, може да се појават неточности; на пример, Тибериј умре во март, а годините на Авраам се бројат од падот. Така, идентификувањето на годините на владеењето на наследникот на Тибериј со годините од Авраам неизбежно ќе биде неточно, г) Што се однесува до намалувањето на годините од Авраам во летописот на годините п.н.е. или од н.е. при пресметување треба да ја одземеш годината на Авраам (α) од 2019 година, ја добиваш годината п.н.е. во кој настанот паѓа (2019-α = година п.н.е.). 2) Од 1240–2016 година; треба да ја одземеш од 2017 година Авраам = година п.н.е. (2017-α = година п.н.е.). 3) Од 2017–2209 година; треба да се одземе од годината на Авраам 2016 = година од R. X. според нашата пресметка (α-2016 = година според R. X.). 4) Од 2210–2343 година; треба да ја земете годината на Авраам, да ја одземете 2018 = годината од А.Д. (α-2018 = годината А.Д.). Конечно, 5) делот обработен од Јероним, од 2343–2395 година; според рецептот на фон Гутшмид, треба да ја одземеш 2017 година од годината на Авраам, ја добиваш годината од R. X. Но, во вториот случај, не можам да се согласам со ставот на Гутшмид: не треба да се одземе 2017 година, туку 2016 година (А. фон Гутшмид: α-2017 = година од нашата ера; I: α-2016 = година од нашата ера). Можно е да се избројат најмалку 19 датуми за време на животот на Џером, кои би требало да бидат лажно датирани доколку некој сака да го следи правилото на фон Гутшмид. Во суштина, несогласувањето меѓу мене и Гутшмид се сведува на следново: во достапните ракописи, хрониката на Јероним завршува во 2395 година, под која е ставена: катастрофалната битка во Тракија (Lacrimabile bellum во Тракија), при која загина Валенс. Како што е познато, битката се случила на 9 август 378 година. Бидејќи август е последниот месец од годината, ако се броиме според годините на ерата на Авраам, таа се случила на крајот на годината на Авраам. Бидејќи Џером не можел да ја знае годината во која се случила оваа битка, тогаш, заклучува фон Гутшмид, јасно е дека 2395–378 = 2017 година. Претпоставувам дека во ракописот се вовлекла грешка. Писарот самоволно продолжил да ги брои годините до 2395 година, додека Јероним завршил со 2394 година; 2394–378=2016 година. Затоа, 2016 година мора да се одземе од годината на Авраам. 2) Од истата надворешна форма на „каноните“ лесно може да се разбере, како што веќе беше забележано, дека е крајно неповолно за верното зачувување на хрониката на Евзевиј. Незначително искривување на линијата во spatium historicum веќе доведе до грешка од една или две години во датумот; долгите записи за настани речиси секогаш стоеја против неколкугодишните „канони“ и беше многу тешко да се разбере дали целиот овој запис се однесува на годината против која паѓа првиот ред или дали поединечните детали од записот се однесуваат на оние години против кои се запишани; на пример, дали Евзевиј сака да каже дека почетокот на прогонството на Трајан, и смртта на Симон, и посветувањето на Јуст, итн. паѓаат во 2122 година (116), или во 2122 година се случува само почетокот на прогонството, а смртта на Симон и посветувањето на Јустус - во 2123 година, превод на Латински, затоа, превод на човечкото тело. A[mandinus], B[op-garsianus], F[reherianus], P[etavianus], R[eginensis], (S[фрагменти Petaviana]), M[iddlehillensis], а на ерменскиот: N [Tokat], XG [Ерусалим], имаше многу опции. Шоне генерално даде предност (речиси секогаш го прифаќа во текстот) на датирањето на В. Со помош на ориенталистите Петерман (арменист) и Редигер (арамаист), тој се обидел, врз основа на источните преводи, да го доврши и поправи изданието на Јероним и на тој начин да го обнови текстот на Евзебиј. Но, за жал, Редигер му посочи делови од сирискиот превод што немаа речиси никаква вредност (список на настани без години) и погледна на еден многу важен споменик, имено „Хроника“ на Дионисиј Тел-Махр (Тејл-Махр), монофизитски патријарх од Антиохија (818-845), чиј сириски текст е објавен од Tuallaberg (U5) Дионисиј го препишал речиси буквално најголемиот дел од хрониката на Евзевиј. Германски превод на овој дел од хрониката на Дионисиј беше објавен во 1884 година од Зигфрид (арамаист) и Гелцер (историчар, истражувач на остатоците од хрониката на Јулиј Африкан). Резултатот од овој нов раст на критичкиот апарат за Евзебиј го сумираше истиот Алфред фон Гутшмид во неговата проширена ректорска програма: Untersuchungen über die syrische Epitome der Eusebischen Canones. Штутгарт 1886 година [исто така во 1 том од Kleine Schriften, S 483–529]. Резултатот од опсежната споредба на датумите во различни ракописи беше следниов: а) Имаме работа со два прегледи на летописот на Евсевиј: 1) ерменски и 2) латински сириски. б) Од 115 (= 99+16) настани, ерменскиот преглед точно датира 45 (= 29+16) настани, латино-сирискиот 44. Игитур: заслугите на двете рецензии се речиси исти. Но в) особено, од овие 115 настани, 45 (29+16) се точно датирани само во ерменскиот преглед, 15 - само на сирискиот, 16 - само на ерменскиот и треска. П., 18 – само во Р., 11 – само на сириски и Р., 10 – само на ерменски и сириски. Значи, г) заслугите на сирискиот преглед во споредба со латинскиот се неважни: од 59 настани што латино-сирискиот преглед, сам или заедно со ерменскиот, точно датира, 34 се правилно запишани во П и само 25 на сириски. А д) во однос на латинските ракописи, ова резиме гласи: 1) die Güte von P, 2) der geringe Werth von E, 3) die Werthlosigkeit von B, односно Шоне тргнал по погрешна трага во латинскиот дел од текстот. И оттука д) општото правило: треба да се користи изданието Schone, претходно да се коригира печатениот текст врз основа на читањата на НП. Фон Гучмид покажува дека единствениот добар ракопис е П - кодексот Петавјанус. Затоа, при доделувањето на настаните во spatio historico на годините во fila regnorum, мора да се даде предност на упатствата на R. Што се однесува до левата страна на колоната, каде што е ставен преводот од ерменски, мора да се земе предвид ракописот означен со знакот N. Да претпоставиме дека во Jerom’s spatio hisu читаме под знакот белешка за земјотресот (in Cosulake on the terr). Во ерменскиот превод, овој настан е во ракописот G под 2013 година, во ракописот N под 2012 година, во Џером - под 2011 година, но според P - под 2012 година, RN за 2012 година последователно, Евзебиј го датира овој настан во 2012 година. Така, прашањето поставено погоре се сведува на друго: дали овој научник ги користел резултатите од истражувањето на Гучмид? Сите овие детали за операциите на хрониката на Евзевиј се неизбежни поради фактот што околу три четвртини од датумите што историчарите ги имаат за соодветниот временски период потекнуваат од летописот на Евзевиј. Прашањето за времето на составување на „Хроника“ од Евзебиј е решено во врска со прашањето за потеклото на неговото друго дело „Црковна историја“. Ова последно дело, како што може да се види од првото поглавје на неговата прва книга, се појавило по летописот, а токму хронолошките дела на Евзевиј му послужиле како поттик да ја напише црковната историја. Во врска со хрониката може да се претпостави дека иако завршува (според Јероним) во 2342 (324) година, таа била составена порано и последователно дополнета 17. б) Црковната историја на Евзевиј излезе на виделина затоа што Евзебиј, кога првпат ја напишал својата хроника, собрал многу материјал што не се вклопувал во тесните рамки на spatii historici. Затоа Евзевиј решил да даде поцелосен приказ на црковните историски настани во новото дело: Ekklhsiastikh' istoria. Евсевиј ги обработил своите први 9 книги и ги објавил пред последната 10-та книга, напишана на барање на епископот Паулин од Тир. Во продолжението на 9-та книга, Лициниј сè уште останува верен на Константиновиот едикт и не дејствува како прогонител на христијаните, за што Евзебиј го фали заедно со Константин. Јасно е дека оваа книга е напишана дури и кога односот меѓу Константин и Ликиниј не бил целосно дефиниран, т.е. до конечниот прекин на Константин со Лициниј и неговата победа над него на 18 септември 323 година, кога Константин станал единствен суверен. Десеттата книга веќе се однесува на предавството на Лициниј и завршува со глорификација на Константин. Оттука, излегува дека тој го напишал крајот на својата историја по 323 или дури 325 година, и многу е веројатно дека самата историја е напишана од него приближно помеѓу 315 и 316 18 година. И оваа работа може да се нарече совесна, па дури и научна. Покривањето на настаните од Евсевиј е неважно за нас; тој е незаменлив за нас како снабдувач на факти што ги позајмил од извори кои често не ни преживеале. Теолошките ставови на Евсевиј се и широки и премногу еднострани. Тој зборува за Божјите патишта и влијанието на ѓаволот почесто отколку што дозволуваат современите историчари. Неговата историја во некои погледи не ги задоволува не само барањата на вистинските историчари, туку дури и оние на неговите современици. Може да се прифати како неспорно дека неговите современици можеле подобро да ги карактеризираат историските личности отколку Евзебиј. Тие барем задржуваат поживи карактеристики. Аммијан Маркелин е позитивен мајстор на својот занает во споредба со Евзебиј. Евзебиј овде е прилично безбоен. Во принцип, мора да признаеме дека неговите таленти како историчар-психолог, па дури и стилист не се најважни. Ако ја примениме нашата гледна точка на неговата приказна, таа нема да издржи тестирање: во неа речиси и да нема прагматизам. Но, значењето на делото на Евзебиј ќе се појави во поинакво светло ако утврдиме поинакво гледиште. Целата негова сила лежи во тоа што имал пристап до огромни библиотеки, Цезареја и Ерусалим, од кои користел различни дела на антички писатели. Тој е мајстор кога пишува. Црковното историско дело на Евзевиј, во суштина, е опис на најбогатата збирка книги што била во рацете на авторот, опис распореден по хронолошки редослед според владеењето на императорите. Во овој поглед може да се спореди со Библиотеката Ватикана на Асемани (1719–1728). Разликата меѓу Асемани и Евзебиј се сведува на изобилството на материјал, а не на суштината на техниките. Меѓу учените историчари од подоцнежните времиња, исто така, правилно е да се посочи како аналогија во овој случај на Тилмон, кој даде примерна историја во однос на научната веродостојност. На секој ред открива од каде ги зел информациите: францускиот текст го претставува неговиот превод на грчки и латински оригинали. Читателот може веднаш да погоди дали се заснова на сигурни извори или само претпоставки. Додека овој историчар ја водел работата, така и Евзебиј, кој преку извадоци се обидел да го докаже постоењето на позната историска личност. По својата содржина, историјата на Евзевиј е теолошка. Целата секуларна историја е оставена настрана од него. Целите што ги следи во својата историја совршено го карактеризираат нејзиниот теолошки карактер. Во предговорот на својата историја, Евзевиј вели дека ќе го следи континуитетот на апостолската традиција изразена во сукцесијата на архиерејските личности кои ги заземале најважните одделенија и во зачувувањето од нив и од другите учители на христијанската вера на апостолското учење. Ова е позитивната цел на неговата приказна. Негативниот е опис на оние волци кои, појавувајќи се во овча облека, го ограбиле стадото Христово, односно еретиците, опис на прогонството на христијаните од незнабошците и смртта на мачители. Еве, значи, суштински едноставна, но строго осмислена програма на неговата работа. Тој вети дека ќе го следи континуитетот на апостолската традиција, а во својата историја собира таков материјал од кој е јасно дека континуитетот навистина е зачуван. Од негативна страна, Евзебиј не е од оние историчари кои се целосно објективни. При набројувањето на ересите, тој не го посочува прецизно учењето на еретиците, туку обично само вели дека во такво и такво владеење се појавил таков и таков еретик. На пример, за Сабелиј, тој вели дека во учењето на Сабелиј се чувствува големо богохулење против Бога; Очигледно, од таквата порака не може да се добие јасна претстава за лажното учење на Сабелиус. Во однос на прогонот, тој е поконзистентен. Редоследот на излагањето е следниов: зборувајќи многу детално за античкиот период на црковната историја, тој го именува римскиот император, како и епископите кои владееле со најважните седишта - Ерусалим и други за време на владеењето на овој император. Утврдувајќи ја таквата хронолошка рамка, тој извлекува синхронизми и метахронизми од книжевните споменици, а во исто време дава информации за содржината на овие дела, за кореспонденцијата меѓу епископите, ересите и полемиките против нив. Тој обично вели дека таков и таков документ буквално (katá lé_ksin) го кажува ова; Благодарение на овој начин, сопствените нагаѓања на Евзебиј се прилично лесно да се разликуваат од она што е всушност дадено. Ја користел грчката литература; тој, како епископ на Кесарија во Палестина, веројатно знаел да чита сириски, но не е јасно дека тој широко користел сириско писмо. Што се однесува до латинските споменици, тој ги користел во преводите, но не особено вешти, така што би било невозможно да се разберат многу делови доколку не се сочувале оригиналите. Последните книги од историјата на Евзевиј се посветени на историјата на прогонствата под Диоклецијан. На крајот од приказната, или по осмата или деветтата книга, во ракописите е ставена и „Приказна за палестинските маченици“ (Perí tw'n én Palaistính marturhsantwn). За нив Евсевиј зборува или како очевидец, или според сведоштвата на очевидците. Овде најистакнато место зазема мачеништвото на Памфил, презвитер од Цезареја, пријател на Евзевиј. „Приказната“ е зачувана во оригинал до денес во скратена верзија. Целосната верзија е достапна само во преводот на сириски јазик објавен од Вилијам Куретон во 1861 година (В. Куретон, Историја на мачениците во Палестина. Лондон 1861). Осврти генерирани од ова издание укажуваат на важноста на сирискиот превод, кој е лесно разбирлив, имајќи го предвид фактот дека грчкиот текст претставува несовладливи тешкотии во хронологијата 19 20 . Во последните книги од историјата особено е очигледна говорливоста на Евзевиј, која го сочинува неговиот недостаток. Овде наоѓаме многу непотребни работи и според оваа околност можеме да го судиме Евзебиј како писател воопшто. Генерално, стилот на неговите пишувања е многу мрачен и збунувачки. Ако на некои места во неговата историја се воздржува од говор, тогаш тоа позитивно служи во корист на интересите на црковната историја. Првото издание на црковната историја на Евзевиј (editio princeps) е направено во Париз во 1544 година во фолио од Роберт Стефан. Објавувањето на оваа публикација беше, може да се каже, фатално за публикации од подоцнежните времиња. Објавувањето е направено според еден кодекс, кој се наоѓа во Кралската библиотека во Париз, кој се нарекувал „кодекс Региус“ и бил многу лош [малку читања, исто така и поделбата на поглавја, се позајмени од друг ракопис, кодексот Medicaeus]. По објавувањето на Стефан следеше објавувањето во Париз во 1659 година на талентираниот Валесиј. Вториот беше поврзан во неговиот бизнис со неговиот претходник. Сметајќи дека изданието на Роберт Стефан е врв на совршенство, Валоа го задржа својот текст речиси насекаде. Но, имајќи добри прирачници во шифрите C [Mazarinaeus], ​​B [Medicaeus], ​​D [Fuketianus], Fa [Savilianus], користејќи ги и некои други, тој посочи поправилно читање под линијата. Текстот беше препечатен од Валоа во Кембриџ во 1720 година, Рединг. Изданието Валоа ја дава историјата на Евзебиј во „Патрологијата на Мињ“ (1857). Потоа имаше публикации од Строт во Хале во 1779 година и Цимерман во Франкфурт во 1822 година. Во 1827 година, изданието на Хајнихен беше објавено во Лајпциг. Тој имал само податоци за Валоа за неговиот критички апарат. Чекор напред, благодарение на усогласувањето на некои кодови, направи Едуард Бартон, чија публикација се појави во 1838 година во Оксфорд и беше препечатена во 1872 и 1881 година. Светла. Потоа следеше објавувањето на Алберт Швеглер во 1852 година во Тибинген, каде што беа добро разјаснети групите во кои треба да се постават ракописите на Евзебиј. Но, откако добро ги класифицирал ракописите, си поставил ограничена цел, сакајќи да ги обнови текстовите на Евзебиј главно врз основа на C [Mazarinaeus или Parisiensis 1430]. Во Шафхаузен (Scaphusiae) во 1859–1862 година. Историјата на Евзебиј беше објавена во делови од католички професор од Бреслау, поранешен протестант кој преминал во католицизам и поранешен вонреден професор на Универзитетот во Берлин, Хуго Ламер. По преобраќањето во католицизам, Хуго Лемер го зазеде столот по црковна историја на Католичкиот универзитет во Бреслав. Својата мотивација да се преобрати во католицизам, тој ја опиша во брошурата „Misericordia Dei“, која набргу по нејзиното објавување стана античка реткост. Лемер, католик, беше, така да се каже, персона грата во Рим, и затоа лесно му се отвораа вратите на тие библиотеки, во кои претходно ќе беше многу тешко да влезе како протестант. За да ги проучува ракописите на Евзебиј, тој ги посетил Дрезден, Виена, Венеција, Рим и Минхен и на тој начин го довел својот критички апарат на бројката од 24 ракописи и пасуси на Евзевиј. Ова беше огромен чекор напред. Но, Лемер сугерираше дека кодот О (Венетус 338) најпрецизно го пренесува оригиналниот текст на Евзебиј, додека, напротив, овој код претставува еден вид кратенка од другите изданија. Лемер дури ја репродуцирал поделбата во поглавја според кодот О. Не бил запознаен со француските и англиските ракописи и затоа венецијанскиот ракопис не бил проверен против нив. Ракописите што Лемер ги користел за објавување се подредени по редослед на Швеглер. Второто издание на Ганихен, најзадоволително за своето време, исто така во Лајпциг, датира од 1868 година. Гаинихен, во суштина, стои на рамениците на Лемер. Тоа се гледа од фактот што, на пример, „Вита Константини“, која Лемер не ја објавил, објавува само 5 ракописи, додека црковната историја - 24. По оваа публикација, изданието на Шафхаузен на Лемер ја изгубило својата вредност. Гаинихен го отфрлил латинскиот превод на Евзебиј во претходните изданија, што бил непотребен за учениот читател. Гаинихен оставил јасни делови од грчкиот текст на Евзебиј без белешки; На темните пасуси им дал белешки под линијата каде што го посочил латинскиот и германскиот превод на овие пасуси. Кога текстот на Евзебиј згрешил во неологизмите, Ганихен ги упатил читателите на прирачници за граматиката на подоцнежниот грчки јазик. По ова, повеќето од делата на Евзебиј беа објавени во Лајпциг од Диндорф во 1871 година. Ова издание претставува чекор назад во споредба со претходните изданија, имено второто издание на Гаинихен. Во претходните изданија, веќе беше утврдено дека ракописите на делата на Евзебиј биле поделени на 2 или дури 3 презимиња, но Диндорф повторно ги измешал во своето издание. Диндорф сака да го врати најдобриот текст само според некои кодови - пред сè (како Швеглер) според C; но меѓу овие избрани се појавува и О, иако таа припаѓа на друго семејство, а во својот еклектицизам Диндорф се покажа како неконзистентен и често го отфрла читањето на Ц и прифаќа читање на други ракописи. Што, всушност, останува да се направи за да се врати текстот на црковната историја на Евсевиј? Во врска со изданието на Диндорф, а потоа и во следните времиња, имаше поплаки од германски научници дека сè уште нема целосно задоволително критичко издание на текстот на Евзебиј. Но, овие поплаки се залудни. Најдоброто, се разбира, секогаш е непријател на доброто, а човечката мисла нужно мора да оди напред со текот на времето. Но, малку е веројатно дека нешто суштински ново ќе се најде во споредба со она што е веќе дадено од Гаинихен. Изборот на несогласувања што ги направил во своето издание содржи многу материјал, а целата задача на учените издавачи на Евзевиј се сведува на оданочувањето на ракописите. Но, можеби читањето на текстот на Евзебиј секогаш ќе биде контроверзно. За обновување на текстот на Евзевиј, очигледно, покрај ракописите, може да послужи и Никифор Калист (околу 1333 г.). Но, ова е доцен писател и затоа не е авторитетен; Во меѓувреме, постојат ракописи на Евзевиј од 10 век. Згора на тоа, Калист понекогаш го менува текстот на Евзебиј. Важноста на Калист како коментатор, односно колку тој го објаснува Евзевиј е нематеријална. Приказната за Калист добива значење само затоа што тој можел да ја користи библиотеката на Цариградската патријаршија. Ова е грчки прирачник. Ако, при оценувањето на ракописите од историјата на Евзебиј, требаше да го препознаеме препишувањето како критериум, тогаш треба да го препознаеме најсовршеното читање на Евзебиј, кое го наоѓаме во латинскиот превод на историјата на Руфин од Аквилеја. Но, Руфин го пренел Евзебиј само на латински и воопшто не го превел буквално, и затоа не може да се тврди дека читањето на Руфин е сосема точно и најсовршено. Од истата причина, читањето на Евзебиј, кое се наоѓа во делото на Јероним „Де вирис славно“, не може да се смета за совршено. Покрај грчките прирачници и преводите на латински, постои и извор за утврдување на текстот на Евзевиј. Тоа се источни преводи - сириски и ерменски. Од сириските ракописи на преводот на историјата, еден датира од 6 век. и се наоѓа во Лондон во Нитриската збирка сириски ракописи на Татам; ги содржи само првите пет книги. Друг ракопис е едвај 120 години помлад од Евзебиј и напишан во 462 година, кој се наоѓа во Имп. јавна библиотека во Санкт Петербург; недостига 6-та и делумно 5-та и 7-мата книга. Се очекуваше издание на овој сириски Евзебиј од Вилијам Рајт. [По неговата смрт беше завршен во 1898 година од страна на Мек Лин (Кембриџ). Една година претходно, публикацијата на Беѓан беше објавена и во Лајпциг. Ракописите, како што се наведува, имаат празнини. Но, онаму каде што нè остава преводот на сириски, на помош доаѓа ерменскиот превод. Ерменскиот научник Џаријан го објавил својот превод на Евсебиј на ерменски во Венеција во 1877 година, а подолу го отпечатил античкиот ерменски превод [од сириски]. Овој превод, иако ракописот е доцен, 5 век. а датира од времето на Месроп 21. Со збирката ориентални прирачници за Евзебиј, критичкиот апарат може да се смета за комплетен. Ако ги совладате сите овие прирачници, резултатот ќе биде дека постојат две класи на кодови на Евзебиј: едната рецензија може да се нарече париски (C, Mazarin), другата фирентинска (G и H, ракописот на Московскиот синод. Библ. Ј исто така припаѓа на него). Сирискиот превод и ерменскиот се во непосредна близина на едниот, па на другиот. Така, кога се објавува Евзебиј, не може да се запре само на едно читање, туку мора или да се следи еклектичен пат, или да се презентираат две читања последователно (едното во форма на текст, другото во форма на белешки); Можеби прегледите дојдоа од повеќе од еден ракопис на Евзевиј, па затоа, заклучокот ќе биде дека тие треба да останат такви 22. в) Подоцнежното дело на Евзебиј, кое ги опфаќа настаните од ерата на Константин Велики, неговите четири „збора“ (lógoi) за Константин, или Животот на Константин во 4 книги, веќе беше дискутирано погоре. Во изданието Gainichen, тие се проследени како 5-та книга од проповедта Pro_s tón sullógon twn agíwn („До Соборот на светите“) на императорот Константин и, конечно, како заклучок, од проповедта на самиот Евзевиј по повод триесетгодишнината од владеењето на Константин“. Како примарен извор за овој период, делото на Евзебиј останува вредно засекогаш, бидејќи Евзебиј прави извадоци од документи - од една страна; од друга страна, Евсевиј овде како очевидец зборува за многу работи. Но, овде во целост беа изразени сите оние недостатоци на Евзебиј како писател, кои веќе ги забележуваме во последните книги од неговата историја. Гласноста, величественоста и збунетоста ја сочинуваат карактеристиката на неговите „Приказни“ за Константин. На есејот на Евзевиј за Константин треба да се гледа токму како пофални зборови за вториот, кои не се лишени од историски грешки, неточности и претерувања. Ваквиот слободен однос кон историските податоци е генерално карактеристичен за говорниците, што го покажуваат примерите избрани од А.П. Лебедев. „Зборот“ по повод триесеттиот роденден на Константин не додава ништо во животната историја на вториот и е, како да се каже, официјална потврда на сè што е кажано во него. Наследници на Евсевиј во V и VI век. Наследниците на делото на Евзебиј во областа на историографијата се луѓе кои живееле сто години по него. Во овој поглед особено е поволна ерата на владеењето на Теодосиј Помладиот; За кратко време овде се појавуваат голем број црковни историчари. Првото место во времето му припаѓа на аријанскиот историчар Филосторгиј, кој живеел околу 425 година и напишал 12 книги, од кои секоја започнува со една од буквите од неговото име. Ова дело, поради неправославието на неговиот автор, не било дистрибуирано во Византија, а го знаеме од извадоци направени од Фотиј (Библиот. код. 40). Се подразбира дека Филосторгиј пишувал од своја гледна точка, а неговото покривање на историските настани е чисто аријанско. Но, бидејќи имал при рака документарни извори за аријанизмот, за појасно разбирање на второто би било многу важно да се има неговата историја. Филосторгиј известува многу интересни детали; на пример, дека на соборот во Никеја му претходел конгрес на епископите Хосиј и Александар Александриски, на кој било одлучено да се прогласи omooúsio_s на Никејскиот собор. Оваа приказна не е ништо неверојатно, иако е тенденциозна. Има податоци и за несогласувањата што постоеле меѓу самите Аријани. Особено впечатлив е неговиот поглед на Василиј Велики и Григориј Богослов. Тој ги претставува како толку учени дека Атанасиј Велики е речиси дете пред нив. И оваа идеја изгледа непристрасна, бидејќи Евномиј, почитуван од Филосторгиј, бил во полемика со Василиј Велики. Последователните историски писатели очигледно не го користеле Филосторгиј. Тогаш, околу ова време, се појавува сè уште незачуваната историја на ерусалимскиот презвитер Хесихиј; дека е напишано под Теодосиј Помладиот, тоа се гледа од белешките во него за Теодор Мопсуестиски, прочитани на 5. Вселенски собор. Делото на сидскиот презвитер Филип, за кое Фотиј зборува без многу одобрение (шифра 35), исто така не е зачувано. Понатаму, на истото поле речиси истовремено се појавуваат тројца историчари, кои може да се наречат временска прогноза, како што опишаа приближно во исто време. Првиот од нив е Сократ Сколастикус. Неговата „Црковна историја“ се состои од 7 книги и го опфаќа времето од абдицирањето на Диоклецијан од престолот во 305 година до 8-миот квинвентиум на Теодосиј Помладиот, или до 439 година. Сократ пишувал во име на одреден Божји човек, Теодор, како што самиот рекол. Овој Теодор, како што мора да се претпостави, бил епископ, но не се знае со каква витрина се занимавал, само што не бил Теодор Мопсуестиски. Малку се знае за лицето на Сократ. Се родил, израснал и живеел во Константинопол; работите на Константинопол му се чинат најважни и тој детално зборува за нив; Тој самиот виде многу од она што беше кажано. Сумирајќи ги сите податоци во врска со неговата биографија, можеме да претпоставиме дека тој е роден на крајот на IV век. Ова е очигледно од фактот дека Сократ учел со паганските граматичари Амониј и Хелада, кои морале да побегнат по затворањето на серапионот во Александрија (388–389). Меѓу сведоците и очевидците со кои Сократ морал да се справи, прво е рангирана Оксанон, Новатскиот презвитер. За овој Оксанон, Сократ известува дека бил млад на соборот во Никеја и видел епископи кои се родени околу 250 година; Тоа значи дека благодарение на Оксанон, со кого лично разговарал Сократ, можел да зборува за традицијата во период од околу 200 години. Сократ ги повикува и другите сведоци и очевидци по име. Што се однесува до мотивацијата на Сократ да пишува историја, таа била да ја продолжи приказната за Евзебиј Кесариски. Затоа, Сократ подетално зборува за она што накратко го спомнува Евзебиј. Своите информации за некои факти од ерата на Константин Велики тој ги црпел од делата на Евзевиј. За настаните по соборот во Никеја, тој зборува врз основа на историјата на Руфин. Што се однесува до книжевниот интегритет на Сократ, треба да се забележи дека тој, откако веќе ги напишал првите две историски книги, откако нашол пристап до делата на Атанасиј Александриски и се уверил во заблудата на сведочењето на Руфин, сметал дека е негова должност да ги преработи одново, во формата во која ги имаме во моментов. Всушност, Сократ немал сериозна подготовка за својата работа и не можел да ја има. Образованието што го добил било световно, а работел во правната професија (го нарекуваат „школастик“ во смисла на адвокат); во теолошката област тој самиот признава дека е неспособен. Но, и покрај неговата теолошка неспособност, тој изјавува целосна непристрасност во оценувањето на фактите од црковната историја од негова световна гледна точка. Едно од неговите водечки ставови е верската толеранција. Секогаш ги осудува оние епископи кои ѝ грешат, а не само Аријанците, Аполинарите, Македонците, туку и православните. Така, тој зборува крајно остро за Несториј за неговото прогонство, а не сочувствува со гонењето на хетеродоксните и неправославните од Кирил Александриски. Тој е критичен кон самите теолошки дебати; вистината, според него, лежи толку блиску до двете страни што би можело да се расправа уште помалку. Во врска со оваа религиозна толеранција стои и неговиот умерен однос кон Јулијан. Тој не признава дека второто им забранувало на христијаните да се занимаваат со класична литература, како што тврдат другите писатели, тој само им забранил да го објаснуваат тоа; тој беше доста критичен кон христијанскиот обид класичната поезија да се замени со теолошки адаптации. Многу карактеристична страна на приказната за Сократ е прашањето за неговиот однос со Новатјаните. Многумина тврдеа дека тој самиот им припаѓал на Новатјаните, но тоа е неправедно: во својата приказна, Сократ се спротивставува себеси со Новатјаните како член на Католичката црква. Но, тој всушност е заинтересиран за Новаци. Така, на пример, тој известува дека Новатијан умрел маченик, дека Новатјаните биле присутни на соборот во Никеја, каде што биле повикани нивните епископи; ја следи сукцесијата на нивната хиерархија, како и на православните епископи. Тој има јасни информации за внатрешните настани меѓу Новатјаните и ја одредува нивната состојба дури и во незначителни области на Фригија и Рим, што не било лесно да се знае додека живеел во Константинопол. Тој го нагласува добро познатиот однос на Златоуст кон Новатјаните. Еден ден тој го искажува судот дека Новатиан случајно не се соединил со Православната Црква. Конечно, во однос на најчувствителното прашање - екскомуникацијата на паднатите, Сократ, иако припаѓал на Католичката црква, бил многу скептичен во однос на дисциплината, што овозможува повторно покајание. Така, од оваа гледна точка, Сократ очигледно е Новацијанец. Таквата блискост со новотската историја сугерира дека Сократ потекнувал од семејство кое некогаш му припаѓало на Новатизмот, поради што тој можел да ја знае минатата историја на вториот од семејните традиции. Особена карактеристика на историјата на Сократ е нејзината романизирачка тенденција. Во неговата историја има пресуди толку неосновани што римокатолиците можат само да се радуваат на нив. Така, тој тврди дека кога се појавиле спорови на исток за Божественоста на Светиот Дух, Дамас, Римски бискуп, напишал дека Светиот Дух треба да се признае како едносуштински со Бог Отецот и Синот, и споровите завршиле; дури тврди дека вселенски собор не може да се одржи без дозвола на римскиот епископ. Оригинална карактеристика во историјата на Сократ е тоа што тој се залагаше за доброто име на Ориген: овој му се чини дека е голем човек; Лицата кои го нападнале биле пигмејци во ментална смисла и Херострати во морална смисла. Не заборава да нагласи дека Теофил, спротивставувајќи се на Ориген, самиот бил фатен додека ги чита делата на Ориген. Во секој случај, осудата на Ориген беше дочекана со несимпатии од Сократ. Изворите што ги користел Сократ биле ограничени. Тој не е ни запознаен со делата на големите Кападокијци. Еден од најистакнатите извори, кој во моментов не постои, бил Sunagwgh' twn sunódwn (збирка на собори) на Савинус, епископ на Хераклеја, следбеник на Македониј. Оваа збирка соборни документи ја опфаќа речиси целата историја од почетокот на аријанството. Сократ истакнува дека ова дело е снабдено со коментари кои не се без пристрасност: Савин молчи за фактите и настаните кои фрлаат неповолна светлина врз аријанизмот. Така, тој не зборува за бесовите што се случија во Александрија по повод стапувањето во епископската столица на Аријанците Григориј и Георгиј; на ист начин не зборува за тоа како, по смртта на Атанасиј Велики, на катедрата бил поставен Аријан Луциј. Но, во други аспекти оваа колекција е многу вредна. Оваа збирка на совети е важна за документирањето на актите и нивната комплетност; Овде особено се зборува за расправите што се воделе на Селевкискиот собор, така што се чини дека извештајот е направен речиси од стенографски запис. Во врска со различните детали од историјата на Сократ, треба да се забележи дека тој посветува многу сериозно внимание на хронологијата. Дека прави грешки на места е несомнено; сепак, јасна е желбата за прецизно назначување. Состанувањето го прави според конзулите. Една од грешките на Сократ беше датираниот Собор во Сердика во 347 година и оваа грешка предизвика многу тешкотии. Во моментов, по објавувањето на велигденските пораки на Атанасиј Велики и содржината за нив на сириски [Cureton 1848, trans. на неа. јазик Larsow 1852], се признава дека катедралата била во 343 23 24. Во однос на годината на смртта на Атанасиј Велики, Сократ исто така прави грешка од околу две години; тој го одредува времето на неговата смрт во 371 година, но во меѓувреме умрел во 373 година. Очигледно, би се очекувало поголема прецизност од Сократ, барем што се однесува до него како адвокат, имено, во однос на законодавството, судењата и одбраната. Но, информациите што тој ги дава во оваа област се такви што врз основа на нив никако не може да се препознае авторот како адвокат. Неточни од правен аспект, тие изгледаат исти од историска гледна точка. На пример, Сократ тврди дека императорот Валентинјан, откако се оженил со нејзината слугинка за време на животот на неговата сопруга, издал декрет со кој им дозволува на сите да имаат две законски сопруги, додека се знае дека тој веќе се оженил со вдовица и вдовица. Објавувањето на историјата на Сократ, заедно со изданието на Евзебиј, Созомен, Теодорит и Евагриј, го презеле Стефанус (1544 Кристофорсон (1612), Валесиј (1668) и Ридинг (1720). Кодд Флорентини ФМ - најважниот Текст од Бригфа (1878) претставува чекор назад. По Сократ, црковната историја ја напишал Хермија Созомен. Тој беше од Палестина, од селото Бетелија во близина на Газа и беше во добри односи со палестинските подвижници; еден од нив, Иларион, еднаш излекувал од болест еден жител на Бетелија, Алафион (опседнат), и тоа послужило како причина за преобраќањето на дедото на Созомен во христијанство. Созомен се сети на Зенон, епископ Мајумски. Како адвокат, Созомен се населил во Константинопол, каде што учествувал во црковната поворка што била под патријархот Прокло. Блиските односи со подвижниците оставиле белег на ликот на Созомен, кој бил благочестив човек склон кон подвиг. Тој напиша историја на црквата која опфаќа настани од 324 до 439. и се состои од 9 книги. Но, неговите историски наративи ни преживеале само до 423 година. Изгубениот дел, сепак, е незначителен. На прашањето што го натера Созомен да го земе своето перо, тешко е да се даде точен одговор. Треба да се напомене дека Созомен, како историчар, е во тесна врска со Сократ. Споредувајќи ги приказните на Сократ и Созомен, научниците дошле до заклучок дека вториот позајмил речиси сè од првиот. Одлучувачки фактор во ова прашање не е тоа што овие две приказни се генерално слични, туку дека особено се неверојатно слични. Така, некои епизоди вметнати од Сократ се наоѓаат таму во Созомен, иако тој немал логична потреба од нив. Сократ има приказна за Новатскиот собор и полемиката за празнувањето на Свети Велигден, но и за Созомен. Сократ зборува за прашањето двапати да се слави Велигден, а и Созомен, и во истата врска. Сепак, Созомен не го споменува Сократ како водач во неговата работа. Се признава дека Созомен е независен само во информациите за постоењето на црквата во Персија и за монаштвото во Палестина и Сирија. Овде пишувал врз основа на примарни извори, усни информации и сведоштва и е за нас како примарен извор. Значи, Созомен го користел Сократ, а неговата приказна е само преработка на Сократовата. И другите писатели во Византија ги користеле делата на нивните претходници, но во најголем дел тие буквално препишувале од нив, а Созомен само со свои зборови и на поелегантен јазик го кажал напишаното од Сократ. Што го поттикна Созомен да пишува на овој начин? Прашањето е тешко. Може да се помисли дека на Сократ не му се допадна насоките на Сократ поради симпатиите на вториот со Новатјаните, поради неговото постојано осудување на прогонството на неправедните и поради неговата почит кон авторитетот на Ориген. Но, иако овие (од одредена гледна точка) грубости на Сократ се измазнуваат во Созомен, во овој момент не се забележува значајна разлика меѓу нивните дела. Исто така, неверојатно е што Созомен го третирал делото на Сократ на овој начин бидејќи се надевал дека неговата приказна нема да биде позната подалеку од Палестина. Од обраќањето на Созомен до Теодосиј, на кого сакал да му го посвети своето дело, јасно е дека тоа било наменето за дистрибуција надвор од Палестина. Може да се помисли и дека Созомен, кој претходно напишал кратенка од историјата на Евзебиј во две книги до 323 година, сакал да го скрати делото на Сократ за полесно користење. Но, тоа беше непотребно, бидејќи историјата на Сократ беше прилично кратка и можеше да ги задоволи таквите потреби. А кратенката на Созомен не е сосема успешна, бидејќи тој дава соодветни имиња на многу лица и многу хронолошки датуми, така што е невозможно да се даде точна хронологија според Созомен. Впрочем, не само во погоре споменатите точки, Созомен е независен, бидејќи во овој случај користел материјали недопрени пред него, кои и самиот ги спомнал со наглас: прво ги проверил и лично се консултирал со оние извори што ги користел Сократ. Така, тој ја искористи колекцијата на Савин. Но, тој ги проширува своите хоризонти на запад кога укажува на Мартин од Тур, Хилари од Пиктавиус. Во однос на историјата на Александриската патријаршија, Созомен го користел грчкиот текст на „Historia acephala“, првпат објавен од Мафеи во 1738 година, што Сократ го немал. Благодарение на оваа околност, можеме да го искористиме почетокот на приказната на Созомен, оној дел што не стигнал до нас во латинскиот превод. Овде, пак, Созомен прави погрешно отстапување од оригиналот, според кој патријаршијата на Атанасиј Велики траела 45 години без 30 дена, додека според Созомен била 46 години. Така, случајот на Созомен не е толку лош како што некои научници тврдат дека е. Ако кажат дека пишувал историја со премалку нов материјал, тогаш може да се каже дека и сега се пишуваат различни дела и без привидот на нов материјал. Не го цитира Сократ по име, но не цитира никого. Исто така, Евзебиј не го цитира Јулиј Африканус во својата хроника, претпоставувајќи дека делото на вториот им е познато на читателите. Тогаш мораме да обрнеме внимание на фактот дека Созомен му го посветил своето дело на царот Теодосиј, а тоа укажува дека, можеби, Созомен ја напишал својата историја против негова волја. Но, и покрај сето тоа, тој направи се што можеше 25. Всушност, во однос на научната обука, Созомен не беше повисок од Сократ. Не можеше да сфати каде што последниот не можеше да го сфати. Но, за најкомплетноста на цитатите, Созомен има цена, а неговата работа во никој случај не може да се смета за излишна. На Созомен треба да му се даде предност во случаите кога тој не се согласува со Сократ и го коригира. И покрај се ова сепак е необработен историчар и добро би било некој да се потруди да ги провери овие синоптичари особено во врска со Теодорит и да посочи паралелни места итн. Посебна карактеристика на делото на Созомен е еден вид црковност, доведена до точка на лажна апологетика, бидејќи тој се обидува да им даде морално оправдување на речиси сите црковни настани. Така, во врска со смртта на императорот Јулијан, Сократ претпоставил дека таа настанала од обид за негов живот од страна на еден христијанин, а Созомен, признавајќи ја оваа мисла на Сократ како несомнено вистинита, додава дека тоа претставува голем подвиг од страна на христијаните. Или друг пример. Теодосиј Велики ја подели својата империја на два сина, Аркадиј и Хонориј, а бидејќи и двајцата беа малолетни (сепак, не по возраст, туку по карактер, а таквите луѓе се малолетни до старост во развојот на својата волја), им додаде старатели. За време на источниот император Аркадија, чувар бил Руфин, кој предизвикал незадоволство кај војниците и бил убиен од вторите. Созомен овде можеше да каже дека тоа е договорено за поголем успех на Црквата Христова. Најдоброто издание е Robert Hussey [завршено од J. Barrow], Oxonii 1860 (5 кодекси, 6 помирувања [извадоци] од варијанти и 4 изданија). Codex Baroccianus (B) ab Husseio collatus е најважниот за изданието 26. Нешто подоцна, Теодорит Кирски ја напишал својата историја. Теодорет генерално имал среќа во науката: во 1890 година, извонредно дело за него од Н.Н. Глубоковски е објавен во Русија (Блажениот Теодорит, епископ Кирус. Неговиот живот и книжевна дејност. I-II. М. 1890 год. непознато, во секој случај, се движи помеѓу 441 - 449 година. Пресудите за ова дело се доста разновидни и различни. Прашањето пред се е дали Теодорит ги знаел делата на своите претходници Сократ и Созомен и дали дава нешто ново во споредба со нив. Во делото на г. Глубоковски се докажува дека нема докази дека Теодорит ги користел Сократ и Созомен, а дозволена е само можноста за негово запознавање со Филосторгиј. Но, ова е тешко веројатно: меѓу Филосторгиј и Теодорит има повеќе разлики отколку сличности. Има повеќе докази во прилог на мислењето дека Теодорит го користел Руфинус во грчкиот превод. Која е заслугата на приказната на Теодорит? Германскиот научник Иеп зборува за него на таков начин што меѓу сите црковни историчари Теодорит е најбезначаен и најнекорисен. Шаф, напротив, многу високо ја цени својата работа; Г-дин Глубоковски исто така ја преценува нејзината важност. Всушност, ова дело, како историско, е медиокритетно: хронологијата понекогаш е збунета, фактичките детали се неточни. Теодорет понекогаш користел документи со неоспорна автентичност, како што е дијалогот меѓу римскиот епископ Либериј и Констанциј. Користејќи ги делата на Атанасиј, Теодорит не можел да ја разбере историјата на неговото бегство. Вредноста на неговата историја особено лежи во тоа што Теодорит придонел за неа до 12 документи, кои биле зачувани само во неговото дело. Но, при оценувањето на делото на Теодорит, не треба да се изгуби од вид дека тој својата историја ја определува како црковна и ја води како црковна; и затоа, во смисла на граѓанска историја, нејзината историја е крајно скудна. И Ieen го разгледува само од оваа (граѓанска) гледна точка. Како црковен историчар, Теодорит има некои карактеристики што ја сочинуваат неговата предност пред Сократ и Созомен. Сократ и Созомен гледаат на црковните настани од ѕидините на Константинопол. Теодорит припаѓал на исток и затоа ја разгледува црковната историја од оваа област и, врз основа на локални податоци што ги немале ниту Сократ ниту Созомен, ги опишува настаните на исток, чиј центар била Антиохија. Како добар догматист, Теодорит совршено разбирал што може да се прифати, а што не може да се претплати. Имал при рака некои документи кои Сократ и Созомен ги немале. Но, најважното и највредното нешто во историјата на Теодорит е тоа што тој нè учи да ја разбереме подоцнежната ера на аријанските спорови и правилно да ги гледаме личностите и настаните од оваа ера. Сократ, бидејќи не бил теолог, усвоил стереотипно гледиште за личностите и настаните на Истокот. Оние епископи кои немаат црковно општење со Атанасиј Велики ги означува со името Полуаријци. Но, невозможно е да се судат од оваа гледна точка. Во меѓувреме, гледиштето на Теодорит е гледиштето на Василиј Велики, Григориј Назијанзиски и други отци. Теодорит е претставник на источното православие, стои на поинаква историска гледна точка од конкретно александриската гледна точка на Атанасиј Велики (во раните години од неговиот живот). Личностите кои, под перото на Сократ, се полуаријанци, во Теодорит се поборници на православието; неговото гледиште е очигледно мелетинско. Како личност од повисока положба и како развиен карактер, Теодорит е забележително воздржан во своите судови; затоа неговата приказна е полна со пропусти. Еден пример во тој поглед е прикажувањето на настаните што доведоа до падот на Јован Златоуст, кој беше светилник на Теодорит. Сепак, Теодорит не зборуваше за него од гледна точка на неговиот поддржувач. Во Книгата V тој се изразува вака: „Откако стигнав до овој момент во историјата, јас сум во тешка ситуација; морам да кажам за дрските навреди кон Џон; но бидејќи неговите противници беа достојни и во други аспекти, ќе ги сокријам нивните имиња“. Без воопшто да ја крие вистината дека зладувачите на Златоуст биле неправедни кон него, тој не ги спомнува имињата на непријателите на Јован Златоуст. Судбината на објавувањето на црковната историја на Теодорит е прилично чудна. Се појави во печатење порано од историјата на Евзебиј. Неговиот грчки текст се појавил во Базел во 1535 година. Во 1544 година било објавено париското издание на Роберт Стефан, кое се засновало на парискиот ракопис. Во 1612 година беше отпечатен во Женева од Кристофорсон. Потоа, приказната за Теодорит била објавена во 1642 година во неговата „Опера“ од Сирмонд. Но, за да го подобри текстот, освен да ги исправа правописните грешки, Сирмонд не направи ништо ново. Прашањето за ракописите што ги користеле овие издавачи е многу нејасно. Веќе Роберт Стефан, следејќи го текстот, постави извадоци од различни опции, собрани неконзистентно. Женевското издание од 1612 година исто така ги содржи сите овие опции. Многу поважно е париското издание од 1673 година од Валоа, кој ги имал при рака шифрите на Лев Алација и Савилевски. По смртта на Валоа, биле пронајдени извадоци од друг париски кодекс, кои биле вклучени во изданијата од 1677 и 1695 година. Изданието на Валоа потоа било репродуцирано во Кембриџ во 1720 година од Рединг (препечатено во Торино во 1748 година). Понатаму, публикацијата на Шулце-Носелт, Opera omnia Theodoreti (1772), претставува значаен успех. Оксфордското издание на Гејсфорд датира од 1854 година, генерално репродуцирајќи го прегледот на Валоа. Изданието на Сирмонд е препечатено во „Патрологија“ на Мин (том 82). Покрај црковната историја, Теодорит напишал уште две дела од историски карактер. Првата е „Filófeo_s istoría (Historia religiosa)“, „Богољубива историја“. Приказната зборува за триесет подвижници и се состои од триесет поглавја, од кои секое ни го прикажува животот на еден од овие подвижници. Ова е најважната приказна за историјата на сириското монаштво. Објавувањето на оваа приказна се заснова на еден ракопис и затоа не претставува никакви варијанти. Друго дело е испишано со следниов наслов airetikh'_s kakomufía_s epitomh' (Haereticarum fabularum compendium)", „Скратување на еретичката лажна мудрост." Ова дело се состои од четири книги кои ги објаснуваат лажните учења на античките еретици. Контроверзното прашање е претставено во поглавјето 12, каде што се зборува за последното поглавје од Неодо. беше вметната од друга страна. Други, напротив, тврдат дека Теодорит, по раскинувањето на сите врски со несторијанството на Халкидонскиот собор, можел, се разбира, да зборува грубо за Несториј 28. Ова дело немало посебни изданија, па дури и не било прифатено во Corpus haereseologicum на Franz Ohler. По Теодорит, во првата половина на 6 век, повторно речиси истовремено, како црковни историчари дејствувале три лица: Теодор Читател, Василиј, Килискиот презвитер и Јован Диакриномен. Сите тие се изгубени. Најпознат е првиот од историчарите; За последните две знаеме од неколку референци за нив и од „Библиотеката“ на Фотиј. Теодор Читател живеел под Јустин или Јустинијан. Тој, следејќи ги Евзевиј, Сократ, Созомен и Теодорит, напишал збир на црковна историја во 3 книги. Направено е намалување од кодексот, зачуван во Oxford Codex Baroccianus. Од оваа кратенка јасно се гледа дека последниот извадок е земен од 7-та книга Сократ. Продолжението на овој код беше неговата сопствена историја, зачувана само во скратена шифра, исто така во треска. Baroccianus во Оксфорд и во треска. Реџиус во Париз. Оваа кратенка погрешно му се припишува во првиот кодекс на Никифор Калист (околу 1333), постоела порано и веќе била користена од Теофан. Кратенката е поделена на 2 библии, „книги“ (1 - од 37 пасуси, II - од 65). I, 1–37 и II, 1–37 се земени од Теодор (пред стапувањето на Јустин); II, 38–59 веројатно преземено од изгубеното дело на Василиј Киликски (антиохенски поглед); II, 60–65 (за владеењето од Константин до Лав) - можеби од Теодор Читател. Теодор е цитиран од Јован Дамаскин, во актите на VII Вселенски собор, од Свида. Неговите дела не беа од мала важност. Јован Диакриномен напишал, според Фотиј (Библија 41), историја, почнувајќи од Теодор Мопсуестиски до императорот Зенон, и бил Севиријанец. Фотиј го поистоветува со Јован од Егејот. Василиј Киликски, според Фотиј, е лукав Несторијанец; Тој поседува и извинување против Јован Скитополис (Библи. 42, сп. 107). Всушност, тој едноставно бил претставник на антиохискиот тренд и, како што е кажано, вметнувањата во извадоците од Теодор веројатно му припаѓаат. По овие наследници на Сократ, Созомен и Теодорит, повторно започнува прекин во црковната историографија. Кон крајот на VI век, антиохискиот схоластик Евагриј, кој е роден околу 536 година, а починал по 594 година, дејствува како црковен историчар. Заземајќи истакната општествена позиција во Антиохија, тој дури ја доби и почесната титула префект, што се споменува и во натписот на неговата историја (ápó éparxwn). И покрај неговата световна кариера, тој бил близок и со црковната сфера, бил близок со Григориј, патријархот Антиохиски и му направил важна служба во една тужба. Евагриј напиша историја во 6 книги, опфаќајќи го времето од првиот собор во Ефес (431) до дванаесеттата година од владеењето на императорот Маурициј (594). Оваа историја не е толку богата со содржина како делата на претходниците на Евагриј. Авторот користи повеќе секуларни писатели отколку црковни документи. Меѓутоа, тој содржи и многу извадоци од преписката на ликовите, кои сега ни се изгубени 29. Евагриј е објавен заедно со други црковни историчари. Изданието на Ридинг (1720) беше препечатено од Гејсфорд во 1844 година [Сега постои критичко издание од Бидез и Парментие, Лондон 1899 година]. Со Евагриј, последниот наследник на насоката што започна со Евзебиј Кесариски ја напушта сцената. Писателите во оваа насока се појавуваат дури во 14 век - до Никифор Калист 30. Византиски цивилни историчари и хроничари Во византиската историја, политичките и црковните настани се мешаат едни со други, така што оние кои се занимавале со црковна историја правеле многу политички извештаи. Интересот за црковните работи тогаш ослабе толку многу што дури и не се прави разлика помеѓу црковните и политичките настани, туку сите тие се пријавени заедно. Така, црковната историја е изгубена во државната историја, така што црковната историја во вистинска смисла речиси исчезнува, останува само граѓанската историја. Списите на цивилните историчари постоеле и порано, пред Евагриј, и имаме многу дела кои го карактеризираат ова или она владеење, овој или оној период од животот на државата. Почетокот на периодот по Константин V. се карактеризира со учество на паганските историчари (Зосим, ​​Евнапиј) во литературните дела. Најдоброто издание на византиските историчари е Бонското (Corpus scriptorum historiae Byzantinae) во 49 тома од 1828–1878 година, колку што сè уште не е заменето со посебни, целосно научни публикации (како што се, на пример, изданијата на де Бур). Поголемиот дел од изданието во Бон беше препечатено од Мин. Најдоброто проучување на овие дела [за периодот од 813 до 963 година] се должи на Hirsch, F. Hirsch, Byzantinische Studien. Лајпциг 1876. Н.А. Скабаланович зборува за некои византиски хроники во својот есеј „Историјата на византиската држава и црква во 10 и 11 век“. Санкт Петербург 1884 31. Во ерата на Јустинијан бил издаден историчарот Прокопиј Кесариски, реторичар по обука и секретар под командантот Велисариј. Затоа, неговите дела посветуваат многу простор на воените настани. Напишал 2 книги „De bello Persico“, 2 книги „De bello Vandalico“, 4 книги „De bello Gothico“ [Opera omnia ed. Haury, vol.I-II, 1905], кои ги опишуваат сите походи на Јустинијан. Истиот реторичар по своја волја или по надворешен поттик се јавува како панегист на императорот Јустинијан во 6 книги „De aedificiis“, во кои испитува сè што е забележително за Јустинијан. Овде се дадени многу информации за црквите што ги изградил Јустинијан. Но, ако овде Прокопиј се појавува како панегист, тогаш во друго дело „Anékdota“ или „Historia arcana“ [ед. Krasheninnikov 1899], напротив, тој го разоткрива царот и императорот како чудовишта во човечки облик; Теодора, инаку, е претставена и како чудовиште на развратот. Сосема поинаква е гледната точка за градбите на Јустинијан овде; вели дека царот со овие градби ги поткопал државните ресурси. Ако во првото дело на Јустинијановата градба се изнесени сведоци за неговата слава и моќ, тогаш овде за нив се вели дека тоа било залудно и трошење огромни суми и дека Јустинијан во овој случај е целосно деспот. Невозможно е да не се забележи дека Прокопиј овде е пристрасен, од друга страна. Но, ова треба да се каже само за фактите позајмени од скандалозната хроника на Константинопол. Во други случаи, кога се оценуваат постапките на Јустинијан, тешко е да не му се верува, особено што овие пораки се слични на неговите пораки во други историски дела. Овој вид на работа за граѓанската или световната историја во својата форма треба да се нарече историја во вистинска смисла и има паралела во црковната историја на Евзевиј. Но, византискиот период главно се карактеризира со посебна форма на историски дела. Наместо историја, сега преовладува хрониката, што може да се процени од нашите хроники, каде се пренесуваат приказни по кралство и по години, така што заедно со политичките и воените настани се известуваат и чисто црковни настани. Така, Грците ја променија историјата во хроника. Оваа промена обично се смета за показател за падот на грчката литература и култура. Невозможно е да се негираат одредени аспекти на падот, но овие аспекти се, од наша гледна точка, позитивни предности. Грчкиот историчар е добар кога знае многу и зборува како современик. Таков е Прокопиј, современик на Јустинијан. Но, ако го напуштиме богатството на содржината, тогаш тешко е можно да се даде предност на историскиот извештај за Грците пред хрониката. Историските писатели се обиделе да ги избегнат хронолошките податоци. Прокопиј можел, на пример, да пренесува настани од недела во недела, но ги знае само четирите годишни времиња. Во хрониката, секој настан е датиран во одредена година, иако често се прикажува погрешно. Но, полесно е да се дојде до вистината од неточно сведочење отколку кога воопшто нема. Грчките историчари се одликуваат со непоправлива склоност кон флоридност. Сите тие сакаат да бидат наследници на Херодот и Тукидид. Хроничарите раскажуваат концизно, суво и само за материјата. Ако малку ја пренесуваат прагматичната врска, тогаш ни историчарите ја немаат. Но, да бидеме фер, често има повеќе живот во нивната концизност отколку во делата на историчарите. Граѓанската структура на истокот одамна се промени, таму се појавија римски службеници; но витарските историчари се обиделе описно да ги назначат позициите. Така, во нивните истории може да се најдат сатрапи наместо ректори, коректори и судии. Историчарите го презираат грчкиот јазик од своето време како низок и го пишуваат во возвишен стил. Само хроничарите почнаа сосема слободно да црпат директно од секојдневните извори и да го прикажуваат народот навистина таков каков што е, со неправилно изразување на говорот и неговиот начин на живот. Текстуалните извадоци од протоколите, на пример, по повод народното негодување во Александрија или Антиохија, даваат појасна слика за животот на луѓето отколку орбитите на историчарите. И фактот дека хроничарите биле луѓе со ограничен поглед е од големо значење за историчарите од сегашно време. Ако хроничарите беа помалку ограничени во менталниот развој, тие ќе станеа проводници на гледиштето на своето време. Би ги занемариле сите податоци што доаѓаат од неправославни извори, би го занемариле неправославниот поглед на настаните. Но, поради ограничениот ментален развој, хроничарите не знаеле да ги разликуваат православните извори од неправославните и, благодарение на тоа, зачувале извадоци од еретичките летописи. На ова поле во разгледуваниот период наидуваме на многу дела. Првите експерименти се делата на египетските научници Панодорус и Анијан. За нив се разговараше кога се разгледуваше прашањето за епохите. Составувачот на хрониката Панодор не ни е толку јасен, но за Анијан знаеме дека неговата хроника произлезе од велигденските записи (циклусот од создавањето на светот) и претставува канон со кој требаше да се пресмета времето на Велигден. Бидејќи Анниан го прекорува Евзебиј Кесариски што не вклучил некои египетски маченици во летописот, ова покажува дека овој писател обрнува внимание и на црковните настани. Таму, веројатно, многу се пишуваше за египетските маченици. Оваа форма нашла многу имитатори. Еден од најистакнатите е антиохискиот хроничар Јован Малала, кој им се придружува на претходните антиохиски писатели - Тимотеј и Теофил и делумно се повикува на други непознати хронографи. Неговото дело не ни останало во оригинал. Она што е достапно се извадоци од неговата работа, произволно скратени. Ова дело се појавило во оваа форма во печатење во 1691 година во Оксфорд (ед. Чилмед, со пролегомена Ходи) и втор пат во Венеција во 1733 година; најдоброто издание е Лудвиг Диндорф од 1831 година, препечатено од Минг (том 97). Публикациите се засноваат на кодексот Oxoniensis; Момсен објави во 1872 извадок од треска. Scorialensis. Споменатиот ракопис нема ниту почеток ниту крај; затоа, во првото издание почетокот беше заменет со извадоци од други збирки, што сега ја сочинува првата книга на Џон Малалас; сите книги 18. Последните делови се однесуваат на декември 563 година; хрониката завршила со владеењето на императорот Јустинијан [или, можеби, била донесена во 573 година]. Прашањето за животот на авторот претставува многу тешкотии. Во првото издание на делото на Малала, поради несовршеноста на грчкиот слог, било изразено мислењето дека тој живеел на почетокот на IX век. Во денешно време, научниците дошле до заклучок дека Малала пишувала кратко по владеењето на Јустинијан - со образложение дека грчкиот јазик од тоа време има недостатоци и дека последните извадоци датираат од ова време. Самиот Малала не бил Грк, туку Сириец кој зборувал грчки. Самиот збор „Малала“ = rh’twr („ретор“, „говорник“) е сириски; во 9 век, кога арапскиот јазик го заменил сирискиот јазик, авторот не можел да се нарече Малала. Во однос на изворите на Малала, можеме да кажеме дека во првиот дел тој ги користел своите локални (антиохиски) податоци - информациите се поцелосни за Антиохија. Во последните делови правецот се менува, авторот веќе користел други извори - официјални записи за урбани инциденти во Константинопол; овој извор го придружува до крајот на неговото дело – низ целото владеење на Јустинијан. Џон Малала често се меша, по сведочењето на Јован Дамаскин, со Јован Антиохиски, авторот на „Археологија“ (приказната за Адам), зачувана во фрагменти. Но, Јован Антиохиски, според студијата на Сотиријадис (1888), живеел околу времето на Ираклиј, пишувал на начин на Евсебиј-Прокопиј и му ја донел приказната на императорот Фока, а Јован Малала е хроничар кој живеел под царот Јустин. Во исто време кога Јован Антиохиски пишувал непознатиот автор на Велигденската хроника, чиј целосен текст е зачуван до денес. Оваа „Велигденска хроника“ има прилично чудна книжевна историја. Кога првата вест за неа стигнала во Рим и нејзиниот кодекс (од 10 век) бил донесен од Сицилија, погрешно се сметал за конзуларна хроника (fasti siculi). Првото издание на Велигденската хроника е направено во Минхен (1615) од Метју Радер. Ова издание е засновано на доцниот минхенски кодекс. Ракописот не бил особено точен и изданието на Радер не било сосема задоволително. Тој ја нарекол хрониката „Александриски“, додека во неа има помалку александриски: името се должи на случајна околност, имено фактот што хрониката започнува со извадоци од Петар Александриски. Во 1688 година, второто издание во Париз го направи познатиот филолог Ду Канж, кој направи многу за Велигденската хроника. Беше повторено во Венеција во 1729 година. Најновото издание во својата последна форма го даде Лудвиг Диендорф во Бонската збирка од 1832 година и повторено во Минговата патрологија (том 92). Овде се претставени значајни подобрувања на текстот; издавачот користел два ракописи (Vaticanus 1941 и Monacensis [olim Ilerdensis]). Ватиканскиот ракопис започнува со пораки од Филон за времето на празнувањето на Велигден, Аполинарис од Хиераполис и Петар Александриски од неговото велигденско слово. Но, ова не е почеток на хрониката, туку само вовед, каде што е наведена целта на пишувањето на хрониката. Потоа, авторот воспоставува метод за пресметување на времето на прославата на Велигден. Авторот своето дело го нарекува „Epitomh' xrónwn“, „Скратување на времињата“ и го води од времето на Адам до владеењето на Ираклиј (630). Всушност, ватиканскиот ракопис се покажува како недовршен. Се прекинува во средината на текстот на пораката на императорот Ираклиј од 628 година, иако многу малку остана недовршено. Името „Велигденска хроника“ го доби ова дело затоа што авторот има намера да користи велигденски пресметки за да го утврди овој или оној настан. Авторот ја раскажува приказната од година во година според неговиот приказ од создавањето на светот, и кога ќе се појават олимпијадите и конзулите, тогаш според олимпијадите и годините на конзулите. Првиот дел ја опфаќа старозаветната историја, а авторот позајмува многу од Џон Малала; користени и од Јулиј Африканус и Евсебиј. Скудни се информациите од христијанскиот период, особено од 532 година; Понекогаш се даваат само списоци на конзули. Но, во последниот дел, хрониката добива документарен карактер: така, од времето на владеењето на царот Фока, имињата на погубените се запишуваат со сите чинови и позиции. Авторот детално се занимава со времето на императорот Ираклиј. Деталите за времето на Ираклиј ја потврдуваат претпоставката дека авторот бил монах од цариградскиот манастир Студит. Во однос на менталниот развој на авторот, мора да се каже дека тој бил на ниско ниво. Таквиот писател ниту може да воведе нешто од себе, ниту да искривува нешто, туку едноставно да препише од некои извори. Во однос на времето на Констанциј, авторот ги користел делата на аријански писател, иако не се сомневал во тоа, и, очигледно, овој аријански писател не е Филосторгиј, туку личност непозната за нас. Авторот пренесува такви информации дека Мелетиј бил сменет поради безбожност; под 350 година за блажениот Леонтиј се вели дека е верен човек, ревнувач на вистинската вера; се опишани добротворните цели на Аријанците; раскажана е приказната дека Аријанскиот презвитер Јуџин и тројца другари еднаш сретнале Евреин кој помислил да им се смее на христијаните и ги поканил да јадат змија (Марко 16:18), што и го направиле, а Евреинот се преобратил во христијанската вера. Оваа приказна треба да ги карактеризира Аријанците од ласкава страна, а авторот немаше да си дозволи да ја донесе доколку сфати дека користи неправославни извори. Авторот известува за информации под 362 година за движењата на паганите против христијаните, вклучително и Аријанците. Од православна гледна точка, оваа порака е извонредна по тоа што Георгиј, Александрискиот патријарх, а според Велигденската хроника, бил убиен од Хелените, со што се побива мислењето на историчарот Гибон дека одговорот за убиството паѓа на православните. Претпоставката некогаш направена од Холстен дека Велигденската хроника се состои од два дела кои им припаѓаат на двајца автори, од кои првиот се протега инклузивно до владеењето на императорот Констанциј, е без основа. Гелцер ја докажал неоснованоста и неточноста на оваа претпоставка, бидејќи позајмиците од ариевските извори се однесуваат на време подоцна од 354 година, а деталите што го карактеризираат времето на Ираклиј се наоѓаат порано. По „Велигденската хроника“ доаѓа прекин во историографијата на Истокот, а потоа следуваат делата на цариградскиот патријарх Никифор. Времето што го опфаќа „Istoría súntomo_s“ („Кратка историја“) е од 610 до 769 година. Никифор не ги прикажува настаните одделно по година и не прави разлика помеѓу црковните и граѓанските работи. Дополнително, Никифор напишал „Chronografikon súntomon“ („Хроника накратко“) - есеј што содржи список на патријарсите и кралевите од Стариот завет и Новиот завет, што укажува на годините на нивната служба и владеење. Првото издание на „историјата“ на Никифор, Петавија, следеше во Париз во 1616 година. Најдоброто беше дадено во Лајпциг во 1880 година од Карл де Бур, врз основа на ватикански ракопис; Објавил и друго дело на Никифор. Истовремено со делата на Никифор, постои и историското дело на Теофан Исповедник, игуменот на манастирот Tou megálou A grou:' („Големото поле“). Напишал хроника - „Хронографија“, опфаќајќи 528 години, од првата година на владеењето на Диоклецијан до втората година на владеењето на императорот Михаил, или од 285 до 11 јули 813 година. Теофан Исповедник ја започнал својата работа на барање на Георгиј, синцелус на патријархот Тарасиј Конопат Тарасиј. Георгиј напиша летопис од почетокот на светот до владеењето на Диоклецијан. На смртната постела му оставил аманет на Теофан да не ја напушта работата што ја започнал. Феофан тоа го продолжи на примитивен начин. Ако работата на Синкел е од мал интерес, тогаш работата на Теофан немаше да го има истото значење доколку не се изгубат изворите од кои пишувал. Својата историја ја пишувал по хронолошки редослед и обично ги посочувал годините од создавањето на светот според александриската пресметка, годините на владеењето на царевите и годините на патријарсите. За контрола, има инструкции за индикаторите. Главниот извор, по времето на Сократ - Теодорит, за Теофан биле извадоци од Теодор Читател до тој степен што тие преживеале до наше време. Овие извори можеле да служат до почетокот на владеењето на Јустинијан. За владеењето на Јустинијан ја користел историјата на Прокопиј и официјалните записи од Константинопол. За периодот каде што е сличен на Никифор, нивните извори се исти, но сепак тој воопшто не знае за работата на неговиот претходник. Феофан - повеќе Никифор. Тој ја опишува ерата на иконоборството врз основа на современи записи. Можеше многу да напише како очевидец. За да се процени неговата возраст, важна е следнава приказна: во февруари 764 година, по Божја дозвола, имаше екстремен студ, па Дунав и Босфор замрзнаа; луѓето ги прекрстиле на суво, а тој и триесет едногодишните деца скокнале на ледените санти исфрлени на брегот. Во тоа време, Феофан можеше да има десет години. Починал околу 818 година како исповедник на иконопочитување. Во отсуство на други хронографи, хрониката на Феофан е незаменлив примарен извор. Првото издание на хрониката на Теофан се појавило во Париз во 1655 година и го направил Гоар, кој и дал белешки. Во однос на текстот, тој застана на слаба основа, бидејќи ракописот што го користеше беше исполнет со кратенки кои не му беа секогаш јасни. Најдоброто најново издание е од де Бур (Lipsiae 1883), кој користел десет ракописи. Од нив, тој самиот му дава предност на ватиканскиот ракопис 154, кој, за жал, беше изведен на виделина дури пред почетокот на владеењето на Јустинијан. Останатите ракописи спаѓаат во три категории, и секој од нив има свој посебен карактер, иако е невозможно да се даде предност на некој од нив - сите се оштетени, има белешки на маргините, а има и кратенки. За контрола и избор меѓу нив, важен е преводот на латински, направен 60–70 години подоцна од римскиот библиотекар Анастасиј со голема блискост со грчкиот текст, и затоа е многу погоден за неговата критика. Како последица на тоа, од владеењето на Јустинијан, историјата на Анастасиј е од нешто поголемо значење од грчките списоци со подоцнежно потекло, кои се многу помалку стабилни. Де Бур (1885) објавил и превод на Анастасија. Првиот наследник на Теофан бил монахот Георгиј, познат под името Амартола (грешник). Оваа хроника за прв пат беше објавена во 1859 година во Белешки на Академијата на науките во Санкт Петербург од Муралт. Издавачот имал при рака многу ракописи; тој самиот ги брои до 27, но неговото објавување не беше задоволително. Во суштина, овој прв третман е направен врз основа на московскиот кодекс од 12 век, а овој е сличен на парискиот список од 10 век. [Ова издание сега е заменето со изданието на Де Бур од 1904–1905 година]. Џорџ Амартол ја донесе својата хроника од Адам до 842 година; античката историја е претставена многу накратко. Имаме неколку ревизии на оваа хроника. Во многу ракописи се јавува со продолжението на Логотет, до 948. Во некои ракописи има голем број на продолженија до 1071 година, до 1081 година, па дури и во московскиот ракопис до 1143 година. Продолжителот на Теофан - во најголем дел - беше анонимен автор, неправедно помешан за некој Леонтиј. Пишуваше во име на Константин Порфирородни, од кого беше собран многу историски материјал. Но, во нејзината сегашна форма, тој ја обработил својата хроника и веројатно ја завршил под царот Јован Цимиске (969–976) или дури и под неговите наследници. Летописот (813–961) се состои од 6 книги: 1–4 книги му припаѓаат на авторот, 5-та книга е сопствено дело на Константин Порфирогенит, кој ја користел хрониката на Генесиј; 6-ти (886–961) – повторно на авторот [или можеби Теодор Дафнопатус]. Најинформативна е хрониката на анонимниот автор. Наследник на анонимниот бил Симеон Магистер и Логотет, кој ја донел својата хроника од Адам до Роман II (959–963). Прашањето на авторот е контроверзно. Се верува дека Симеон Магистер е една иста личност со Симеон Метафраст. Но, Метафраст (според панегириката на Михаил Пселус) живеел пред Господарот. Хрониката на Симеон Мајсторот е полна со хронолошки датуми, единствената непријатност е што тој има чудна, флуктуирачка ера (од создавањето на светот) со разлика од 1 до 7 години од точната. Следува Лав Граматичарот; тој можеби имал висока граѓанска позиција и ја завршил својата хроника на 8 јули 1013 година. Меѓу историчарите од ова време, познат е Генесиј. Авторот пишувал под царот Константин VII Порфирогенит (912–959). Името на авторот е изгребано од ракописот. Две подоцнежни лица, ad marginem, се обиделе да го погодат. Едниот го стави името Genésio_s, другиот го стави името 'Iwánnh_s epískopo_s Diokaisareía_s th_s Ana_ksárbh_s. Првиот е во право, како што покажува споредбата на приказната со забелешката на Скилицес за пристрасност („_psílon égkw’mion“ „само пофален збор“) на писателот Џозеф Генесиј. Јосиф Генесиј напишал во име на Константин Порфирогенит; тој бил син на патрицијот Константин, кој потекнувал од благородничко ерменско семејство и се истакнал во периодот - 842–867 година. - под Михаил III, кој Генесиј го споменува повеќе од еднаш. Ова ги надополни неговите дела со боја на тенденциозност. Хрониката го одразува и односот на Генесиј со Константин VII. Во своите 4 книги го опфаќа времето од Лав Ерменецот до половина од владеењето на Василиј Македонецот. Значењето на Генесиј како црковен историчар е неизвесно, бидејќи тој ги користел и непишаните извори и делата на неговите претходници, на пример, хрониката на Георгиј, биографиите на патријарсите Никифор и Игнатиј, без воопшто критика, и каде што тоа го барала односот на авторот со Константин VII, многу тенденциозно. На крајот на 10 век зборувал Лав Ѓаконот, кој во 10 книги ја опишал историјата на времето од 959 до 975 година. Михаил Пселус, покрај хронографијата (976–1059–1077), пишувал и биографии. Посебно внимание со својата хроника заслужува историчарот Џон Скилицес од Тракија, кој живеел на крајот на XI век. Од 812 година тој го донел летописот до 1081 година. Но судбината на летописот на Јован Тракиски е прилично чудна. Во 12 век. го користел Георги Кедрин. Од местото од каде Јован го продолжил Теофан до крајот на неговата хроника (1057), Кедрин препишувал буквално. Кога биле откриени сличностите меѓу летописите, тие заклучиле дека Јован Тракиски ја препишал својата хроника за 1057 година од летописот на Кедрин и овој почнал да се појавува, а хрониката на Скилицес (Јован Тракијски) не била ни почестена со објавување. Џон Скилицес, како историчар, имал при рака многу историски материјал. Тој не ги одобрува своите претходници поради монографската природа на нивните дела и пристрасност (симпатии кон поединци). Имал многу дела од различни автори, кои не ни останале, како што се: Сикелиот дидаскал, ѓаконот Никифор Фригиски, епископот Теодор Сидски, неговиот внук Теодор, епископ Севастиски, Димитриј Кизик и монахот Јован Лидиски. Од ова е јасно дека Скилица имала многу извори кои потекнувале од перото на свештенството и, згора на тоа, живееле не во Цариград, туку во провинциите, па затоа и со изобилство црковен и секојдневен историски материјал; ова имаше корисен ефект врз работата на Скилицес. Но, тој не се однесуваше критички кон овие извори, па наидува на многу анегдотски информации кои ги објави и Кедрин. По Кедрин доаѓа Јован Зонара, кој живеел под царот Алексеј Комнен (1081 - 1118); тој ја зазема високата позиција на drungaria vigla [ака nikteparh - „ноќен епарх“ - од крајот на 8 век, шеф на обезбедувањето на главната царска палата, хиподромот и дворот, како и ноќната стража на Константинопол] и е познат во теолошката наука како толкувач на каноните. Оваа компетентност во решавањето на канонските прашања и дава важно значење на неговата „историја“ [хроника]; Згора на тоа, неговиот јазик е поедноставен од оној на неговите претходници, а во историјата на Зонара има многу историски, биографски и лингвистички објаснувања. Приказната за Зонара опфаќа 18 книги; 6 книги се посветени на античката историја, а 12 на римската и византиската историја. Изворите во првиот дел се детално посочени од Диендорф, во следниот дел не се посочени, но тоа не е од особена важност, бидејќи Зонара користеше историчари познати за нас, а беше независен само во 1081 - 1118 година. Во однос на следната генерација писатели, треба да се спомнат две карактеристики: 1) стравот од бездната на мудроста содржана во делата на нивните претходници, што се изразуваше во нивната желба да ги скратат веќе кратките дела (Михаил Глика, XII век, Константин Манаси, XII век, Јоил, XIII век, Ефрем и изразена немоќ во 2 век), до нивната немоќност. единствена форма на делата на последните тројца историчари, кои ги пренеле историските настани во политички стих (тоник метар). Сепак, и покрај таквата уникатна форма на нивните дела, во прикажувањето на содржината тие извонредно строго се придржуваат до буквите од делата на нивните претходници и најмногу од Зонара. Последниот црковен историчар во Византија бил Никифор Калистос, цариградски монах (околу 1333) кој имал намера да ја напише црковната историја во 23 книги; но до нас стигнале само 18 книги (историјата е завршена до 610 г.), а зачувани се само насловите на следните книги (до 911 г.). Неговата историја е објавена од еден виенски ракопис во 1630 година од Фронтон ле Дук. Од ова издание беше препечатено во „Патрологија“ на Мин (том. 145–147) 32. Латинска црковна историографија Латинската литература за црковната историја во античкиот период го одразува силното влијание на грчката литература. Знаеме дека големите дела на грчката литература речиси сите беа преведени на латински. Така, на пример, е преведена Црковната историја на Евсевиј, потоа делата на неговите тројца наследници - Сократ, Созомен и Теодорит. Делото на Евзевиј го превел Руфин во 410 година, а делата на Сократ, Созомен и Теодорит од схоластикот Епифаниј (historia tripartita), кој се зафатил со ова дело на барање на сенаторот Касиодор († околу 562 г.). Следната серија грчки дела на нашата тема го избегна вниманието на латинските научници, но делата на Џорџ Синкелус, Никифор и Теофан беа преведени (делумно обработени) на латински од Анастасиј, римскиот библиотекар († околу 886 г.). Летописот на Евсевиј, поточно вториот дел - каноните, го превел, обработувал и продолжил Јероним. Треба да се напомене дека вниманието на латинските преведувачи го привлекоа помалите дела за црковната историја, а овие преводи ни се вредни, особено што грчките оригинали на некои дела беа изгубени со текот на времето. Познато е, на пример, дека хрониката на Хиполит, изгубена во грчкиот текст, опстанала во латински преводи [во два таканаречени „Libri generationis“ и „Excerpta latina barbari“] 33. Често овие преводи се буквално до последен степен. Во овој поглед, „Excerpta latina barbari“, „Latin Extracts of the Barbari“, т.е. целосно зачуван латински превод (веројатно околу 491–518) на целосно изгубена грчка хроника напишана од некој Александријец в. 400 „Excerpta barbari“ беше именуван така од Скалигер поради варварскиот превод и грубата обработка. Доказ за тоа може да се најде во следниот пасус: ille solis sonfixus est ab acheis = до "Ilion [ó "Ilio_s] h'lw [преземено за dativus, од h'lo_s шајка] úpó twn áxaíwn; solis exterminatio = 'Ilíou ékpórfhsi_s; односно испаднало дека сонцето со шајки го заковале на крстот рацете на Ахајците. Оваа неусогласеност се објаснува со фактот дека зборот „Троја“ - „Илион - е земен за зборот „сонце“ - h'lio_s, кои на грчки се изговараат исто, но се напишани поинаку. Овде, очигледно, зборуваме за заземањето на градот Троја од Ахајците, а воопшто не за сонцето кој не го познавал совршениот грчки јазик, како што е преведувачот. зачуван на грчки јазик, е дошедшая на латинском, имеет для текста хроники [Libri Generationis и Excerpta barbari вместе с греческой издал С, Chronica minora Германски Auctores antiquo. IX. Меланж Кабриерес, т. Под грчко влијание почна да се развива независна латинска историографија. Пред сè, Лактантиј се јавува како историчар во своето дело „De mortibus persecuto-git“ („За смртта на прогонителите“). Целта на овој есеј е да покаже дека сите императори кои ги прогонувале христијаните умреле неуспешно. Најдоброто претходно издание на ова дело е изданието на Бинеман, објавено во 1739 година во Лајпциг. Сега има ново издание на Виенската академија на науките од Брант (том XXVII, 1897) 34 35 . Потоа доаѓа делото на Руфин († 410), кој не само што ја обработил историјата на Евзебиј на латински, туку и ја довел до смртта на Теодосиј (395), главно врз основа на усните извештаи што ги добил за време на неговото патување во Александрија, и воопшто на исток. Ова негово самостојно дело опфаќа две книги. За значењето на делото на Руфин, треба да се истакне дека тој влијаел на грчката црковна литература. Научниците (Гваткин) имаат многу ниско мислење за заслугите на работата на Руфинус, наведувајќи го фактот дека Руфинус известува за многу неверојатни работи и молчи за вистинските историски факти; на пример, велат тие, иако имал можност многу да прикаже од житието на свети Атанасиј, како личност запознаена со пријателите на овој светител, се ограничува на известување само за две анегдоти, па дури и тогаш од неверодостојна природа. Но, заклучокот дека Руфинус е генерално несигурен во неговите извештаи е прекумерен песимизам; некои од неговите пораки се многу важни, како што се, на пример, пораките за христијаните во Етиопија, Грузија и за сарацените христијани позајмени од приказните на луѓе кои лично ги познавале проповедниците на Божјото Слово во овие земји - доверливи. Конечно, тој зборува за подоцнежните настани како очевидец и затоа приказните заслужуваат доверба. Руфин им се придружува на оние историчари кои го земаа делото на Евзебиј како модел, и затоа го заслужува нашето сочувство. Во своето друго дело „Historia monachorum“, тој ги презентирал фактите што претходно ги пријавил друг писател како свои пораки и со тоа, се разбира, фрли сенка врз неговото дело. Овој трик на Руфинус имаше последица што научниците почнаа да се сомневаат во сите негови историски извештаи како неверодостојни. Следно, треба да го споменеме Павле Оросиј, чија општа историја „Historiarum contra paganos libriseptem“ („Седум книги со приказни против незнабошците“), донесена во 417 година, дава малку црковно-историски пораки, бидејќи содржи повеќе просветлување од самите факти, што сепак се објаснува со неговата апологетска задача, која ја извршувал во неговото дело. Објавено од Зангенмајстер во виенскиот корпус (том V) во 1882 година, а потоа во Лајпциг во 1889 година. Сулпициј Север, како историчар, се прогласил за дело познато под името „Chronicorum libri duo“. Првата книга од оваа хроника содржи краток преглед на историјата на црквата, почнувајќи од Адам па до Даниел, втората - од Даниел до времето на самиот автор (пред 400 г.). Колку е кратка неговата историја се гледа од фактот што ја третира историјата од времето на апостолите од поглавје 29. според 51. Текстот на ова дело е зачуван во ракопис од 11 век кој се наоѓа во Ватикан (Codex Palatinus). Друго дело од Северот од ист вид е „Животот на Мартин од Турс“, кое преживеало во 6 ракописи. Најдоброто издание на делата на Сулпициус Северус е изданието направено во Виена (том I, изд. Халм 1866). Потоа, меѓу историчарите од истиот тренд треба да се именува и архиѓаконот на Картагинскиот Либерат, кој составил кратки извештаи за Несторијаните и Евтихијците, „Breviarium causae Nestorianorum et Eutychianorum“ („Кратко резиме на случајот на Несторијаните и Евтихијците“). За овој историчар се знае дека тој бил бранител на „трите глави“. Во првиот дел од својата работа ги користел делата на претходните историчари (Сократ и други), а во последниот дел делува како очевидец. И покрај неговата пристрасност, научниците наоѓаат во него значајна објективност и ја ценат неговата работа поради веродостојноста на информациите што ги содржи. Понатаму, латинската историографија во оваа насока имаше претставник во лицето на Виктор, епископ Витовски, кому задачата му беше да го опише прогонството на христијаните од страна на Аријанците - Вандали во Африка: „Historia persecutionis Wandalicae, II. Ill (V). Accedunt: 1) Passio marterum apud Carthaginitu epie. Неговата историја се состои од 3, инаку (како и досега) 5 книги, и е зачувана во 6 шифри. Од изданијата на ова дело, само две се сметаат за добри, од кои едното е дадено во Виенскиот корпус (том VII, изд. Petschenig 1881), а другото во Berlin Monumenta Germaniae (Austores antiquissimi III, I, ed. Halm 1879). Во подоцнежните времиња латинската црковна историографија го губи својот универзален тренд и станува локална, национална и добива одреден тип на карактер - монографски. Тоа се: Gregorius Turonensis († 595), Historia (ecclesiasica) Francorum, II. 10 (Григориј Турски, „(Црковна) историја на Франките“); Beda Venerabilis († 735), Historia ecclesiastica gentis Anglorum, II. 5 (Преподобен Беде, „Црковна историја на Англичаните“); Paulus Diaconus († пост 773), Historia Langobardorum, II. 6 (Ѓаконот Павле, „Историја на Ломбардите“). Мора да се признае дека хрониката на Евзебиј во латинскиот превод на Јероним беше повеќе по вкусот на Латините отколку неговата црковна историја. Тоа веќе може да се види од фактот дека хрониката на Евзебиј се читала многу често, поради што била зачувана во многу ракописи, кои Шене паднал да ги објави во денешно време. Интересот за ова дело на Јероним го направи тоа што многу писатели тргнаа во оваа насока во своите историски дела. Извонреден е Проспер, аквитанскиот презвитер, во неговиот „Chronison integrum“, кој го продолжи делото на Јероним од 379 до 455 година. Врз основа на некои ракописни податоци, забележано е дека за време на неговиот живот биле објавени три изданија на неговиот Летопис во 433, 445 и 455 година. [Хрониката ја објавил Момсен во Монум. Герм. Аукцирај антички. IX, 1892]. Хрониката на Проспер ја продолжила непознато лице од 456 година до ерата на Јустинијан (смртта на вандалите), а авторот зазел чисто африканско гледиште. Паралелно со Проспер, друг писател кој живеел во исто време работел на продолжението на хрониката на Евзебиј - шпанскиот епископ Хидатиј (Идакиј) од Аквафлавија (помеѓу 472-474), чие дело започнува во 375 година, а завршува во 469 година. Читајќи ги ваквите дела, може да се дојде до заклучок дека западните христијани биле многу заинтересирани за Истокот, додека на истокот биле прилично рамнодушни кон западните христијани. Идатиј е роден околу 393 et., quam infantulus et pupillus (во детството), имал можност да отпатува во Палестина, каде ги видел Јероним, Теофил Александриски, Евлогиј Кесариски и Јован Ерусалимски; оттаму се вратил во Шпанија до 412 година и во текот на животот задржал длабока почит кон овие големи луѓе. Тој е силно заинтересиран за гласините од исток, иако до него стигнале на најнејасен начин, а понекогаш и во искривена форма, на пример, тој не знае што се случило со овие лица потоа, кога умрел Јероним, и гласините за протерувањето на св. Тој го известува Јован Златоуст за 404 година и вели: „Ioannes ob fidem catholicam Eudoxiam Arcadii uxorem infestissimam patitur arianam“. Очигледно е дека тој ја помешал врската на Евдоксија со свети Јован Златоуст со врската на Јустина со Амвросиј Милански. Тогаш првите информации за соборот во Ефес стигнале до него сосема случајно; од презвитерот на Arabae regionis Germanus, кој пристигнал во Галекија во 435 година, дознал дека Јувенал бил епископ во Ерусалим и дека бил повикан во главниот град од Теодосиј II да зборува за Несторијанците, а Несторија бил препознаен како продолжувач на ебионската ерес. Идатиј го напуштил познатиот список на конзули (фасти), на кој на места биле направени дополнувања за настаните што се случиле во нивно време. [Новото издание на хрониката на Идатиј и списокот на конзули е направено од Момсен во Monumenta Germaniae, Auetores antiqu. XI, 1894 година; IX, 1892]. Комитот Марцелин му припаѓа на овој тип на наследници на хрониката на Евзевиј; неговото дело го опфаќа времето од 379–534 г. Маркелин живеел во Константинопол и затоа неговите извештаи за настаните на Западната црква се скудни. Неговата хроника непознато лице ја продолжила до 548 година, а списокот на индикации - до 566 година. Хрониката на нумидискиот епископ Виктор од Тунун започнува во друга точка. Вклучен во спорот за „трите глави“ како нивни бранител, тој бил протеран во Египет и, откако сменил неколку места на затвор, починал по 566 година, веројатно во еден од манастирите во Константинопол. Неговата хроника е од 444 до 567 година. Иако неговата работа е тенденциозна, важноста и точноста на индивидуалните фактички сведоштва не може да се негира. [Хрониките на Марцелин и Виктор беа објавени и од Момсен во Monumenta Germaniae, Auetores antiqu. XI, 1894]. Покрај ваквата историографија, на Запад се разви посебна литература на нашата тема од монографски карактер. Така, знаеме дека Џером дошол на идеја да состави дело што не постоело на исток. Ова е токму неговото монографско дело за историјата на христијанската литература „De viris illustribus“ (т.н. каталог на црковни писатели), составено од него врз основа на Евзевиј и донесено во 392 или 393 година [ед. Ричардсон 1896 година, заедно со продолжението на Генадиј, Texte und Untersuchungen XIV, 1]. Продолжува до 460 година од Генадиј од Марсеј († околу 495), а понатаму од Исидор Севилски († 636) и Илдефонсо од Толедо († 667). Потоа на Запад се појави дело со наслов „Liber Pontificalis“ - извештаи за животот на римските епископи, што беше погрешно разбрано од библиотекар Анастасиј. Бидејќи може да се заснова на податоци од римската црковна архива, сведочењето за ова дело може да биде многу важно. Editio princeps: Busaeus, Moguntiae 1602. Најдоброто од древните: Bianchini, Romae 1718–1735, т. I-IVfol.; Vignoli, Romae 1724–1755,1.1-III, 40. Научен: abbe L. Duchesne, Paris 1886–1892, т. I-II, во 4°; Момсен, Беролини 1898, парс пред (до 715), во 4°. Прашањето за различните извори (ракописи) на Libe Pontificalis беше сериозно покренато за прв пат во 1869 година од страна на професорот од Јена Липсиус (R. Lipsius, Chronologie der römischen Bischöfe, Kiel 1869), кој имал можност да го користи критичкиот апарат што му бил назначен од издавачот на „Др. Pontificalis“ во Monumenta Germaniae. Но, судбината на „Liber Pontificalis“ во Monumenta Germaniae се покажа како многу чудна. Научниците уредници назначени [назначени уредници] работеа на ракописите и умреа (Пабст, Вајц) без да објават ниту еден ред од ова дело. Ова се објаснува со тешкотијата да се разберат бројните слоеви на ракописен материјал што Липсиус се нафатил да ги објасни. Липсиј дошол до заклучок дека во римската црква се чувал именик на епископи, на кој обично се додавале кратки извештаи за животот на секој од нив. Од овие додатоци, околу 354 година, бил составен Catalogus Liberianus, список што завршува со Liberius (352–366). Дополнително додавање на списоци се појави под Лав Велики, Catalogus Leoninus, завршувајќи со Сикст III (432–440). Следниот третман (по неотврдениот Catalogus Symmachianus) на списоците на римски понтифи е даден околу 523 година во формата F, Catalogus Felicianus (Felix III [IV], 526–530). Ова е веќе најстариот преглед на самиот Liber Pontificalis. Неговиот подоцнежен преглед е од К, Catalogus Cononianus, до и вклучувајќи го Конон (686–687). Во ова скоро последно издание, Liber Pontificalis (LP) во делови се продолжува до Стефан V (885–891). За овој последен запис (Cononianus), според Липсиј, од особена важност е Кодексот Наполитаус (Б) од крајот на VII век. По Липсиус (и Душен), наследникот на Пабст како уредник, професорот од Берлинскиот универзитет Георг Вајц, се зафати со ова прашање. Особеноста на неговото гледиште во споредба со Липсиј е следново: а) Каталогот Леонини треба да се остави настрана како недоволно потврден во ракописите; б) F и K не се преседани на LP, туку извадоци од LP независно еден од друг; в) во историјата на ЛП немаме солидни шанси да се издигнеме над VII век (шифра Б и други подоцнежни). Третиот истражувач е францускиот научник Душен; во 1877 година ја објавил „Etude sur le Liber Pontificalis“. Предлозите на Душен: α) = Вејц: F и K се извадоци од ЛП; β) v Lipsius u Waitz: треска. Луценсис (А) VIII век. претставува почист LP текст од код. ВО; γ) против Вејц: ЛП се појави околу 530. Конечно, во 1879 година, во посебна статија, со извесна модификација на αβ, Душен тврдеше дека δ) врз основа на споредбата на F и K, текстот на ЛП може да се врати подобро отколку врз основа на АБ (гледот е до одреден степен cum Lipsio contra Waitz). Вејц и Душен, дури и по печатените објаснувања, секој остана со свој став*, а во 1884–1885 година Душен објави две изданија на неговиот Liber Pontificalis, кој беше завршен во 1892 година. Високите заслуги на оваа публикација беа препознаени и од германските научници (Харнак). Вејц, останувајќи доследен на својот став, во секој случај признал дека, под претпоставка дека погледот на Душен за историјата и изворите на ЛП (αβγδ) е точен, „Liber Pontificalis“ треба да биде научно објавен како што го објавува Душен. Францускиот научник објави многу необјавени ракописни материјали и го обнови текстот на editio prima anno 530 што го прифати (лева страна: F и K; десна страница: самата реконструкција) и на крајот го даде подоцнежниот текст („Liber Pontificalis“ во правилна смисла) со комплетен критички апарат и многу информативни белешки3. [* Забелешка: заедничкиот став меѓу Вејц и Душен „F et K post LP“ е, сепак, точка на меѓусебно несогласување. Според Вајц: ФК од ЛП, што не е порано од половината на VII век; според Душен, ФК од ЛП, што е во 530 г.] Црковна историографија на источните јазици 37 Црковната историографија во Сирија Сега преминуваме од западната историографија кон источната историографија. Од сите христијански источни народи, арамејскиот или сирискиот несомнено треба да се сметаат за најстари, бидејќи јазикот на самиот Христос Спасител бил арамејски, а христијанството се раширило првенствено меѓу лицата од овој јазик. Иако грчката култура направи многу значаен напредок на исток, сепак мора да се признае дека ариевскиот елемент делувал слабо кога се соочил со семитот и дека грчката цивилизација таму се вкоренила само површно. Може да се претпостави дека ако грчкиот јазик напредувал, тоа бил само во високото општество, во големите градови (Антиохија, Дамаск итн.), додека народот останал арамејски, а населението во близина на Антиохија не го прифаќало грчкиот јазик. Ова ја создаде потребата за независна сириска литература 38 . Како што знаеме, се преведени првите историски дела на сириски јазик. Доста рано, летописот на Евсебиј и неговата црковна историја биле преведени на сириски; Зачувани се и преводи на други извонредни дела на Евзевиј, на пример за палестинските маченици итн. Првиот од сириските историски писатели е пред нас епископот Марута од Мајферкат, кој ја напишал историјата на мачениците и Никејскиот собор. Последното дело е напишано не толку од негов порив, туку од послушност на волјата на највисокиот архиереј, Селевкискиот католикос Исак († 416 г.). Делата на Марута би биле многу вредни како историски извори, но во нивната оригинална форма тие одамна се изгубени. [Делови од првиот се објавени од Е. Асеманиус во Acta sanctorum marterum. I. Romae 1748, а препечатено од P. Bedjan'oM во Acta martirum et sanctorum. II. Lipsiae 1891. Пасуси од вториот преведени на германски од Браун, De Sancta Nicaena Synodo. Syrische Texte des Maruta von Maipherkat übersetzt von O. Braun . Münster во В. 1898]. Од моментално постоечките дела кои се зачувани во целост, првото место го зазема [т.н. хроника на Исус (Јешу) Стилецот. Авторот е подвижник кој живеел во првата половина на 6 век; На барање на архимандритот Сергиј, тој напиша [прибл. 518] мемоари за неговото време, насловувајќи го неговото дело на следниов начин: „За катастрофите што го снајдоа мојот град Едеса и цела Месопотамија“. Хрониката е поделена на два дела: првиот содржи општ преглед на историјата на претходните катастрофи (политички), вториот дава опис на конкретни катастрофи по години, кога на политичките катастрофи им се придружувале и физичките. Оваа хроника го опфаќа времето од 806 до 818 година од селевкидската ера, т.е. 494–506 година. Излегува дека авторот е исклучително запознаен со театарот на воените операции и топографијата на местата. Покрај тоа што хрониката, како секуларна историја, е важна, таа е уште поважна затоа што нејзиниот автор посветува простор на извештаи за внатрешниот живот на Истокот, на пример, опишува глад, помор, извештаи за епископите и нивните постапки итн. По ова, најстарите дела од сириската литература повторно се преведени дела; најстарата меѓу нив е историјата на Захарија Ретор. Асеманиј, откако наишол на делови од него во сириските ракописи на Ватиканската библиотека, предложил Захарија да пишува на сириски јазик. Но Ленд прикажа доста силни докази дека ја напишал својата историја (монофизит) на грчки јазик. Последователно, кај него се случи промена и го среќаваме на Константинополскиот собор во 536 година како православен епископ Митилски (Митулхнх на островот Лезвос). Оригиналниот текст на неговото создавање (Euagr. II, 2. 8.10; III, 5. 6. 7.18) не е зачуван, па дури и сирискиот превод го репродуцира само делумно - со чести кратенки и произволни промени. Неговото значење, и покрај бедната форма во која е сочувано, мора да се препознае како огромно, бидејќи освен него немаме позадоволителни извори за текот на монофизитските работи. Посебно внимание заслужува и начинот на водење на случајот: ги наведува документите врз основа на кои пишува; но во сирискиот текст претставуваат многу кратенки. Од особена важност се извештаите за состојбата на црковните работи во Египет по Диоскор, бидејќи во овој поглед Захарија нема рамен. Во сириската обработка, приказната е доведена до 569 година. Захарија напишал околу 518 година, а неговата историја го опфаќа времето од 450 до 491 година. Сирискиот текст е објавен од Land in Anecdota syriaca, tШ, Lugduni Batavorum 1870. Захарија Ретор. Лајпциг 1899 година; Македонски: Ф. Хамилтон и Е. Брукс, Сириската хроника позната како онаа на Захарија од Митилена. Лондон 1899] 40. Првиот истакнат сириски црковен историчар бил епископот Јован од Ефес (роден околу 516 година), современик на Јустинијан, кој неговото владеење го покрива на многу оригинален начин со своите монофизитски извештаи. Монофизитскиот Исток го познава Јустинијан како ревнитет на православието и прогонител на монофизитизмот; но од ова дело излегува дека Јустинијан и покрај сето православие сепак се држел до посебна политика во однос на монофизитите. Излегува дека е човек со толку широки ставови што повеќе би сакал да види монофизитизам кај своите поданици отколку паганизам. Така, Јован Ефески, кој не ги криел своите монофизитски убедувања, бил повикан на суд со чинот на монофизитски епископ во Ефес и извршувал разни задачи на царот во однос на паганите во Азија: тој, „еден над јазиците“, „кршител на идолите“ (како што Јован често се нарекувал во пафизитизам). Токму оваа личност, која зеде толку истакнато учество во работите на своето време, ни остави историски податоци за неговата ера. За жал, неговото дело не допре до нас целосно: првите два дела од историјата беа изгубени (од Јулиј Цезар до 570 година), само третиот дел беше зачуван во прилично целосна форма, која се дели на 6 книги, кои преживеаја делумно во самиот сириски текст, делумно во неговата содржина; го опфаќа времето 571–585, но со дигресии во форма на сеќавања на претходните настани, сè до последните денови од животот на авторот 41. Земјата му оддава чесна почит на историскиот талент на Јован од Ефес; тоа не лежи во книжевната заслуга, туку во нејзината извонредна вистинитост. Така, и покрај тоа што се придржува кон монофизитската исповед, Јован Ефески, сепак, пренесувајќи различни видови гласини кои се непријатни за неговите противници од синодите, речиси секогаш забележува дека тоа го пренесува од гласини, без да се гарантира за нивната автентичност. Од друга страна, Јован Ефески не е заслепен за слабостите и личностите на својата црква, на пример во историјата на Павле, патријархот Антиохиски. Опишувајќи го, според неговите зборови, „херојскиот став на монофизитите за нивната исповед, тој јасно покажува дека тој став бил без крв и дека многумина биле подготвени да ги жртвуваат своите убедувања доколку некои епископи не покажале неверојатна непоколебливост. Покрај тоа, Јован од Ефес бил автор на неколку биографии на некои од истакнатите примери на Јаков на времето. треба да се нарече [според јакобитскиот изговор, според несторискиот „Burd'ana“] наместо погрешниот Барадаеус) итн. Schönfelder, München 1862 година. Приказната е раскажана од православна гледна точка во Летописот на Едеса. За неговиот автор не може да се каже ништо, бидејќи самото дело е анонимно, но треба да се напомене дека неговиот автор е помлад од Захарија и постар од Јован Ефески. Се состои од 106 параграфи и го опфаќа времето од појавата на црквата Едеса до 540 година - до 14-тата година од владеењето на Јустинијан. Оваа приказна е исклучително кратка, но исклучително важна во однос на хронолошката точност и важноста на оние споменици од кои авторот би можел да ги црпи своите информации. Можел да ја има на располагање градската архива, која потоа била неповратно изгубена. [Хрониката е објавена од Асеманиус во Bibliotheca orientalis (1719) и препечатена од Михаилис (1786). Потоа беше објавен и преведен на германски од L. Hallier во Texte u. Untersuchungen против Gebhardt u. Harnack IX, 1, 1892. Сега се појавува во изданието на J. Guidi со латински превод во Corpus scriptorum orientalium, Scriptores syri, ser. Болен, искинат 4: Chronica minora. Парс I. Париз 1903] 43. Потоа, меѓу сириските писатели, како значајна личност мора да се именува Дионисиј од Тел-Махр, XXII сириски (јакобитски) патријарх, кој починал во 845 година или 1157 година од селевкидската ера. Тој беше хронограф кој ја продолжи работата на неговите претходници; неговите методи беа од примитивна природа, што произлегуваше од целта на неговата работа: тој не се преправаше дека е оригиналност, тој само сакаше да му обезбеди на своето стадо корисно читање, и затоа, ако најде некакво уредувачко дело во кое е опишан овој или оној настан, директно го препишуваше, наведувајќи го изворот. Така, тој ја зачувал хрониката на Евсевиј, приказната за Исус стилот за катастрофите што ја снашле Месопотамија и пораките на Захарија. Дополнително, тој го користел Јован Ефески и, и покрај тоа што неговата трета книга е веќе објавена во целосен сириски текст, неговото дело не ја губи својата вредност, бидејќи позајмува не само од својата трета книга, туку и од претходните. Како наследник на сириската историографија, кој ја донесе историјата во своето време, Дионисиј Тел-Махрски ја задржува важноста на примарниот историчар за неговото време, за кое зборува 44. Тогаш, наследникот на Дионисиј од Тел-Мар во историографијата е еден од неговите наследници во рангот на патријархот - Михаил Велики (т.е. најстариот, † 8 ноември 1199 година). Неговото дело е познато по неговото спомнување во понатамошни сириски дела, но сирискиот оригинал [до неодамна беше] непознат. Ерменскиот превод на оваа хроника преживеа [објавен во Ерусалим во 1870 и 1871 година], а науката знаеше за тоа благодарение на делата на француските ерменисти Дулаурие, кои објавија извадоци од него во француски превод во Journal asiatique 1848–1849, и Langlois, кој ја објави целата хроника Grand 18 trachele на француски Виктор Ланглоа е многу важно, бидејќи авторот имал на располагање многу споменици кои не стигнале до нас, за кои дознаваме од предговорот. Мелитина, свештеникот Јован Кајзумски, Слиба, Дионисиј бар Салибиј. Врз основа на овие дела и сопствените набљудувања, авторот ја носи својата приказна во своето време (со ерменското продолжение таа достигнува 1224 година). Веќе од делот објавен од Дулаурие, кој датира од времето на Ираклиј, „можеше“ да се види какво важно богатство се крие во овој текст. Меѓусебните односи на монофизитите овде се претставени целосно и детално, и покрај кратенките направени од Дулаурие. Историјата на појавата на монотелитизмот, историјата на обидите на Ираклиј да ја добие помошта од монофизитите добиваат необично покривање; овде станува јасно како Ираклиј сакал да го организира соединувањето на монофизитите со православната црква. Додека бил во Едеса за време на поход, тој сакал да се причести со монофизитските епископи, но монофизитите изјавиле дека ако сака да заедничи, мора да стапи во заедница со нив и да се откаже од Халкидонскиот собор, што резултирало со одземање на клучевите од црквата и нивно пренесување на неколкуте православни (диофизити) кои останале во овој град45. Последниот извонреден историски писател од Јакобитските Сиријци бил Григориј Абу-л-Фарај, син на еврејскиот лекар Арон (оттука и сириското име за Григориј _ps - mn Ί3, „Бар-Евројо“ [„Бар-Евраја“ на несториски изговор], „син на еврејски род. Во 1226 година. На само 20 години станал епископ во Губо, бидејќи, како син на извонреден лекар, добил солидно образование за тоа време: бил силен грчки, сириски и арапски, многу познавач на филозофија, медицина и теологија. Наскоро бил унапреден во „Мафрјана“ (сир. = овоштар). две половини: со западната владееше монофизитскиот патријарх од Антиохија, а со источната од приматот („Мафрјан“), со резиденција во Мосул, кој, меѓу другото, имаше право „да ги носи плодовите на Духот“, односно да ракополага епископи и самиот патријарх. Во 1286 година, Григориј умре, длабоко почитуван од сите, откако стана жртва на своето научно знаење и сопственото еднострано убедување: тој самиот ја предвиде својата смрт врз основа на очекуваното спојување на планетите Сатурн и Јупитер, што се случи и при неговото раѓање, и при неговото поставување како епископ, и при неговото поставување како мафијаш и цврсто верува во неговата смрт дека тој е толку цврст во неговата смрт. всушност починал. Григориј напишал многу и, патем, делумно врз основа на архивски материјали на сириски, арапски и персиски јазик, обемна политичка и црковна хроника на сириски јазик (од Адам до неговото време). Првиот дел се занимава со настаните до времето на монголското владеење (Chronicon Syriacum, edd. P. J. Bruns et G. G. Kirsch. Lipsiae 1789, 2 vol, во 4° [ново најдобро издание од P. Bedjan, Paris, 1890]); вториот претставува последователна серија првосвештеници од Арон до антиохиските монофизитски патријарси, и серија источни мафријци и несториски католикоси (Chronicon Ecclesiasticum, изд. Од првиот дел на оваа хроника, на барање на некои Арапи, самиот автор направи извадок под наслов „Избрана историја на државите“ - во рок од еден месец (Arabic Historia dynastiarum, изд. Подоцна анонимните писатели ги продолжија списоците на епископи уште двесте години. Асеманиј го нарекува овој Сириец последниот монофизитски историограф. Кај несториските Сиријци, најчесто се споменуваат две личности кои најмногу се истакнале литературно на полето на црковната историја со дела од монографски карактер: Ебед-Јешу [Авдишо на несториски изговор], бар-Бриха, митрополит на Соб (Насивински), † 1318 година и Бискупот од Мараулаг (Томанар) 9 век. Ебед-Јешу, Јероним од сириската црковна литература, составил каталог на поезија, во кој биле вклучени 197 писатели, а како заклучок (бр. 198), како и Џером, самиот автор, кој ги набројал неговите дела. [Каталогот е објавен во Рим од Абрахам од Екеленсис во 1653 година и од Асеманиј во првата половина на том III од Bibliotheca orientalis во 1725 година; преведено на англиски од Badger, Badger, The Nestorians and their Rituals. II. Лондон 1852]. Тома Марг, кој живеел на почетокот на 9 век, напишал „ктаба д-ри-сане“ - „Книга на поглаварите“ или „Книга на поглавја“ во 6 делови, каде што ја претставил историјата на несторискиот манастир „Бет Аве“. Ова дело содржи вредни информации за историјата на монаштвото. [Објавено од Беге со англиски превод: The Book of Go-verners. Historia Monastica на Томас епископ од Марга Ед. од E. W. Budge. I-II. Лондон 1893]. На почетокот на 12 век. (околу 1135) несторијанецот Мари-ибн-Сулеј-ман [Маре бар Шлемон] оставил на потомството преглед на црковно-историските настани на арапски, во есејот наречен „Мајдал“ („Кула“). Околу 1340 година, друг несторијанец, по име Амру-бну-Мата, напишал црковно историско дело под истиот наслов. [Во моментов, овие дела се достапни во изданието на Гизмонди, кој ги превел на латински. Maris Amri et Slibae de patriarchis Nestorianorum commentaria. Ед. etlatine reddidit H. Gismondi. Romae 1890-1899]. Овие дела и дадоа можност на Асеманија (во Bibliotheca Orientalis t. III) да не запознае со историјата на несторијанството. Овие дела страдаат од некомплетност. Црковната историографија во Египет 46 Христијанскиот Египет не се наметнуваше на црковно-историското поле со ништо посебно: таму се пишуваа житија на светци и монографии, но не беше претставена целосна историја. Објаснувањето за таквиот тажен факт мора да се бара во понижената позиција на Коптите. Дека просветителството не процвета кај овој народ е видливо од фактот што во епископските седишта се искачија лица кои целосно не го познаваа грчкиот јазик. Записите за минати и тековни настани што останале од Коптите се од кватернарен карактер. Остатоците од коптското црковно писмо, историско и светоотечко, речиси сите се содржани во пар скршени четии-мени на два манастира, еден - Свети Макариј во Скит, друг - непознат јужен Египет. Она што остана, инаку, се фрагменти од прилично фантастичната збирка наречена „црковна историја“; пасусот содржи легендарни извештаи за александриските патријарси (од Александар до Кирил) 47 . Овие податоци од коптското пишување биле користени во неговата историја на александриските патријарси (на арапски) од еден од извонредните коптски писатели Севир ибнул-Мукафа, епископ од Ашмунај (околу 975), кој темелно ја проучувал коптската литература. Ова дело на Севиер, продолжено од други, го сочинува главниот извор за E. Renaudot, Historia patriarcharum alexandrinorum jacobitarum, Париз 1713 година. Содржината на арапскиот синаксарум, прочитана за време на богослужбата, исто така била позајмена од истиот антички коптски менајон. [Историјата на Севиер моментално е објавена во Corpus scriptorum ori-entalium, Scriptores arabici, ser. Болен, т. 9: Северус бен ел-Могафа. Historia patriarcharum alexandrinorum. Ед. Гл. Ф. Сејболд. Берити 1904 кв. Таму е започнато и објавувањето на синаксарионот, сер. Болен, т. ig-Synaxarium alexandrinum. Ед. J. Заборави. Beryti 1905. Историјата на Севиер истовремено почна да се појавува со англиски превод во Patrologia orientalis. Vol. I, 2, 4: Историја на патријарсите на коптската црква во Александрија. Ед. Б. Еветс. Париз 1905]. Саид ибнул-Батрик, лекар и историчар, и, конечно, од 933 до 940 година, православниот патријарх на Александрија под името Евтихис, ја напишал својата историја на арапски јазик. Оваа хроника е насловена „Contextio gemmarum“ (Contextio gemmarum) и го опфаќа времето од Адам до 937 година. Оваа приказна е со низок стандард: има многу легендарен карактер. Царот Теодосиј Велики и Александрискиот патријарх Теофил, според нејзините уверувања, биле први дрвосечачи. Теодосиј еднаш видел необичен сон и му го кажал на Теофил, кој врз основа на овој сон го предвидел стапувањето на Теодосиј на царскиот трон и патријаршијата за себе. И покрај оваа и слични легенди, приказната за Евтих сè уште има одредено значење за нашата наука (подоцнежните пораки повеќе не се легендарни; а најстарата може да содржи зрнца податоци земени од александриската црковна архива). Ја објавил хрониката на Евтихес Р. Покок, Contextio gemmarum s. Eutychii patriarchae Alexandrini Annales. I-II. Оксони 1658–1659; [препечатено во том III од Грчката патрологија на Мин]. Ѓаконот на црквата Богородица во Каиро Абу Шукр Петар ибн-ур-Рахиб (т.е. син на монах), сè уште жив во 1282 година, напишал едно теолошко дело таа година, чиј автограм (Код. Ватикан. Асем. Арап. 31) е зачуван до денес. Во 1258 година, тој ја составил Chronicon Orientale, хроника која првично содржи сув список на настани од Стариот Завет и имињата на владејачките суверени. Хрониката станува подетална од времето на освојувањето на Египет од страна на Арапите. Овде пораките на авторот имаат некаква вредност, особено оние што се однесуваат на карактеристиките на овој или оној суверен. Втората половина на оваа хроника содржи кратки информации за 76 патријарси до и вклучувајќи го и Атанасиј III Александриски (1250–1261). Она што го прави ова дело особено вредно е неговата целосна хронолошка сигурност, која зависи од особеностите на неговиот дизајн. Има двојно броење: арапски и коптски, се означени годините, па дури и деновите кога еден или друг суверен се искачил на тронот или умрел, така што, според неговата хроника, на историчарот не му е тешко (по аритметика) да ги врати потребните датуми, а згора на тоа, како што ги напишал самиот автор. Ед. Абрахам Екеленсис, Паризис 1651 година; J. S. Assemanus, Venetiis 1729. [Ново издание во Corpus scriptorum orientalium, Scriptores arabici, ser. III, т. 1: Петрус Ибн-Рахиб. Chronicon Orientale. Ед. L. Cheikho. Берити 1904]. Следува Џорџ бен-абу-л-Јасир'али-бен-абу-л-Мак-арим-бен-абу-л-Тајиб-ал-Макин-ибну-л-Амид, по потекло од Каиро, син на воен секретар. Поради клевета на непријателите, Абул-Јасир бил затворен заедно со Џорџ, но кога била откриена неговата невиност, и двајцата биле ослободени. Абул-Јасир потоа се замонаши. А Џорџ имаше офицерско место во сириската армија, повторно беше уапсен со клевета на непријателите, повторно ослободен и ослободен и умре во Дамаск во 1273 година. Тој напиша хроника во два дела наречена „Блажениот есеј“ (Syntagma benedictum). Вториот дел е објавен со превод на латински под наслов: Historia saracenica – a Georgio Elmacino exarata, изд. Erpenius, Lugduni Batavorum 1626. Првиот дел го опфаќа времето од создавањето на светот до Мухамед, вториот - од Мохамед до 1260 година. Информациите во ова дело се кратки, но се вреднуваат поради неговата хронолошка точност. Ал-Макин ги користел Евтихес и Летописот на Петар. Абу-л-Абас-Ахмад-Таки-ед-дин ал-Макризи е високообразован муслиман. Ја извршуваше функцијата... г. кади во Каиро, потоа бил проповедник во џамиите, конечно професор по традиции на муслиманските академии во Киара и Дамаск и починал во 1442 година. Тој бил многу плоден писател и „најпознатиот историограф во Египет“. Најпознато од неговите дела е Книгата на инструкции и размислувања во врска со историјата на земјите ('ал-хитат) и спомениците, или Географијата и историјата на Египет. Осумте поглавја од Дел III од овој „ал-хитат“ се објавени одделно под наслов „Црковна историја на Коптите“; Најдобро издание: Geschichte der Kopten v. F. Wüstenfeld, Göttingen 1845 година. Содржи кратки информации за египетската црква, почнувајќи од евангелистот Марко, првиот патријарх на Александрија, а завршувајќи со прогонството на Коптите во 1354 година. Овде, патем, има список на христијански и монашки цркви. (72) со кратки историски и географски податоци за нив. Општо земено, интересот на муслиманите за христијанските цркви беше толку голем што, на пример, библиотекарот на египетскиот калиф ал-Азиз, ал-Шабушти, кој почина во 1000 година, составил посебен опис (кој не стигнал до нас, но бил во рацете на Макризи): „Историјата на манастирите во Ирак, Мосул и Египет, Месото“. Другата главна референца за Макризи била хрониката на ал-Макин. На крајот од својот живот, Ал-Макризи решил да ја објави „Големата книга на хроники на Египет“, т.е. биографии на сите суверени и познати луѓе на Египет; делото беше дизајнирано за 80 тома, но авторот успеа да напише само 16 и тие беа објавени. Етиопска историографија 48 Етиопската литература обезбедува многу малку за црковната историја. Меѓу преживеаните преведени споменици од ова писмо, највпечатлив е хрониката на Јован, епископот Никиу, Chronique de Jean, eveque de Nikiou. Texte ethiopien publie et traduit par H. Zotenberg, Paris 1883. За авторот е познато само следново: тој бил епископ на Пшати (pípati), во долен Египет (Делта), - на грчки овој град се нарекува Никиу, - во 690 година учествувал во осветувањето на Исак и Светото писмо на Александард. епископи, како ápotríth_s на долен Египет (арапски, „mudäbbir“ – пост како митрополит). Тој бил познат како добар канонист и се одликувал по тежината на својот живот, поради што XLII патријархот Александриски Симон го поставил за надгледник на египетските манастири. Во неговата управа, Јован покажал таква ревност што еден од скитските монаси што му биле потчинети умрел на 10-тиот ден од казната („вербера“) што му била изречена, поради што во 694 година (или помеѓу 692–700 година) Јован бил лишен од епископството. Еве што се знае за него. На кој јазик напишал е многу нејасно прашање. Несомнено, оваа хроника била преведена на етиопски во 1602 година. е преведен од арапски текст (исто така не е зачуван): нема сомнеж дека Јован не пишувал на арапски. Но, изборот меѓу грчки и коптски е многу тежок. Издавачот на хрониката Зотанбер зборува („medio tutissimus ibis“) за фактот дека пишувал на грчки, но деловите кои се однесуваат на историјата на Египет се напишани директно на коптски. Но, таков есеј со пруги нема аналогии зад себе. Поверојатно е дека хрониката на Јован е целосно напишана на грчки *. Причините за избор помеѓу грчкиот (д) и коптскиот (к) се како што следува: 1. Јован несомнено го знаел литературниот kat_'e_ksoxh'n - грчки јазик, бидејќи користел Малала (+ e). 2. Неверојатно е што не знаел коптски (+к). 3. Мина, непосредниот наследник на Јован во седиштето на Пшати, е познат како коптски писател (автор на „Животот“ XLI на Александрискиот патријарх Исак) (+ k). 4. Непријателството на Јован кон диофизитската Византија можеби го поттикнало да не пишува на грчки (+к). 5. Но, во тоа време Арапите се покажаа во вистинско светло, а Коптите сфатија дека со размена на Византијците за Арапите, тие направиле многу сомнителна измама; тоа не можело а да не го ублажи нивниот антивизантиизам (+ д). 6. Немаше побарувачка за историја, главно и генерално политичка, меѓу коптската читателска публика (+ e). 7. Трагите од коптскиот текст на етиопски, назначени од Зотанбер, се сведени на пар зборови со коптски (наместо грчки) термин, pi - Moggo_s vm. ó Móggo_s , pi – Drakon vm. 6 Drákon, и на наводниот идентитет (неразбирлив на етиопски) на официјалниот наслов „adagysn“ (adagySn) со коптскиот „ethijn“ (etíiokn), RR 362. 423; но, „пи“ може да дојде и од арапското „би“ („во“), а последната идентификација е затегната (+ k). 8. Но, сите овие траги по значење не надминуваат еден факт: египетскиот град Јован на етиопски секогаш се нарекува „Накијус, Накијус, Накијус“, а исклучително ретко (3 пати?) се додава на овој збор: „наречен Абшади“, или се вели: „Абшади, т.е. Накијус“. Ова покажува дека хрониката на Јован, дури и во нејзините конкретно египетски делови (сп. Поглавје 31), е напишана не на јазикот на кој овој град секогаш се нарекува „Пшати“, туку на оној на кој се нарекува „Никиу“ (+ e). Значи: +4 e pro = 4 k контра: Јован пишувал на грчки, можеби вметнувајќи, каде што е потребно, поединечни коптски (сопствени) имиња во родот pihati, pi - Drakwn (име на канал во Александрија). Делото на Јован го опфаќа периодот од создавањето на светот до освојувањето на Египет и се состои од 122 поглавја. Не се дели на книги; но во него може да се воочат три главни слоеви: првиот - периодот пред доаѓањето на Константин Велики, вториот - пред стапувањето на царот Фока и третиот - до крајот. Ова дело, особено во првиот период, е копија на Малала. На него се направени малку дополнувања, а се однесуваат на известувањето за локални (египетски) легенди. Вториот период е понезависен. Овде гледиштето (монофизитско) за историските факти му дава оригиналност на делото; Има повеќе додатоци од локални приказни. Така, Јован известува за потеклото на Теофил Александриски, пренесува различни спорови меѓу епископските градови; Императорот Анастасиј се појавува во чудна светлина во односот кон Египет. Во последниот дел од својата приказна, Џон е целосно независен и дава детали кои никаде не ги наоѓаме. Така, на пример, фактот дека толку груб човек како Фока станал император, тој го објаснува многу едноставно: заговорниците со ждрепка избрале крал меѓу себе. Исто така, дава информации за превирањата под Фока на исток (во врска со прогонството на Евреите?), а особено подетално е опишано стапувањето на Ираклиј, за што Јован можел да дознае од очевидци. Но, во истиот овој дел - помеѓу поглавјата 110 и 111 - постои значителен јаз, така што историјата на поголемиот дел од владеењето на Ираклиј е изгубена (очигледно во арапскиот или дури и во грчкиот текст) и се чини дека освојувањето на Арапите е веќе остварено. Третиот дел директно ја разоткрива сликата на оние граѓански судири што им го олеснија освојувањето на Арапите. Заемната омраза на Халкедонитите и Монофизитите е прикажана во живописни термини; добро е утврдено дека обидите на Ираклиј да ги обедини монофизитите со монотелитите во Египет биле неуспешни. Со оглед на сето ова, важноста на последниот дел е препознаена од сите. Но, дури и да има сомнежи за овие пораки, тие би биле скршени со пораки од папирусите на надвојводата Рајнер (во Виена), кои содржат официјални документи, потврди на финансиските службеници за даноците споменати во историјата на Јован (apakure, Филó_kseno_s doú_ks). Но, ова важно дело е само преведеното наследство на етиопската литература, кое главно се хранеше со преводи од коптски и арапски јазик. Сепак, имаше и независни обиди за историографија, чија омилена форма беше хрониката. Од некои преживеани хроники дознаваме за постоењето на државни секретари чија должност била да ги евидентираат сите извонредни настани. Но, најстарите искуства на овие хроничари не се зачувани; зачувана е само нивната подоцнежна (скратена) обработка. Едно од овие подоцнежни изданија беше објавено од францускиот ориенталист - Рене Басет, Etudes sur l'histoire d'Ethiopie. Париз 1882. Оваа хроника започнува со Адам и завршува со 1730 година. Но, пораките што се наоѓаат овде се генерално незначителни, особено пред 1508 година; нивната концизна краткост често ги прави неразбирливи; повеќе се зборува за државни работи отколку за црковни работи. Ерменскиот јазик припаѓа на таканаречената иранска гранка, е поврзан со персискиот и е толку далеку од другите (семитски) источни јазици што малкумина го читаат. Мора да се признае дека Русија е позиционирана многу поволно во овој поглед, имајќи такви научници како Бросет, Патканов, Емин, [Мар]. Меѓу Французите, може да се укаже на Дулаурие, а во Италија - монашкиот ред (8 септември 1712 година) на Мехитаристи, обединете ги Ерменците што живеат во манастирот Свети Лазар на островот Венеција. За историската литература на Ерменската црква постои дело на Универзитетот во Санкт Петербург проф. Патканов, Библиографска скица на ерменската историска литература. Санкт Петербург 1879 година; Кетре Патканијан, Esquisse bibliographique de la litterature historique des Armeniens. С.-Петербург 1880. Сре. S. F. Neumann, Versuch einer Geschichte der armenischen Literatur. Лајпциг 1836. F. Neve, L'Armenie chretienne et sa литература. Лувен 1886 49. Самата ерменска историска литература е многубројна, но е од локална природа. Познато е дека ерменската литература спаѓа во два периода: пред-буквална и постбуквална од 400 година. Речиси сите дела од првиот период се заборавени, иако некои од нив за чудо преживеале [прибл. автор: За да не го сфатиме ова навистина за натприродно чудо, треба да се забележи дека периодот пред писмото е оној во кој пишувале Ерменците, но само со сириски букви кои не биле мајчин во нивниот јазик - истото се случило како некој да се обидел да напише на руски со хебрејски букви без точки (самогласки)]. Првиот преживеан историски писател од предбуквалниот период бил Агатангел Римјанин, секретар на Тиридат Велики (Тридат, 286–342). Тој беше научник запознаен со грчката и латинската литература. Тој напишал историја на владеењето на Тиридат (главно преминувањето во христијанство), која е зачувана со подоцнежните интерполации. [Објавено во Венеција 1862 и Тифлис 1882 година; Грчки текст ед. де Лагард, Гетинген 1887] 50 Вториот писател бил Зиновиј Гласки, епископ Мала Азија, кој се откажал од епископството, го следел Григориј Осветител и бил првиот игумен на манастирот Свети Јован Крстител во Тарона. Во име на Григориј Просветител, тој ја напишал историјата на претворањето на ерменскиот регион Тарон во христијанство, каде што ја поставил преписката на свети Григориј и Леонтиј. Зинови пишувал на сириски, но неговата приказна потоа била преведена на ерменски [објавено во Венеција 1832 година]. Неговото дело имало наследници: највпечатлив од нив е Јован Мамикон, XXXV наследник на Зенобиј во манастирот Свети Претеча, кој ја довел приказната до 640 51 година. Фауст Византиецот ја продолжил приказната за Агафангел до 390 година. Потоа доаѓа Мојсеј од Хорен (р. околу 370, д. 489). Од мали нозе бил во блиски односи со ерменскиот католикос Сахак Велики и Маштоц Месроп, изумителот на ерменската азбука и е фигура од прв степен од таа галаксија на научници кои пишувале со новоизмислени букви (почеток на постбуквалниот период). Неговата историја во три книги започнува со Хајк, митскиот предок на Ерменците („Ерменци“ на ерменски: „Хајк“) и достигнува до 441 година († Сахак и Месроп). (Историјата е објавена заедно со други дела на Мојсеј, од кои најважни се неговата географија и реторика, во Венеција во 1843 и 1865 година, а многу често и одделно, на пример, во Тифлис 1881; руски превод на Н. Емин, Москва 1858 и 1893 година) 52 53. По него треба да се именува ученикот на Сахак и Месроп - Егише (т.е. Елисеј) † 480; тоа беше секретарот под кнезот Вардан, кој ја опиша историјата на борбата (449–451) на Ерменците за вера со Персијците против религијата на Зороастер и војната на Ерменците против овој, која заврши несреќно за Ерменците (Битката кај Арарат, во која Вардан † во јуни 451 година). [Објавено како општа збирка дела во Венеција во 1839 и 1859 година и често одделно, неодамна во Москва 1892 година; Превод на руски јазик во Тифлис 1853 година]. Ученикот на Сахак и Месроп, Кориун, го напишал животот на Месроп [Венеција 1894 година]. Лазар од Фарп напишал историја од 388-485 година, своевидно продолжение на приказната за Мојсеј Хоренски, за која Лазар, сепак, не бил свесен [Венеција 1793, 1807, 1873]. Од подоцнежните времиња можете да го посочите делото на епископот Себеос (т.е. Евсевиј) од VII век. – „Историјата на Ираклиј“ [Константинопол 1851, Санкт Петербург. 1879 ед. Патканова; неговиот руски превод Санкт Петербург. 1862]. [Од 8 век. позната е историјата на арапските инвазии на Ерменија и нивните војни со Византија од 661 до 788 година, „Историјата на калифите“ од Вардапет Гевонд, т.е. Леонтиј (Париз 1857, Санкт Петербург 1887 г. изд. Езов; превод Патканов1862). Можеби Мојсеј од Каганкатуи, кој ја напишал „Историјата на Агваните“, или Албанците, датира од исто време, ако не и од 10 век (Париз 1860, Москва 1860 година, изд. Емин; превод Патканов, Санкт Петербург 1861 година)]. Во 10 век Томас Арцруни напишал историја во 5 книги од Ное до 936 година [Константинопол 1852, Санкт Петербург. 1887 ед. Патканова]. [Истовремено, католикосот Јован VI ја довел својата историја до порана точка, токму во 925 година (Ерусалим 1843, Москва 1853)]. Во 11 век Стефан Асохик од Тарон ја довел приказната до 1004 година [Париз 1854, Санкт Петербург. 1885 година; руски превод 1864]. Во 12 век. Презвитер Самуил од Ани бил наследник на летописот на Евзебиј Кесариски до 1179 година [ед. Тер-Микелијан, Вагаршапат 1893]. Монументалните извори на историјата и нивниот развој генерално се дискутирани во прирачници за соодветните помошни науки, епиграфија, нумизматика, сфрагистика и во водичи за археологија и историја на уметност. Во однос на спомениците на христијанската антика, важно е во овој случај, покрај оние што до сега веќе се застарени, Речник на христијанските антиквитети, изд. од В. Смит и С. Читам. Vol. I-II. Лондон 1875–1880, и Real-Encyclopädie der christlichen Alterthümer, bearb. und herausgeg. von F. X. Kraus. B.I-II. Фрајбург и Бр. 1880–1886, неодамна започна Dictionnaire d'Archeologie chretienne et de liturgie, publie par F. Cabrol. T. I. Париз 1903–1906 (со многу фотографии од споменици). Општо земено, S. Wachsmuth, Einleitung in das Studium der alten Geschichte, дава информации за изворите на историјата на античкиот свет, монументални и книжевни или книги, како и за развојот на оваа историја. Лајпциг 1895. На руски има В. Бузескул, Вовед во историјата на Грција. 2-ри изд. Kharkov 1904. Историјата на средниот век има одличен индекс на извори во делото на A. Potthast, Bibliotheca historica medii aevi. Wegweiser durch die Geschichtswerke des europäischen Mittelalters bis 1500. B. I-II. 2 Aufl. Берлин 1896. Има посебни воведи во историјата на поединечните народи кои се појавиле на сцената со почетокот на средниот век. W. Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter bis zur Mitte des XIII Jahrhunderts. B.I-11. 7 Aufl. Берлин 1904 година (B. I). Далман-Вајц, Quellenkunde der Deutsche Geschichte. Т. I-II. 7 Aufl. фон Е. Бранденбург. Берлин 1905 година (Th. 1). A. Molinier, Les sources de l'histore de France au moyen äge. 1-V (до 1494 година). Париз 1902–1904 година. Гл. Грос, Изворите и литературата на англиската историја од најраните времиња до околу 1485 година. Лондон 1900 г. Како експеримент за посебен вовед во црковната историја, може да се посочи делото на боландистот Smedt, S. de Smedt, Introductio generalis ad historiam ecclesiasticam kritike tractandam. Гандави 1876 година, а за гореспоменатата „Пропедевтика“ од Ниршл (забелешка 2). Работата на E. Bratke, Wegweiser zur Quellen – und Litteratur-kunde der Kirchengeschichte не се смета за успешна. Гота 1890. Најблиските упатства во врска со античката христијанска литература воопшто и особено во однос на црковните историски дела може да се најдат во курсевите за историјата на оваа литература и патролите. О. Барденхевер, Патрологија. 2 Aufl. Фрајбург и Бр. 1901. Неговиот, Geschichte der altkirchlichen Litteratur. V. I-II. (првите три века). Фрајбург и Бр. 1902–1903 година. A. Harnack, Geschichte der altchristlichen Litteratur bis Eusebius. Т. (bearb. unter Mitwirkung von E. Preuschen), 1–2. Лајпциг 1893–1904 година. G. Krüger, Geschichte der altchristlichen Litteratur in den ersten drei Jahrhunderten. 1 у. 2 Aufl. Фрајбург и Бр. u. Лајпциг. 1895 година; Nachträge, 1897. Дело G. Slang a Historiographie ecclesiastica. Фриб. Брисг. 1897 година не претставува ништо вредно. Информациите за античките црковни историчари се дадени во делото на А.П. Лебедев, Црковната историографија во нејзините главни претставници од 4 век до 20 век. 2-ри изд. Санкт Петербург 1903. За византискиот период неопходна референтна книга е гореспоменатата книга на Крумбахер (забелешка 2). За објавувањето и развојот на изворите на византиската историја, сп. дело на V. G. Vasilievsky, Преглед на дела за византиската историја. Vol. 1. Санкт Петербург 1890 година (додаден извадок од списанието на Министерството за народно образование за 1887–1889 година). (А.Б.) 108. Во моментов се објавени повеќе од 40 тома од овој зборник, а бројот на трудови од теолошки и црковно-историски аспект е значително зголемен. (А.Б.) – 126. Меѓутоа, неодамна, интересот што протестантите го имаат во првите векови на христијанството ги наведе протестантските научници до идејата да преземат публикација што целосно ги задоволува научните барања на делата на сите грчки писатели од првите три века, бидејќи таквата публикација е првенствено и најпотребна за сериозно проучување на оваа ера. Берлинската академија на науките ја презеде оваа работа, а подготвителната работа започна во 1891 година. Во публикацијата, под општиот наслов „Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte“ herausgeg. von der Kirchenväter-Commission der königl. preussischen Akademie der Wissenschaften (Лајпциг, Hinrichs), треба да ги опфати сите, без исклучок, грчки споменици од древната христијанска литература до и вклучувајќи го и Евзебиј Кесариски, дури и ако тие биле зачувани само во преводи, со исклучок на новозаветните списи; Ќе бидат објавени дури и дела од подоцнежното еврејско писмо, колку што биле прифатени во христијанската средина. Во 1897 година, беше објавен првиот том од публикацијата, кој содржи дел од делата на Хиполит од Рим. Оттогаш се појавија голем број други споменици (дела на Адамантиј, Климент Александриски, Евсебиј, Ориген, книгата на Енох, коптски гностички дела, Оракула Сибилина). Целата публикација содржи приближно 50 тома. За разлика од виенското издание на латинските писатели, овој нов потфат на Берлинската академија го вршат главно теолози; На чело е А. Харнак, а неговата монументална „Историја на античката христијанска литература“ е тесно поврзана со оваа работа. Но, генерално, во неа беа поканети да учествуваат најдобрите научни сили во Германија (Момсен, на пример, ги објави првите пет книги од латинскиот превод на историјата на Евзебиј Руфин) и дел од други земји, а во неговото спроведување се користат сите средства што може да ги обезбеди модерната филолошка наука. Затоа, и покрај не помалата тешкотија на работата во споредба со објавувањето на латинските писатели, ветува дека ќе биде генерално примерен и ќе ги елиминира сите претходни изданија на делата вклучени во него. Издавачите обезбедуваат вовед во објавените дела, понекогаш многу обемни, и детални индекси. Целите на претпријатието што се разгледува треба да ги опслужува новата серија Texte und Untersuchungen zur Geschichte der altchristlichen Literatur herausgeg, започната во 1897 година. von O. Gebhardt und A. Harnack, која од тоа време го доби поднасловот: Archiv für die von der Kirommission der. преус. Akademie unternommene Ausgabe der älteren christlichen Schriftsteller. Но, во однос на грчките татковци од IV и следните векови, работата не се менува; старите изданија и Мин остануваат овде во исто значење. Навистина, во поново време има значајно заживување на полето на византиските студии (К. Крумбахер и списанието Byzantinische Zeitschrift што го издавал од 1892 година во Германија, Ч. Диел и неговите студенти во Франција, објавувањето на Византиската привремена во Русија од 1894 година и основањето на Институтот за руски јазик, оваа година, во Константиноп). Но, иако е можно да се укаже на голем број нови вредни изданија на поединечни византиски автори, тогаш тешко може да се смета на некој солиден корпус на грчки црковни писатели кои живееле подоцна од првите три века во блиска иднина. Палме не го реализираше својот проект. Но подоцна, во 1899 година, друг париски издавач, Н. Велтер, го препечатил изданието Манси. Бројот на тома со продолжение, дополнувања и индекс треба да се зголеми на 45 (или 50) и наскоро, очигледно, објавувањето ќе биде завршено. Во меѓувреме, колекцијата Манси беше подложена на прилично остри критики во проучувањето на бенедиктинските колекции на Квентин, Н. Париз 1900. Заклучоците од оваа критика не се појавија бавно во однос на претпријатието Welthe (Финке во Litterarische Rundschau Für das katholische Deutschland 1902). Издавачот ја оправда целисходноста на неговото проширено препечатување со побарувачката во научниот свет за првото издание, кое веќе стана ретко, и со малата надеж дека научниците ќе бидат подготвени во блиска иднина да започнат ново, понапредно издание. (А.Б.) – 132. Многумина од В.В. Желбите на Болотов беа земени предвид во критичкото издание на актите на вселенските собори (Acta Conciliorum Oecume-nicorum), започнато од Е. Шварц во 1914 година. За жал, поради смртта на Е. Шварц (1940), оваа публикација беше прекината, завршувајќи со актот на Соборот. По Втората светска војна, Е. Шварц го наследил И. Шрауб, кој ги објавил актите на Петтиот Вселенски Собор. Во модерното време, работата за продолжување на оваа работа ја презел австрискиот научник Р. Ридингер, кој ги објавил актите на Латеранскиот собор од 649 година и планира да ги објави актите на VI Вселенски собор. (А.С.) – 135. ср. В.В. Болотов, Забелешка за книгата: Канони на најзначајните антички црковни собори заедно со апостолските канони, ред. проф. о. Лаучер. [Die Kanones der wichtigsten altkirchlichen Concilien nebst den Apostolischen Kanones, herausgeg. фон Ф. Лаучер. Фрајбург и Бр. и Лајпциг 1896]. Христос. Рединг, 1896, II, 178–195. – Неодамна, S. N. Turner, Ecclesiae occidentalis monumenta juris antiquissima, го презеде критичкото издание на антички латински преводи во врска со катедралите на грчките споменици. Canonum et conciliorum graecorum interpretationes latinae. Фаза. Јас, 1-2. Oxonii 1899–1904 (апостолски канони и документи од Никеја). Што се однесува до рускиот превод на „Делата на вселенските собори“ (том. I-VII, Казан 1859–1873, сите томови се достапни во 2. издание, 5. во 3.), тој е направен, како што е забележано во предговорот на том 1, според изданијата на Labbe-Couinsar. Темелната ревизија и корекција во многу случаи на текстот на овој превод мора да се смета за повеќе од пожелна, особено ако се има предвид важноста на соборните документи. Да се ​​наведе на маргините на преводот пагинирањето на најчесто користените изданија на Gardouin и Mansi не би било непотребен луксуз. (А.Б.) – 135. Активностите на Боландистите продолжуваат до ден-денес, а вредни хагиолошки студии и текстови постојано се објавуваат во изданијата на нивната периодика Analecta Bollandiana. По Првата светска војна тие го продолжија производството на Acta Sanctorum; Се појавија и нови хагиолошки серии, на пример, „Библиотека на грчка хагиографија“ (Bibliotheca hagiographica graeca) и „Хагиографски додатоци“ (Subsidia hagiographica). На ова поле особено плодно работеше неодамна починатиот Ф. Алкен, објавувајќи неколку грчки житија на свети Пахомиј Велики и други хагиографски споменици и студии. За него види P. Devos, Frangois Halkin, Bollandiste. Analecta Bollandigna, т. 106, фас. 3–4, 1988, стр. V-XL. (А.Ц.) 137. Боландистот H. Delehaye, Les legendes hagiographiques. 2 ед. Bruxelles 1906, нудејќи искуство во класификација на текстовите печатени од Ruinart, зборува, сепак, само за скратување на неговото издание. ср. исто така A. Harnack, Geschichte der altchristlichen Litteratur bis Eusebius. Т. II. 2 (Die Chronologie). Лајпциг 1904. стр. 463–482. Мали збирки од најважните маченички дела беа дадени од R. Knopf, Ausgewählte Märtyreracten. Tübingen und Leipzig 1901, и O. Gebhardt, Acta mar-tyrum selecta. Ausgewählte Märtyreracten und andere Urkunden aus der Verfolgungszeit der christlichen Kirche. Берлин 1902. (А. Б.) 137. Не постои целосно едногласност меѓу научниците во однос на позицијата на Евзебиј во догматските расправи од неговото време. Според тоа, Н. На соборот во Никеја, „како конзервативец во најлоша смисла на зборот, како руски расколник, Евсевиј бил огорчен од вклучувањето на зборот omooúsio_s („едносуштински“) во симболот и одбил да го потпише симболот што го составиле православните отци“. Подоцна го прифатил терминот „едносуштински“ само поради послушност кон императорот Константин, но ова прифаќање не било искрено, поради што православните го нарекувале „двојазичен“ (díglwtto_s - во смисла блиску до „двоуми“). Види N. Rozanov, Eusebius Pamphilus, епископ Кесарски Палестински. М., 1880, стр. 14–24. Г. Беркхоф, укажувајќи на подреденоста на Евзебиј, сепак смета дека тој сè уште не ја преминал границата по која започнува аријанизмот. Види N. Berkhof, Die Theologie des Eusebius von Caesarea. Амстердам 1939, стр. 79–82. Конечно, јас. Бертин го рангира Евзебиј меѓу таа средна група на „умерени конзервативци“ (не сосема точно наречени „полу-Аријци“), која малку подоцна беше претставена од свети Кирил Ерусалимски и Евзебиј Емесски и кои не им се придружија ниту на „строго православните“ ниту на Аријанците. См. . Бертен, Кирил од Ерусалим, Eusebe d'Emese et la theologie semi-arienne Сега се признава дека самиот Евзебиј ја објавил својата хроника двапати. Нејзиното прво појавување треба да се датира, можеби, околу 312 година (според Харнак, сепак, не подоцна од 323 година). После тоа, хрониката ја продолжил самиот Евзебиј и, во исто време, веројатно ја коригирал околу 325 година. Заклучокот за две изданија кои потекнуваат од самиот Евзебиј го донел во неговата подоцнежна студија на хрониката од нејзиниот издавач A. Schöne, Die Weltchronik des Eusebius in ihrer Bearbeitung durch Hieronymus. Берлин 1900. Тој ги следи несогласувањата меѓу латинскиот и ерменскиот превод на овие изданија, сугерирајќи дека ерменскиот превод е направен од оригиналното издание, а Џером од подоцнежното издание. Харнак, препознавајќи го фактот за две изданија, не гледа основа за последната претпоставка. A. Harnack, Geschichte der altchristlicher Litteratur bis Eusebius. Т. II. 2 (Die Chronologie). Лајпциг 1904. С. 112. (А. Б.) 150. Според Харнак, книгите 1-7 и дел 8 биле завршени во 312-313 година; друг дел од 8-ми и 9-ти се појавиле во 313–314 година, конечно, 10-ти на крајот на 324 година почетокот на 325 година. Harnack, 1. стр. 115. (А.Б.) 150. Малку е веројатно дека некој може целосно да се согласи со В.В. Болотов овде. За споредба, види мислењето на А. Затоа, за него „во Синот Божји, историјата на Црквата го има својот најважен движечки принцип“ (А.П. Лебедев, Црковната историографија во нејзините главни претставници од IV век до 20. Санкт Петербург, 1903, стр. 66–67). В.В. Болотов не го ценеше „теологот на историјата“ во Евзебиј, а современите истражувачи ја гледаат во него единствената сериозна алтернатива на благословената „теологија на историјата“. Августин. Види G. Chesnut, Првите христијански истории. Евсевиј, Сократ, Созомен, Теодорит и Евагриј. Париз 1977 година, стр.35. Може да се додаде дека Евзевиј бил „пред“ од блажениот речиси еден век. Августин бил еден од првите христијански писатели кој се обидел да ја претстави таквата „теологија на историјата“. (А.С.) – 151. Превод на германски на целосната верзија е направен од W. Violet во Texte und Untersuchungen, XIV, 4 (1896). Се смета за многу веројатно дека и двете верзии потекнуваат од самиот Евзебиј. Харнак, I. стр. 115. (А.Б.) – 153. Преводот на сирискиот текст на историјата на германски е направен од E. Nestle во Texte und Untersuchungen, Neue Folge VI, 2 (1901), превод на ерменскиот текст од книгите 6 и 7 од E. Preuschen'ou, VII, 3 (1902). (А.Б.) – 157. За претходните изданија на историјата на Евзебиј, видете A. S. Headlam, The editions and manuscripts of Eusebius, во The Journal of Theological Studies, кн. IV, бр. 13 (1902), стр. 93-102. Во берлинската збирка на грчки христијански писатели од првите три века започна ново издание од професорот од Гетинген Е. Шварц. Во 1903 година, беа објавени првите пет книги, заедно со латинскиот превод на Руфинус, објавен од Момсен (првата половина од том II од делата на Евзебиј). Текстот на Шварц е репродуциран со мали промени во евтино француско издание во серијата Texts et documents pour l'etude historique du Christianisme publies sous la direction de H. Hemmer et P. Lejay: Eusebe, Histoire ecclesiastique. L.I-IV. Texte grec et traduction francaise par E. Grapin. Париз 1905. Шварц ветува објаснувања за техниките на објавување во детални пролегомени во следниот дел. Изданието од грчките ракописи се заснова на: C (Мазарин. или Париз. 1430 година, во ознаката на Шварц A), G (Флорент. 70, 77), H (Флорент. 70, 20=E), Ј (Москов. 50=R), E a (Париз. 1431 copis. Париз 1432 = β), Париз. 1433 (=D), О (Венет. 338=М). Уште порано (1888), Шварц го истакна недостатокот на повеќето претходни изданија како преголемо потпирање на Кодексот Ц (сп. Headlam, 108). За разлика од неговите претходници, тој самиот генерално и дава предност на групата Е а Париз. 1433 O (=BDM) пред CG (=AT) (сп. Грапин, 489). (А.Б.) 157. Новото издание на овие дела во Берлинската збирка на грчки писатели, со вовед и три индекси, беше претставено во 1902 година. А. Хејкел (I том од делата на Евзебиј). (А.Б.) – 157. ср. В.В. Болотов, Либериј, епископ римски и собори во Сирмиум. Христос. чет. 1891.1, 450–453 (посебно препечатување 28–31). (А.Б.) – 162. ср. В. В. Болотов, Теодоритијана. Христос. чет. 1892, II, 121. – Либериј, епископ римски и собори во Сирмиум. Христос. чет. 1891, 1, 514–515 белешка. (посебно печатење 58–59). (А.Б.) – 165. За историите на Сократ и Созомен и нивните изданија, сп. G. Löschke во Hauck's Real-Encyklopädie für protestantische Theologie und Kirche. 3 Aufl. B. XVIII (1906), 481–486, 541–547. Берлинската комисија за објавување на црковните отци (Kirchenväter-Kommission) подготвува ново издание на двајцата историчари. За изворите на историјата на Сократ, види F. Geppert, Die Quellen des Kirchenhistorikers Socrates Scholasticus. Лајпциг 1898. Се очекуваат и неговите истражувања за историјата на Созомен. (А.Б.) – 166. ср. преглед на ова дело од В.В. Болотов, Теодоритијана. Христос. чет. 1892, II, 58–164 (исто така посебно препечатено). На прашањето за Теодоритовата „Црковна историја“ сп. 120–121, 147–148; за „Намалување на еретичката лажна мудрост“ 105–113, 122–123, 154–159. (А.Б.) 166. За доказ за неавтентичноста на ова поглавје, видете Theodoretiana 105–113 (A.B.) – 169. Малку поинаква оценка за Евагриус дава современиот истражувач П. Ален: „Најголемата заслуга на Евагриус како историчар е тоа што користел документи од примарно значење, вклучително и делата на други историчари, кои сега се целосно или делумно изгубени“. Види R. Allen, Evagrius Scholasticus. Црковниот историчар. Souvain, 1981, стр. 6 (A.C.) - 170. Се поставува природно прашање: зошто жанрот на „црковни приказни“ беше прекинат толку ненадејно и долго време? Се чини дека тоа се должи на фактот на сè посилната „перихореза“ (интерпенетрација) на Црквата и општеството (а соодветно и на државата) во Византија, почнувајќи од VI век. Затоа, „црковната“ историја станува сè потешко да се одвои од „граѓанската“ историја. Веќе делото на Евагриј дава пример за таква презентација, каде настаните од црковниот живот постојано се сопоставени и се во тесна врска со настаните од граѓанската историја, така што е тешко да се одвои едното од другото. Затоа, веќе немало потреба од соодветни „црковни истории“, а нивната функција ја презела византиската хронографија (А.С.) - 170 г. K. Krumbacher, Geschichte der byzantinischen Litteratur. 2 Aufl. München 1897, содржи есеј за византиската историографија, кој ги опфаќа византиските историчари и хроничари од 6 век наваму. За темата, особено, за византиските летописи, види N. Geizer, Sextus Julius Africanus. I-II. Лајпциг 1880–1898 година. За најновите дела од оваа област, сп. есеј Les etudes d'histoire byzantine en 1905 во гл. Диел, Византиски етиди. Париз 1905. Се разбира, во овој случај е неопходно да се свртиме кон Byzantinische Zeitschrift и Byzantine Temporary, кои сега главно се фокусираат на развојот на византиските студии и даваат детални библиографски упатства воопшто за новите дела од оваа област (А. Б.) - 171. Се сугерира дека Никифор во својата историја само го ревидирал делото на непознат автор од 10 век, објавено пред 920 г. S. de Boor, Zur kirchenhistorischen Litteratur. Византија. Цајцкрифт. Б.В. 1896. С. 16–23. K. Krumbacher, Geschichte der byzant. Литератур. 2 Aufl. München 1897. S. 291, 247 (A. B.) – 182. Почетокот на грчкиот оригинал на хрониката на Хиполит е откриен во мадридскиот ракопис и објавен од A. Bauer, Die Chronik des Hippolytus im Matritensis Graecus, 121. Лајпциг 1905. (Texte und Untersuchungen von Gebhardt und Harnack. IV, Neue F1). (А.Б.) 182. Поинаку се одредува времето на настанување на оваа хроника по 412 година; латинскиот превод се припишува на 7-8 век. ср. Бауер, 1. стр.22, 169–170. (А.Б.) – 182. За докази дека ова дело му припаѓа на Лактантиј, види В.В. Осврт на Болотов за делото на проф. А. И. Садова, антички христијански црковен писател Лактантиј. Санкт Петербург 1895 година, во Весниците на состаноците на Советот на Санкт Петербург. Дух. Академии за 1895–1896, 138–165 (посебно препечатување, Санкт Петербург 1900:42–69). (А.Б.) 183. Момсен, кој го објавил „Liber Pontificalis“ во Monumenta Germaniae historica (Gestorum Pontificum Romanorum vol. I) во 1898 година, како и Вејц, бил на мислење дека потеклото на овој споменик е доцно, не порано од почетокот на VII век. Душен, во својата критика за објавувањето на Момсен во истата година, остана на истото мислење дека оригиналното издание на Liber Pontificalis се појавило веќе во 6 век. набргу по смртта на Феликс. В.В. Болотов во 1899 година изразил согласност со позицијата на М.И. Орлов, изразен во есејот „Liber Pontificalis“, како извор за историјата на римското папство и полемиката против него“ (Санкт Петербург, 1899), дека Душен не можел да го врати првото издание на „Liber Pontificalis“. грешките на писарите и недоразбирањата кои произлегуваат од преживеаните копии на Liber Pontificalis, може да се формира приближна идеја за оригиналниот оригинален ракопис достапен во архивите на римската црква (страница беше еднаква на приближно 7 реда од изданието на Душен) и да се искористи ова за да се истакне во одредени случаи подоцнежните додатоци на ракописот што најпрвин беа пронајдени во маргините на ракописот. Во исто време, кодот А тешко може да се стави заедно со Душен над Б: вториот е поблиску до оригиналот. ср. опис на магистерскиот колоквиум на М. И. Орлов на 15 март 1899 година во Црковниот билтен 1899, бр. 12, и белешка од В. В. Болотов: „Третки“ на Геласиј, во Христа. Читања 1899 година, април. ср. исто така преглед на В.В. Болотов за наведеното дело на М.И. Орлов во списанијата на состаноците на Советот на Санкт Петербург. Богословската академија за 1898–1899 година. Санкт Петербург 1907, 75–85. (А.Б.) 189. Предложениот преглед на црковната историографија на источните јазици, даден од В.В. Болотов уште во 1887 година, особено бара доградби и повремени промени во поглед на подоцнежниот развој на оваа област. Кратка историја на христијанските ориентални литератури - сириски и арапски, ерменски, коптски и етиопски - неодамна се појави во серијата Die Litteraturen des Ostens во Einzelndarstellungen. B.VII, 2: Geschichte der christlichen Litteraturen des Orients von C. Brockelmann (syrische und arabische), F. N. Finck (armenishe), J. Leipoldt (koptische), E. Littmann (äthiopische). Лајпциг 1907. Види исто така есеи во Die Kultur der Gegenwart, herausg. против П. Хинеберг. Т. I, 7: Die orientalische Literaturen (Th. Nöldeke Die aramäische Lit., Die äthiopische Lit., F. N. Finck, Die armenische Lit.). Лајпциг 1906. Списанијата Oriens Christianus и Bessarione во Рим и Revue de l'Orient chretien во Париз се особено посветени на христијанскиот исток во широка смисла. Детални библиографски прегледи на релевантната литература во некои одделенија сега почнаа да се појавуваат во Византискиот привремен. - Напишан е есеј за историјата на сириската литература за том 22 од Encyclopädia Britannica (Единбург 1887) од Рајт. Делото на Рајт потоа беше објавено по неговата смрт одделно со значајни додатоци од Мек-Лин, Кратка историја на сириската литература од покојниот В. Рајт. Лондон 1894. Од ова издание е направен превод на руски јазик со многу обемни библиографски додатоци од проф.П.К. Коковцева: В. Рајт, Кратка скица на историјата на сириската литература. Превод. од англиски K. A. Turaeva. Редатирано и дополнето од проф.П.К. Коковцева. Санкт Петербург 1902. Руското издание ги зема предвид и податоците од француското дело R. Duval, La litterature syriague. 2 ед. Париз 1900 година (3 ed. 1907). (А.Б.) 189. Оваа изјава на В.В. Болотов бара одредено прилагодување. Западна Сирија, со центар во Антиохија, во првите векови по Христа била пред се регион на грчката (поточно, хеленистичка) култура. Дури и источна Сирија, со нејзиниот центар во Едеса, беше речиси целосно „двојазична“ и постои активен процес на интеракција помеѓу арамејската и грчката култура, што остави светла трага на раното сириско христијанство. Видете N. J. W. Drifters, Источно од Антиохија. Студии за раното сириско христијанство. Лондон, 1984 година; I, стр.1–27; IV, стр.25–33. (А.Ц.) 190. Игуменот Нау покажал во 1897 година дека летописот му бил припишан на Исус стилот преку недоразбирање; името на вистинскиот автор е непознато. ср. Рајт-Коковцев, 55. Дувал 3 178. (А. Б.) – 191. А. Кугенер, во написот La compilation historique de pseudo-Zacharie le Rheteur, во Revue de l'Orient chretien 1900 година, го разликува Захарија Ретор, авторот на историјата, од Захарија Сколастикус, кој подоцна бил епископ на Митилена. Дувал 2, 185. (А. Б.) Во модерните времиња, научниците сè уште се склони да го идентификуваат Захарија Ретор со Захарија, православниот епископ од Митилена. Работата на Захарија, како и на неговиот сириски наследник („Псевдо-Захарија“), активно ја користел Евагриј Сколастикус, природно елиминирајќи ги промонофизитските симпатии на двајцата. Види P. Allen, Zachariah Scholasticus and the Historia Ecclesiastica of Evagrius Scholasticus. The Journal of Theological Studies, с. 31, 1980, стр.471–488 (А.Ц.) – 191. Наспроти мислењето на Нау (1896), дека вториот дел од приказната за Јован е сочуван буквално во третиот дел од летописот на Дионисиј од Тел Махр, сп. Дјаконов, Јован од Ефес и хрониката позната со името на Дионисиј од Тел-Мар. Христос. чет. 1903, II, 519–614, 818–835 (А. Б.) 192. Друга детална монографија на А. Дјаконов е посветена на Јован Ефески, кој, меѓу другото, го карактеризира овој автор на следниов начин: Јован „претставувал бизарна комбинација на источна нетрпеливост и широка свест за сехристијанска солидарност на сите конфесии и секти“. Дјаконов, Јован Ефески и неговите црковно-историски дела. Санкт Петербург 1908, стр.341 (А.С.) 193. Исто така, треба да се забележи дека таков сириски црковен историчар како Кир од Бат. Неговото дело не стигна до нас, но активно го користеше Михаил Сириецот. „Црковната историја“ на Кир го опфаќала периодот од владеењето на Јустин II (565–578) до почетокот на арапските освојувања (30-ти години на VII век) и имала и монофизитски карактер. За детали, видете А.П. Дјаконов, Кир од Бат, сириски црковен историчар од VII век. Одд. препечатување од Кристијан Ридинг. Санкт Петербург 1912. (А.С.)193. Според истражувањето на игуменот Нау и Нолдеке (1896), Дионисиј го поседува само таканареченото долго издание на летописот од 582/3 до 835 или 842/3 година, од кое единствениот сочуван пасус го отпечатил Асеманиј во том II од Bibliotheca orientalis (Библиотека ориенталис). Таканареченото кратко издание, пред 775 година, според Нау, е составено околу оваа година од Исус стилот. Асеманиј, кој прв му ја припишал оваа хроника на Дионисиј, во извадоци го дал четвртиот дел од неа, од Јустин II до 775. Овој дел бил целосно објавен и преведен на француски од ChabotB во 1895 година. Комплетното издание на хрониката на псевдо-Дионисиј подготвува Гуиди. ср. Рајт-Коковцев, 138–143. Дувал 3, 193–196 (А. Б.) – 194. Неодамна се пронајдени ракописи од оригиналната сириска хроника на Михаил. Голем дел од него е веќе објавен од Abbe Chabot, заедно со француски превод: Chronigue de Michel le Syrien patriarche Jacobite d'Antioche (1166–1199), ед. et trad, пар J.-B. Шабот . I-III, I. Париз 1899 кв. Познат е и арапскиот превод на летописот. ср. Рајт-Коковцев, 179–181. Дувал 3, 196–198 (А. Б.) – 195. Преглед на коптската литература беше даден од L. Stern во Ersch und Gruber, Allgemeine Encyclopädie, II, 39 (1886), но сега бара дополнувања во поглед на новите наоди (O. v. Lemm, E. Crum); библиографски преглед претставен во G. Steindorff, Koptische Grammatik. 2 Aufl. Берлин 1904 година; Најновиот есеј на Вед Лајполт споменат погоре. Фрагменти од коптскиот превод на историјата на Евзебиј се спомнати од Крум во протестот на Хаук за Real-Encyclopädie für. Теологија и Кирче. 3 Aufl. XII (1903). 81445-". Коптски текстови поврзани со црковната историја, до сега во голема мера непојавени во печатена форма, се ветени во еден од претстојните изданија на Patrologia orientalis во изданието на Crum. - За арапската христијанска литература воопшто (не само египетската) до крајот на 11 век. Wed есеј од G. fränkischer Zeit (Ende des 11. Jahrhunderts 1905). Во деталниот преглед на Грофот, воопшто не се спомнува досега необјавениот и речиси непознат арапски историчар Агапиус или Махбуб, на кого Јуриев, професор А. Византиски, 1904. 574–587 година се очекува овие научници да го објават арапскиот текст на летописот на Агапиј со француски превод во Patrologia orientalis (A. B.) - 197 г. ср. В.В. Болотов, Од црковната историја на Египет. Vol. P. Животот на блажените. Афу на епископот Пемџески. Христос. чет. 1886, I, 334–343 (одвоено од 133–142) ​​– за торинските папируси. (А.Б.) – 197 г. За етиопската литература за црковната и граѓанската историја, видете ги посебните параграфи во гореспоменатиот есеј на Литман; како што забележува авторот, „Етиопската црковна историја се состои речиси исклучиво во историјата на светците на етиопската црква“ (S.240). Посебен труд за спомениците на етиопската хагиологија даде проф. B. A. Turaev, Истражување во областа на хагиолошките извори на историјата на Етиопија. Санкт Петербург 1902. Сре. неговата статија „Абисинија“ во Православната теолошка енциклопедија, изд. уредено од A. P. Lopukhina, кн. 1 (Санкт Петербург 1900), 19–82 (25–27). (А.Б.) – 200. За ерменската теолошка и историска литература, понови информации со библиографски индикации се дадени во написот (Petermann-) Geizer „Armenien“ во Хауковиот Real-Encyklopädie für протест. Теологија и Кирче. 3 Aufl. B. II (1897), 67–92 (67–74). За литературата од најраните времиња, видете ги индикациите во O. Bardenhewer, Patrologie. 2 Aufl. Фрајбург и Бр. 1901. 519–526. За книгата на А. Анински, антички ерменски историчари како историски извори. Одеса 1899 година, сред. рецензија од проф. N. Ya. Марр во белешките на источната гранка на императорот. Руски археолог, општество. T. XV, 4, Санкт Петербург, 1904. 0137–0140. Преводи на ерменски историчари на француски: V. Langlois, Collection des historiens anciens et modernes de l'Armenie. I-II. Париз 1867–1869 година. M. Brosset, Collection d'historiens Armeniens. I-II. Санкт Петербург 1874–1876 (А. Б.) 203. Преживеаното ерменско издание на таканаречената историја на Агафангел Н.Ја. Мар датира од 8 век, неговиот грчки превод датира од времето на патријархот Фотиј. Постарото издание (VII-VIII век) на легендата за св. Григориј Просветител претставува, според неговиот заклучок, арапски текст објавен од него, преведен од грчки оригинал. N. Marr, Крштевањето на Ерменците, Грузијците, Абхазијците и Аланите од Свети Григориј. (арапска верзија). Белешки на источната гранка на императорот. Руски археолог, општество. T. XVI, 2–3. Санкт Петербург 1905. 63–211. (А.Б.) 204. Делата што ги совладале и двајцата писатели се препознаени како легендарни дела од 8-9 век кои немаат историска вредност. во студијата на G. Khalatyants за Zinovia спомната од Geltser во RE 3 II 67 27 (Виена 1893). (А.Б.) – 204. За прашањето за Фауст (или Фауст) сп. неговото зближување од страна на Н.Ја. Мар со авторот на анонимно дело, зачувано во ракописи заедно со историјата на Себеос за походите на Ираклиј и признаен од Мар како најстар споменик што стигнал до нас на ерменски јазик во почетната историја на Ерменија. Н. Мар, За почетната историја на Ерменија Анонимус. На прашањето за изворите на историјата на Мојсеј од Хоренски. Во однос на критичките написи на проф. A. Carriere. Византиски привремен, кн. 1. 1894. 263–306 (А. Б.) 204. Наспроти крајно скептичниот однос кон историјата позната со името на Мојсеј Хоренски од страна на Гутшмид (1876), а потоа особено од страна на францускиот арменист A. Carrieréa (1891 година наваму), кој го припишува на подоцнежниот автор од VII-IX век. и припишувајќи различни измислици во ова дело на самиот автор, видете ги гореспоменатите написи од Н.Ја. Мар и самиот: За критиката на историјата на Мојсеј од Хоренски. I. G. Khalatyants, ерменски еп во историјата на Ерменија од Мојсеј Хоренски. Виза. време 1898, 227–269. Арапски извадок од сириската хроника на Марибас. Белешки на источната гранка на Imp. Руски археол. општеството. T. XIV. Санкт Петербург 1902 (А.Б.) – 204. Можеби ќе ве интересира: