სიტყვა გრიგორას აბსურდის წინააღმდეგ

ესეების უფლებები. ნიკოლოზ კავასილას „სიტყვა გრიგორას აბსურდულთა წინააღმდეგ“ იყო პასუხი ნიკიფორე გრიგორას ტრაქტატზე, სადაც მან წარმოადგინა 1355 წლის კამათის თავისი ვერსია წმინდა გრიგოლ პალამასთან. თავის ნაშრომში მართალი ნიკოლოზი გმობს გრეგორას, დასცინის მის რიტორიკულ სტილს, ფილოსოფიურ შეხედულებებსა და თეოლოგიურ კონსტრუქციებს. ავტორი აკრიტიკებს მას ქედმაღლობისთვის, ამტკიცებს ორიგინალურობას კლასიკური ტექსტების დამახინჯების მიუხედავად (კერძოდ არისტოტელე) და ცოდნისადმი „მატერიალისტური“ მიდგომისთვის, რომელიც აბნევს გონებასა და სენსორულ აღქმას. ის გრეგორას ადანაშაულებს „ქალდეური წინასწარმეტყველებების“ გამოყენებაში და უძველესი ერესებიდან „გმობის“ შედგენაში, საკუთარი საღი არგუმენტების გარეშე. ნარკვევი ემსახურება წმინდა გრიგოლ პალამას დაცვას, წარმოაჩენს მას, როგორც პატივცემულ მწყემსს და თესალონიკის ჭეშმარიტ ღვთისმეტყველს, რომლის დოგმებს ნიკიფორე გრიგორასი ამახინჯებს. *ნაწარმოების სათაური ბერძნულად არის Κατὰ τῶν τοῦ Γρηγορᾶ ληρημάτων λόγος. იდეოლოგიური პოლემიკა ბიზანტიაში 50-იან წლებში. XIV საუკუნე: ნიკოლოზ კავასილა და ნიკიფორე გრიგორა კვლევა პალამიტებსა და მათ მოწინააღმდეგეებს შორის 50-იან წლებში. XIV საუკუნემ დიდწილად ჩამოაყალიბა თანამედროვე იდეები გვიან ბიზანტიური საზოგადოების სულიერი ცხოვრების შესახებ. პოლემიკის გაანალიზებისას, ბიზანტიისტები საკმაოდ ხშირად ახსენებენ მე-14 საუკუნის ცნობილი ბიზანტიელი ინტელექტუალის მიერ შექმნილ პატარა ფსოგოს „სიტყვა გრიგორას აბსურდულთა წინააღმდეგ“. ნიკოლაი კავასილა 1. ნაწარმოების სრული ტექსტი გამოსცა ა. გარსიამ 1956 წელს 2. ეს ნაშრომი უკვე დეტალურად არის შესწავლილი, როგორც ჟურნალისტიკის ჟანრის ლიტერატურული ნაწარმოები 3, მაგრამ დღემდე არ არის ტექსტის სრული თარგმანი არცერთ ევროპულ ენაზე. ჩვენი ნაშრომის მიზანია წარმოვადგინოთ ბროშურის რუსული თარგმანი, რომელიც დაეხმარება მის ანალიზს ახალი კომენტარებით შევსება. ფსოგოს გამოჩენას წინ უძღოდა არაერთი პოლიტიკური მოვლენა. 1354 წელს, იოანე კანტაკუზენუსის გადადგომისა და თურქების მიერ გრიგოლ პალამას დატყვევების შემდეგ, პალამიტელთა მოწინააღმდეგეებმა მიიღეს შურისძიების იმედი და 1351 წლის საძულველი ტომოსის გაუქმება, რაც ბევრისთვის ნიშნავდა დევნას, თანამდებობების დაკარგვას და ციხეებსა და მონასტრებში პატიმრობას. თუმცა, ტახტზე ასული იოანე V პალეოლოგოსი არ ჩქარობდა ახალი დისკუსიის დაწყებას, უპირველეს ყოვლისა, მისი ძალაუფლების ეშინოდა და, დიდწილად, მისი მეუღლის პოზიციის გამო. იმპერატრიცა ელენა, კანტაკუზენუსის ასული, არ მოიწონებდა მამისა და მისი სულიერი თანამოაზრის გრიგოლ პალამას 4 დაგმობას. თავად დაუოკებელმა ყოფილმა იმპერატორმა და ბერმა, რომ შეიტყო ახალი დისკუსიის შესაძლებლობის შესახებ, აქტიურად დაიწყო მზადება ამ შემთხვევისთვის, გამოისყიდა მისი მთავარი იდეოლოგი ტყვეობიდან ამ შემთხვევისთვის 5, თუმცა არსებობს ცნობა, რომ გამოსასყიდი გადაიხადეს სერბებმა 6 ან „სერბებმა და დალმატინელებმა“ 7. 1355 წელს, პალამის სახელით, სმირნის ეპისკოპოსი პავლე ჩავიდა კონსტანტინოპოლში, რათა გაეცნო პალამიტებს. უპირველეს ყოვლისა, კათოლიკურ ეკლესიას აინტერესებდა, რა გავლენას მოახდენდა მართლმადიდებლობაში განსხვავებები მე-8 კავშირის შესახებ მოლაპარაკებებზე. ეპისკოპოსი უკმაყოფილო იყო პალამასთან საუბრით და იმპერატორს სთხოვა ახალი დისკუსია ნიკიფორე გრიგორასა და გრიგოლ პალამას შორის. იოანე V დათანხმდა, მან ადრე აცნობა იმპერატრიცას. და აი, ნიკიფორე გრიგორას, რომელსაც არაფრის ეჭვი არ ეპარებოდა, რაღაც საბაბით სასახლეში იძახიან და მხოლოდ ადგილზე იგებს, რა ელის მას. გრიგორასს ამ დროს შაკიკი აწუხებდა და ამიტომ აღმოჩნდა მოუმზადებელი კამათისთვის, 9 რასაც არ ელოდა, რადგან მანამდე მიიღო სამეფო უარი მის მოთხოვნაზე ჭეშმარიტი რწმენის აღდგენის შესახებ. როგორც ჩანს, ისინი ვარაუდობდნენ, რომ ის მიატოვებდა კამათს, მაგრამ გრიგორასმა უკან არ დაიხია, სიმხდალის გამო საყვედურის შიშით. ის თავად წერს: „როგორც კი გრიგორასი ჩვეული თავის ტკივილისგან მცირედით განიკურნა, იმპერატორისგან დიდი ლოგოთეტი მოვიდა და უბრძანა მას (გამოცხადება) რაიმე საკითხზე. ვინაიდან უარის თქმა შეუძლებელი იყო, როგორც კი ადგა და წავიდა, მაშინვე გავყევი, დავემორჩილე. უკვე გვიანი იყო, მზის ჩასვლის შემდეგ. გრიგორასი მივიდა და იმპერატორს სათანადო მოკითხვა მისცა, დაჯდა. მაშინვე იქ შევიდა პალამა, არ ვიცი რატომ: ან სადღაც იჯდა და ელოდა, რადგან დანიშნულ დროზე ადრე იყო მისული; ან ბედის ბრძანებით, როგორც უმეტესობა ხდება მსოფლიოში“ 10. ეს მოწვევა ასევე აღწერილია Kabasila-ს ბროშურაში (Cabas. 524–525. 21–25), და ეს არ არის მოხსენიებული დიდი ლოგოთეტე 11, არამედ განუსაზღვრელი ნაცვალსახელი „ვიღაცის გამოგონება“, როგორც ეჭვს აყენებს გრებაბი მთელ ეპიზოდს. კავასილა ცდილობს არ შეეხოს იმპერატორის როლს დავის ორგანიზებაში. ნიკიფორე გრიგორა კი პირიქით, ხაზს უსვამს მონარქის ინიციატივას. თავის ისტორიაში იოანე V ამბობს: „ასე რომ, მსურდა, კრების თავისუფალი სიტყვით გამომესწორებინა საკითხები, რომლებიც ამ დროს დაუშვებელი იყო. მსურს მოვისმინო თქვენგან, რომლებიც ახლა შეიკრიბეთ აქ სხვადასხვა საბაბით, თუნდაც რაიმე სახის ერთიანობაზე. ის ამბობს, რომ არც ის შეიცავს სიმართლეს თუ სიცრუეს, თუკი ვინმეს სურს გულდასმით შეისწავლოს ის, ფაქტობრივად, მეშინია, რომ მეც განვიცადო სასჯელი ღვთისგან, რომ შემდეგ მე, როდესაც ჩავედი დედაქალაქში, მაშინ, როცა სხვა (ჯონ კანტაკუზენი. - ს.კ.) ძალაუფლება ჰქონდა, უნებურად მოაწერა ხელი, რომ სქელი დრო არ იყო. “ (გრეგ. 268,10 - 269,1). დისკუსიის შედეგი გაურკვეველი იყო. იოანე V-ს ეჭვი ეპარებოდა გამარჯვებულის განსაზღვრაში, რადგან ჩვეულებისამებრ, მას არ სურდა ვინმეს შეურაცხყოფა და გაახსენდა მისი ენერგიული გამოცდა. თუმცა ამ გარემოებამ ხელი არ შეუშალა თითოეულ მხარეს გამოეცხადებინათ გამარჯვება, თუმცა თავად დავამ „ბნელი შთაბეჭდილება“ მოახდინა იმპერატორზე 13 . დავის აღწერა მოცემულია ნიკიფორე გრიგორას "რომაელთა ისტორიაში" (წიგნი XXX). შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ იგი მალევე გახდა ცნობილი თესალონიკში, სადაც ისტორიკოსს ბევრი სწავლული მეგობარი ჰყავდა. 1355 წლის დავამ გააძლიერა ორივე მხარის ჟურნალისტური აქტივობა 14. იოანე კანტაკუზენმა, რომელმაც თავის ირგვლივ პალამიტი თეოლოგები შეკრიბა, დაიწყო ნაშრომების გამოქვეყნება და ძველი მეგობრობის გახსენებისთანავე, გრიგორასი მიიწვია თავის ადგილზე ახალი დისკუსიისთვის. შესასწავლი ბროშურა აგებულია ძირითადად „რომაელთა ისტორიის“ XXX წიგნის შერჩეული ციტატების უარყოფაზე, თუმცა გარკვეულწილად ის ასევე ეხება ზოგადად გრიგორას რიტორიკულ სტილს. პამფლეტისტი უპირველეს ყოვლისა ცდილობდა თესალონიკში პალამიზმის მოწინააღმდეგეების დისკრედიტაციას. ბრალდებული, რომელიც მკითხველის პატრიოტიზმზე გადადის, ცდილობს წარმოაჩინოს ნიკიფორე გრიგორასი, როგორც გაბედული და თავხედი უცხო, რომელიც აცდუნებს ქალაქს, ითხოვს თაყვანისცემას იმ ადამიანებისგან, რომლებიც არ არიან მიჩვეულები სიამოვნებას (Cabas. 524.1–20, 532.195) და აპირისპირებს მას გრეგორის პალამას. თესალონიკელები და „თესალონიკის ყველაზე ღვთაებრივი წარმომადგენელი“ (კაბას. 524.12, 525.35, 528.97). ალბათ, უფრო ზოგადი გაგებით, მიტროპოლიტი განათლება აქ ეწინააღმდეგება ადგილობრივ ღვთისმოსაობას. კაბასილასი ირონიულად უწოდებს კონსტანტინოპოლის ხალხს, ძველად, ბიზანტიელებს (კაბას. 524.2). ოპონენტის ექსპრესიული ინტელექტუალური პორტრეტის შექმნისას ნიკოლაი კავასილა ავლენს გრიგორას კომუნიკაციისა და ქცევის ინდივიდუალურ მახასიათებლებს. პირადი შთაბეჭდილებები უდავოდ საფუძვლად დაედო ნაწარმოებს. ალბათ ასე წარსდგა ცნობილი კაპიტალის ფილოსოფოსი კეთილშობილი ოჯახიდან განათლებული ახალგაზრდის შემფასებელი მზერის წინაშე. შემთხვევითი არ არის, რომ ასე ნათლად არის გამოსახული ნიკიფორე გრიგორასის უყურადღებო, ბრალმდებლის აზრით, მოპყრობა თავის მოწაფეებთან (კაბას. 529 - 530.130-140), თუმცა კავასილა გარკვეულწილად ამპარტავნულია მათ მიმართ. პამფლეტი აკრიტიკებს თავის, ვფიქრობთ, ყოფილ მასწავლებელს ყველა მხრიდან, როგორც პუბლიცისტს, ორატორს, ფილოსოფოსს, თეოლოგს, ლოგიკოსს, ასტრონომს, დასცინის მის ცოდნას ქალდეური წინასწარმეტყველებებისა და მკითხაობის შესახებ 16, ადანაშაულებს გრიგორას ძირითადად მატერიალისტურ აზროვნებაში, იმაში, რომ, ცდილობს იცოდეს საგნები. 530.145–147:151–152). საინტერესოა, რომ იტალიელ ჰუმანისტებს "ბუნებით" უპირველეს ყოვლისა ესმოდათ ის, რაც "თვითკმარი და სრულიად უინტერესო ჭვრეტის საგანი იყო და მხოლოდ მის უკიდურეს განვითარებაში გახდა ექსპერიმენტის საგანი" 17. ზოგადად, ფსოგოს ცილისწამების უმეტესობა, გარდა გრეგორასის ინდივიდუალურ თვისებებზე, ჟანრის კანონების მიხედვით, ან იმეორებს ამ უკანასკნელის საყვედურს გრიგოლ პალამას მიმართ XXX ისტორიების წიგნში, ან, მაგალითად, ბრალდება, რომ საღვთო წერილიდან მტკიცებულებების ნაკლებობა „აიძულებს მტერს ლაპარაკს“. 528.100–103), დიდი ხანია გახდა ჩვეულებრივი მოვლენა ორივე მხარის დავაში. ალბათ შესაძლებელია ვისაუბროთ გვიან ბიზანტიელ ინტელექტუალთათვის გავრცელებული გარკვეული განსაკუთრებული პოლემიკური ტიპის აზროვნების არსებობაზე. ამით შეიძლება აიხსნას ფსოგოს ავტორის მიერ სამეტყველო კლიშეებისა და სურათების გამოყენება, რომლებიც ხშირად ემთხვევა ნიკიფორე გრიგორას ლექსიკას. მაგალითად, ქაოტური შერევის, განცხადებების ერთად ქსოვისა და შემდეგ მათი თანამოსაუბრეზე ჩამოსხმის გამოსახულება გვხვდება როგორც გრიგორაში, ასევე კავასილაში (კაბას. 525.39, 528.97–98:111). „ისტორიაში“ ვკითხულობთ: „ეს არის ის (პალამა. - ს.კ.) ვინც ახლა აცხადებს იმ მწვალებლობას, აერთიანებს მათ ერთ ჭურჭელში, თითქოს ერთ ჭურჭელში ჩაედინება“ (გრეგ. 274.5–6); პალამა, „ამდენი რამ ქსოვდა ერთმანეთის მიყოლებით, ერთნაირად ცრუობდა ყოველ წმიდანს“ (გრეგ. 278.6–7); პალამა ამბობს: „შერევა შეურევისა“ (გრეგ. 282.1). ზოგადად, ერესს, ჩვენი აზრით, ბიზანტიელები წარმოადგენენ, როგორც რაღაც თხევად, უსიამოვნო, მომზადებული შერევით და შემდეგ თანამოსაუბრეზე ჩამოსხმის, აორთქლების, ღებინების ან აფურთხების გზით. მეტყველება არის რაღაც გრძელი, ნაქსოვი ან ნაჭრებად დაჭრილი. არსებობს სურათებისა და შედარებების მრავალი სხვა პარალელი. პალამასი, გრიგორასის სიტყვებით, „ასულელებს“ (გრეგ. 278.7), გრიგორასი თამაშობს კომედიას (კაბას. 525.32:36). სიტყვის უხეშობის ბრალდებები (კაბას. 526.70; გრეგ. 281.15) და თვითუარყოფა, რასაც მოწინააღმდეგე ვერ ამჩნევს უცოდინრობის გამო (კაბას. 528.95; გრეგ. 281.14), ასევე დისკუსიის წარმართვის მანერაში - ხმამაღალი ტირილი4.5 საუბრისას. ეხმიანება ერთმანეთს. გრიგორასი სარკასტულად შენიშნავს პალამას: „თუნდაც ზედმეტად დაძლიო ყვირილისგან“ (გრეგ. 282.1). შეიძლება აღინიშნოს, რომ ნიკოლოზ კაბასილასი ასახავს დავის წარმართვის მანკიერ მეთოდს არისტოტელეს ტრაქტატში „სოფისტური უარყოფების შესახებ“ მოცემული სქემის მიხედვით: „მაშ ასე, უარყოფის პირველი საშუალება ლაპარაკის სიგრძეა, რადგან ძნელია ბევრი რამის დანახვა ერთდროულად... მეორე არის სიჩქარე... რესპონდენტში ბრაზის აღძვრის მთავარი საშუალებაა მისთვის ცხადი გახდეს, რომ მათ სურთ უსამართლოდ და სრულიად უსირცხვილოდ მოექცნენ მას მეოთხე, დაუსვან კითხვები ერთმანეთს...“ 18. როგორც ჩანს, ეს ტრაქტატი იმ დროს პოპულარული იყო. ბარლაამ კალაბრიელი ამას ახსენებს პალამასადმი მიწერილ პირველ წერილში, როდესაც საუბრობს მხოლობითი 19-ის ორმაგ გაგებაზე. ძალიან გამომხატველი გამოსახულება გრიგორასის ისტორიულ ნაშრომში - „და შენ ამოისუნთქე ყოველივე ახალი ჟღერადო შენივე კუჭიდან“ (გრეგ. 278.19–20) - არაერთხელ გამოიყენება (30.5,2.4-ის ავტორს) (30.1.4-ის ავტორი). 145:150). პირველი „ანტირეტიკა“ მიუთითებს ამ მეტაფორის ახალი აღთქმის წარმოშობაზე: „ესაია ზუსტად უწოდებს მათ „ამაო მოლაპარაკეებს და პარკუჭისმეტყველებს“ და „მათ, ვინც ხმება მიწის ქვეშიდან და კუჭიდან“ და „მათ, ვისი ღმერთია მათი მუცელი“, ამბობს ღვთაებრივი პავლე“ 20. პასაჟი მიბაძულია 8-10-ზე. ფრაზით: „ჭეშმარიტად შენ (პალამა) თავად მოუსმენდი პლატონის იმ ხუმრობას, რომ უმეცარი ხარ, მეგობარო, და არ გესმის“ (გრეგ. 283.1–2). თანამოსაუბრეთა ასაკი იძლევა მიზეზს ორივე მხრიდან ბარბაცებს (კაბას. 532.200 – 3, გვ. 284.12). ორივე უკვე მოხუცები არიან: ნიკიფორე გრიგორა 63 წლის იყო (სავარაუდოდ დაბადებული 1293 21 წელს), გრიგოლ პალამა დაახლოებით 59 წლის (1296?) 22. გარდა ამისა, ჩვენ აღვნიშნავთ, რომ ორივე ავტორის ერეტიკოსს აქვს ბოროტების ჩადენის ჩვევა ზოგიერთ მშვენიერ ადგილას, რომელიც სავსეა სათნოებით: ნიკოლოზ კაბასილას ფსაგოსში, ეს არის აყვავებული თესალონიკი, დასახლებული ღირსეული ადამიანებით, ხოლო ნიკიფორე გრიგორას პირველი ანტირეტიკი იწყება 2 მხიარულების აღწერით. ადრე დაგმობილ მწვალებლობათა კრებული. მაშასადამე, დოგმების დამცველის მთავარი ამოცანაა მოწინააღმდეგის შეხედულებების სრული კლასიფიკაცია მათი უკვე ცნობილ და სტიგმატიზებულზე დაყვანით (კაბას. 526.58–63). რამდენად საფუძვლიანად მიუდგა ნიკიფორე გრიგორასი ამ საკითხს, ჩანს მისი ერეტიკოსების კატალოგიდან ეშმაკიდან პალამას ჩათვლით 24 . ამ თვალსაზრისით, მუდმივად აღმდგარი ერესი განუყოფელია დოგმებისგან, ხოლო ერეტიკოსსა და მის ანტაგონისტს შორის დაპირისპირება, რომელიც საუკუნეებიდან საუკუნემდე მეორდება, იღებს ერთგვარი საყოველთაო ბრძოლის ხასიათს სიკეთესა და ბოროტებას შორის, რომელშიც ბრალდებული აღარ არის კონკრეტული პიროვნება, არამედ ბოროტი ძალების განსახიერება და, შესაბამისად, პოტენციურად შეუძლია ნებისმიერი დანაშაული. განა იმდროინდელი იდეოლოგიური უთანხმოების მძაფრი მიზეზი არ არის ის, რომ თითოეული მოწინააღმდეგე კოსმიური მასშტაბის მებრძოლად გრძნობდა თავს? ფსოგოსის ტექსტის მნიშვნელოვანი ნაწილი ეძღვნება მტრის ფილოსოფიური შეხედულებების კრიტიკას, კერძოდ, შეხებულია მისი ცოდნის თეორია. დაპირისპირება, რომელშიც ნიკიფორე გრიგორასი შევიდა 1347 წელს, მოითხოვდა მას წარმოედგინა მეთოდოლოგიური საკითხების გაგება. მიუბრუნდა პალამას, ის ამბობს: „არსებობს სილოგიზმების ორი (ტიპი), რომელსაც კამათელთა უმრავლესობა იყენებს, თქვენ (პალამა - ს.კ.) რომელს უშვებთ? 26. ორივე მხარე იყენებდა სილოგიზმებს: „...ნებით თუ უნებლიეთ, უნდა ვაღიაროთ, რომ აქ ორი მხარე იბრძოდა ზუსტად ერთი და იგივე იარაღით. წარმართულ აზროვნებასა და ქრისტიანულ სულიერებას შორის აშკარა ან მხოლოდ ფარული წინააღმდეგობის კვალი არ არის! როგორც მის მიერ უარყო „უღმერთო ბარლაამი“ 28, ხშირად იყენებდნენ მოწინააღმდეგეების იდეებსა და არგუმენტებს. ნიკიფორე გრიგორასი სარკასტულად შენიშნავს: „იმის გამო, რომ შენ (პალამა. - ს. კ.) საკუთარ თავს უფლებას ააგოთ სილოგიზმები, უნდა ვივარაუდოთ, რომ თქვენ მას აქებთ; მაგრამ იმით, რომ თქვენ გვარწმუნებთ, თავი შეიკავოთ, თქვენ ამ საკითხს, ნებისმიერ შემთხვევაში, სადღაც საბრალოებს შორის აყენებთ“ 29. რაც შეეხება სილოგიზმების მეთოდს, გრიგორას აზრით, დიალექტიკური სილოგიზმი არ არის მეცნიერება, „რადგან მას აქვს ალბათური და ორმაგი წინაპირობა და კონკრეტულად არ ეხება ერთ კატეგორიას“ 30. სილოგიზმის სხვა სახეობის შესახებ ის წერდა: „მაშინ ის (არისტოტელე. - ს.კ.) არ ამბობს, რომ მეცნიერული აპოდიქსის ქონაც კი არ არის. უდავოა (მტკიცებულება), რომ გამოვიყენოთ, ყოველ შემთხვევაში, ეჭვგარეშეა, რადგან ის ცალ-ცალკე აწვდის გონებას ინდუქციური ფრაგმენტების მეშვეობით და ზოგადად გარდაქმნის ამას გამოცდილებად და გარე საგნების გარკვეულ წარმოსახვით პროტოტიპებად (ეიდოსებად) დაყვანით, თითქოს (შედარებით) წარმოსახვის წიგნად და ჩაფიქრებული გონება თქვენს მიერ (პალამა - ს.კ.) გამოვლენილია წარმოსახვისა და გონების გარეშე ყოფნის საფრთხის წინაშე. იმის გამო, რომ წარმოსახვა სმენისა და მხედველობისგან და გრძნობის სხვა ორგანოებიდან იღებს გარეგანი საგნების ჩრდილებს და იქიდან (გარედან) მომდინარე ანაბეჭდებს, ის იღებს მხოლოდ მაშინ, როდესაც ნივთი არის სხვა რამ, ვიდრე ის იღებს; ნებისმიერ შემთხვევაში, ეს არის ნივთის სურათი და არა თავად ნივთი. თუმცა, ფიქრობს, რომ მას აქვს, მას (გონებას - ს.კ.) საერთოდ არაფერი ექნება, რადგან მატერიას აქვს ბუნება, რომელიც ყოველთვის თხევადი და არამყარია“ 31 . ასე რომ, უპირველეს ყოვლისა, გრძნობები, გრიგორას მიხედვით, არ აძლევს გონებას წარმოდგენას ნივთის შესახებ მთლიანობაში, არამედ მხოლოდ ფრაგმენტებად; მეორეც, როგორც თანამედროვე ფილოსოფოსი აღნიშნავს, „საგანთა ხშირი და უწყვეტი სითხე ფუნდამენტურად ართულებს ერთი ნივთის მეორისგან გარჩევას და ერთის ფარგლებშიც კი ართულებს მის მთლიან დასახელებას“ 32; და ბოლოს, მსგავსი გაგებულია მხოლოდ მსგავსებით და გონება და მატერია არ შეიძლება იყოს ერთმანეთის იდენტური. აქედან გამომდინარეობს, რომ როგორც კოსმიურ გონებაში, ასევე სამყაროს საგნებში უნდა იყოს რაღაც მსგავსი და უძრავი, რაც გონებას სამყაროს აღქმის საშუალებას აძლევს. ეს საერთო ნაწილი არის ნივთის „ეიდოსი“ ან „იდეა“: „ნივთის მარადიული და გენერაციული მოდელი“ 33 . ამ მხრივ ყველაზე საჩვენებელი ციტატაა ფსოგოსიდან, რომელიც ეძღვნება „სახელისა და ზმნის“ პრობლემას (კაბას. 529.119–120). თავად გრიგორა წერდა: „რა თქმა უნდა, ეს იქნება საუბარი იმაზე, თუ რა არის სახელები და ზმნები. ჯერ უნდა დადგინდეს, ამბობენ, რა არის სახელი და რა ზმნა, როგორც ერთგვარი მყარი საფუძველი, შემდეგ რა არის დადასტურება და უარყოფა, გამოთქმა და მეტყველება, და რამდენი მათგანი წარმოიქმნება ადამიანის ამ გადახლავით და ზმნის ფორმირებისთვის. სუბსტრატების მოძრაობები და დამაბნეველი სახელები და ზმნები“ (გრეგ. 284.15–22). აქ არისტოტელეს ტრაქტატის „ინტერპრეტაციის შესახებ“ პირველი ფრაზა თითქმის სიტყვასიტყვით მეორდება: „უპირველეს ყოვლისა, უნდა დადგინდეს, რა არის სახელი და რა არის ზმნა, შემდეგ რა არის უარყოფა და დადასტურება, გამოთქმა და მეტყველება“ 34 . ნიკოლაი კავასილა აპროტესტებს არისტოტელეს ციტატაში სიტყვების „როგორც რაღაც მყარი საძირკვლის“ დამატებას (კაბას. 529.119–120); მისი აზრით, ნიკიფორე გრიგორასი ამით ამახინჯებს ამ ფილოსოფოსის აზრს და პრეტენზიას უყენებს მის საკუთარ თავდაპირველ თეორიას (Cabas. 527.77, 529.120-124, 531.162-169). იმავდროულად, სწორედ ეს დამატება, რომელიც წინ უსწრებს შემდგომ დისკუსიებს სახელებისა და ზმნების შესახებ ნეოპლატონიზმის სულისკვეთებით, არისტოტელეს აზრებიდან პლატონის შეხედულებებზე გადასვლას. შემდეგ ნიკოლოზ კაბასილასი იძლევა ვრცელ ნაწყვეტს ისტორიიდან (გრეგ. 287.9–17), რომელიც ორ ნაწილად იყოფა. პირველიდან ის ასკვნის, რომ ნიკიფორე გრიგორასი გონებას და გრძნობით აღქმას ურევს (კაბას. 530.159; 531.171–175), მეორედან - რომ, პირიქით, ყოფს, რითაც უარყოფს საკუთარ თავს „დემონებით შეპყრობილთა“ (კაბას. 531.187 – 95). ფსოგოს ავტორს, შესაძლოა, არ ესმის პლატონის სწავლება, ეწინააღმდეგება გრეგორას თეზისს, რომ გონება გარკვეულწილად იმყოფება გრძნობად საგნებში (Cabas. 531.176–179). გარდა ამისა, იგი, ალბათ, განზრახ არ გვაწვდის იმ მონაკვეთის გაგრძელებას, რაც საშუალებას გვაძლევს გავიგოთ გრიგორასის აზრი: ”იგივე (სენსორული ცოდნა), გარე საგნების ანაბეჭდების აღქმა მისთვის დამახასიათებელი ორგანოებით და თითქოს სულის წარმოსახვის წიგნში სურათებს წერს, (სინესიუსი) ამბობს, რომ სამყაროს პროტოტიპი მოათავსოს. წარმოსახვითი (ნივთები) მაშასადამე, იგი (სენსორული აღქმა) განიცდის მეტყველების მოთხოვნილებას, რომელსაც შეუძლია, ერთი მხრივ, დაემსგავსოს გონებრივ ობიექტებს და, მეორე მხრივ, მოერგოს საგნებს“ (გრეგ. 287.17–23). საინტერესოა „წარმოსახვის“ ხსენება, რაც მიუთითებს ამ იდეების განვითარებაზე ნიკიფორე გრიგორასის კომენტარიდან სინესიუს კირენელის ტრაქტატამდე „სიზმრების შესახებ“, ნაწარმოები, რომელიც განსხვავდებოდა ნეოპლატონური ნაწარმოებების უმეტესობისგან იმით, რომ განხილვის ცენტრში აყენებდა ადამიანის წარმოსახვის ძალას (ფანტაზიას): გახდომის პროტოტიპი, ვინაიდან გონება დგას სულთან იმავე მიმართებაში, როგორც არსებული ყოფიერებასთან“. და შემდგომ: „მას (სულს) ახლა აქვს ყველაფერი (რა ხდებას პროტოტიპები), აპროექტებს შესაფერისს და ასახავს წარმოსახვით, რომლის მეშვეობითაც ცოცხალ არსებას აქვს იმის აღქმა, რაც დევს მეორე მხარეს“ 35. შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ სხვა სამყაროს, მისი საზღვრებისა და შესაძლებლობების შეცნობის პრობლემის ფორმულირება არის ოპტიმალური ბუნება. ამრიგად, ნიკიფორ გრიგორამ გააცნობიერა არისტოტელეს ეპისტემოლოგიის პლატონის იდეების დოქტრინით შევსების აუცილებლობა, რომელიც არა მხოლოდ ძველი ნეოპლატონისტების შეხედულებებთან არის თანხმოვანი, არამედ გარკვეულწილად იყო ნაკარნახევი იმ ეპოქის ინტერესით, როდესაც ასეთი „ორგანული გაერთიანება“ (Plato and Aristotle - S.K. ეჭვგარეშეა, რომ გრიგორასი ამახინჯებს და პერიფრაზირებს არისტოტელეს, რომელიც საუბრობს არა აღქმაზე, არამედ სილოგიზმების აპოდიქტიკურ და დიალექტიკურ წინაპირობაზე 37, არ შეიძლება უგულებელყო გ.-გ. ბეკი, რომ „აპოდიქტური დასკვნის უარყოფა ითვალისწინებდა ღვთაებრივი არსის იმ აბსოლუტურ ტრანსცენდენციას, რომელიც მხოლოდ ცოტა მოგვიანებით, პალამასმა ნათლად აღიქვა თავისი ორიგინალურობით“ 38. როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ნიკოლოზ კაბასილასის ფილოსოფიური უარყოფები (Cabas. 531.167) ფორმალურია. ზოგადად, ფსაგოსის ავტორი, საკუთარი იდეოლოგიური პოზიციის გამოხატვის გარეშე, ციტატების შერჩევით ცდილობს სწავლული ოპონენტი წარმოსახვით წინააღმდეგობებში „დაჭერას“ და არ აინტერესებს რაიმე სახის ფილოსოფიური დავა. თუმცა, მან თავად ამჯობინა ტექსტის მნიშვნელოვანი ნაწილი დაეთმო ფილოსოფიური პრობლემების ანალიზს. ეს, სავარაუდოდ, განპირობებულია „უმაღლესი განათლების“ მუდმივი პრესტიჟით 39 და ყოფილი ინტელექტუალური გარემოს ღირებულებებით. ბოლოს და ბოლოს, სწორედ ფილოსოფიას ასწავლის გრიგოლი ასე წარმატებით თესალონიკის ქალაქელებსა და ახალგაზრდებს (Cabas. 532.195–197). ამის გამო საჭირო გახდა პალამიზმის დამაარსებლის მიმართ იგნორირებული ბრალდების უარყოფა, რომ პალამასი არ იყენებს „არავითარ მეცნიერულ მეთოდს“ (გრეგ. 287.20) და „თავის თავზე იღებს სილოგიზმების აგებას სილოგიზმებისთვის მიუწვდომელ საგნებთან დაკავშირებით“ (გრეგ. 277.8–9). ბოლოს და ბოლოს, სწორედ ფილოსოფიური განათლების ნაკლებობაა მთავარი მიზეზი, ნიკიფორე გრიგორას აზრით, პალამას მიერ ეკლესიის მამათა თხზულებათა არასწორი ინტერპრეტაციისა 40 . საინტერესოა, რომ სწორედ ამ დროს (1356–1358 წწ.) ნიკიფორე გრიგორას წინააღმდეგ ერთ-ერთ ნაშრომში გრიგოლ პალამასი იხსენებს, რომ როდესაც ის (პალამა) ჩვიდმეტი წლის იყო, თეოდორე მეტოქიტემ შეაქო მისი ცოდნა არისტოტელეს შესახებ. ფილოთეუს კოკინი იმეორებს ამ ფაქტს პალამას 41-ე ენკომიუმში. ნიკიფორე გრიგორა თავისი მოწინააღმდეგის მტკიცების საპირისპიროდ განასხვავებს გრძნობით აღქმულ საგნებს ინტელექტის მიერ აღქმულისაგან. ასეთი საყვედური, პირიქით, შეიძლება თავად პალამიზმის ფუძემდებელს მივცეთ, რომელიც საუბრობს „გონიერ სენსორულ აღქმაზე“ 42. ორივე დოქტრინის ფილოსოფიური დახვეწილობისადმი ასეთი უგრძნობლობა შეიძლება აიხსნას ბრალმდებლის პოლემიკური სიმძაფრით, მაგრამ ის ნაკლებად სავარაუდოა, რომ იყოს ერთ-ერთი მათგან, ვინც 134 წლის შემდეგ დაიწყო ბარლამისტემების წოდება. 43, და ამიტომ ჩვენ მიდრეკილნი ვართ დავინახოთ მასში უფრო ღრმა საფუძველი. ამასთან დაკავშირებით, „სიტყვა გრიგორასის აბსურდულთა წინააღმდეგ“ შეიძლება შევადაროთ კაბასილასის სხვა ნაშრომს, რომელიც ავითარებს თემას „ცხოვრება ქრისტეში“ და აჩვენებს უდავო განსხვავებას კაბასილასის შეხედულებებს, კერძოდ მის მისტიზმსა და პალამას მისტიციზმს შორის 44. გ.-გ. ბეკი, „კაბასილასის მისტიკა არის წარმატებული მცდელობა, აჩვენოს ბიზანტიის იმედგაცრუებულ ჰუმანისტებს სხვა მისტიური იდეალი, რომელიც შეესაბამებოდა მათ სულიერ სტრუქტურას“ 45. ალბათ ეს არის მიზეზი იმისა, რომ მოძღვრების საკითხების პრეზენტაცია ბროშურში არის „ძალიან მოკლე და ზედაპირული“ და არ ავლენს მის არსს46. ასევე შეიძლება აღინიშნოს, რომ ნიკოლოზ კაბასილასი თავის ერთ-ერთ თხზულებაში პირდაპირ ეწინააღმდეგება საერო მეცნიერებათა დაგმობას, რაც გვხვდება გრიგოლ პალამას „ისიხასტების თავდაცვაში“ 47. ზოგადად, პალამას გამოსახულება ბროშურში გამოუთქმელია. ის შეიძლება შევადაროთ უძველესი ტრაგედიის „ღმერთს ex machina“-ს, რომელიც წესრიგს ამყარებს სამყაროში. თავად ნაწარმოები, უპირველეს ყოვლისა, მიმართულია კონკრეტული ადამიანის წინააღმდეგ, მოხიბლული ვარსკვლავური ცით და ფილოსოფიური მსჯელობით. სწორედ ეს გარემოება, ვფიქრობთ, გვაძლევს საშუალებას, რომ ეს ტექსტი ჰუმანისტური ტრადიციის ძეგლად მივიჩნიოთ. ასე რომ, ჩვენს წინაშეა პალეოლოგიის დროის ბიზანტიელის გონებისა და სულის შექმნა. ბუნებრივი იქნებოდა ვივარაუდოთ, რომ ის „აძლევს წარმოდგენას ორ თანამედროვეს შორის ურთიერთობის შესახებ“ 48. მაგრამ რამდენად ზუსტად შეუძლია თანამედროვე მკითხველს ამ ურთიერთობების გაგება? ვერ ვხედავთ შხამიან ირონიას იქ, სადაც ბიზანტიელისთვის იყო მხოლოდ უსახო ბანალურობა, საგანმანათლებლო შტამპი, ერთგვარი „განათლების ცნობა“? სამწუხაროდ, ჩვენ არ ვიცით წყაროს წარმოშობის მრავალი გარემოება. დაწერა კავასილამ თავისი ფსაგოსი „შეკვეთით“, რაიმე სარგებლის მოლოდინით თუ „მისი გულის ბრძანებით“? რა მიზნებს მისდევდა და მიაღწია თუ არა მათ? ლიტერატურაში უკვე დაისვა კითხვა, რომ ბიზანტიური ფსაგოსის მკვლევარი ყოველთვის სწორად ვერ იგებს „ავტორის პოზიციას“ 49, თუმცა შემოთავაზებული გამოსავალი, ჩვენი აზრით, ზედმეტად მოდერნიზებს პრობლემას. ძნელად შესაძლებელია ბიზანტიური ცნობიერების პროდუქტის გაგება „ტოტალიტარული მენტალიტეტის“ მეშვეობით მე-20 საუკუნის სულისკვეთებით, სტალინური რეჟიმის პოლიტიკური პროცესებით და თვით მკვლევარის „ცხოვრების გამოცდილებითაც“ 50. დიდი ალბათობით, ჩვენ წინაშე დგას აზროვნების გზა, რომლისთვისაც ძნელია მკაფიო ანალოგიების პოვნა. რა თქმა უნდა, არავის ეპარება ეჭვი, რომ ბიზანტიურ აზროვნებას, ტრადიციების აბჯარში ჩაცმულ და მკაცრ კონვენციებს ექვემდებარება, ჯერ კიდევ გააჩნდა (თუნდაც შეზღუდული) საშუალებები ინდივიდის პოზიციის გამოსახატავად. თუმცა, ჩვენი აზრით, არა მხოლოდ გვიანი ბიზანტიის პოლემიკურ ტექსტებში ამგვარი გამოხატვის მეთოდი მოითხოვს შემდგომ შესწავლას, არამედ იმ ცნებების შინაარსსაც, რომლებსაც მე-14 საუკუნის ინტელექტუალები იყენებდნენ მათი პირადი პოზიციის დასადგენად. სიტყვა გრიგორას აბსურდის წინააღმდეგ ეს ყველაზე ბრძენი გრიგორასი, თითქოს მისთვის საკმარისი არ იყო, რომ ბიზანტიელები (კონსტანტინოპოლი - ს.კ.) გაოცებულები არიან, ის არწმუნებს თესალონიკელებს, უმღერონ საგალობლები თავისთვის, გაუგზავნონ წერილები და თითქმის უბრძანა, რომ თავისუფალმა ადამიანებმა თაყვანი სცენ მას, რომლებმაც საერთოდ არ იციან როგორ თქვან ან გააკეთონ ყველაზე სასიამოვნო რამ ქალაქში, ეს არის პერსონაჟი. ეს საუკეთესო, ქსერქსეს 51-ის მსგავსად, უსირცხვილოდ იყენებდა წერილებს და თითქოს სხვა ხარკს ეძებდა, ენას აძლევდა, ითხოვს ქებას თავად წყევლისთვის, რომელიც (მის წინააღმდეგ ლაპარაკობს), რომელსაც ისინი (თესალონიკელები - ს.კ.) იმდენად თაყვანს სცემენ, რომ სულს აძლევენ მას. მიკვირს, ჯერ ერთი, რომ მან ენა აუმკაცრა მათ მწყემსს, თესალონიკის პატივცემულ წარმომადგენელს, და ენიდან ცეცხლი ამოიღო და მეორეც, რომ ელოდა კარგი რეპუტაციის მოპოვებას თესალონიკელებში, რომლებიც, არ ვიცი, რამდენი ხნის წინ თვლიდნენ მას ყველაზე უღირსად, რაც კარგა ხანია ღვთისადმი პროფესიონალური სიტყვების მიმართ. ახლა. მაგრამ, ალბათ, თავთა უბედურებამ გადაიტანა გონება, სწორედ მან, რომელიც ატარებს თესლს თესალონიკის წარმომადგენლის წინააღმდეგ. „მაშინვე, როგორც კი გრეგორასი თავის ტკივილისგან გამოჯანმრთელდა“, მივიდა იმპერატორის ერთ-ერთი კაცი 53 და უბრძანა მას. მაშინვე, გრიგორასმა, თავის ტკივილებს ზიზღით, ეს და ეს გამოხატა, როგორც წარსულში ჩანს, ტკივილი მიიჩნია რაღაც მნიშვნელოვანად და მიიღო ეს სასჯელი ბოროტი თავისაგან, რადგან ესეიგიც კი გმობს თავს, რომელმაც მას შეეძინა რაღაც დიდი ქარიშხალი, რომელსაც შეუძლია, ერთი მხრივ, სათანადოდ აჩვენოს მამამისი, მეორეს მხრივ, დაცინვა. რადგან, ჯერ ერთი, ნაწარმოების სახელი უცნობია და ჯერ არ ვიცით, რა ვუწოდოთ მას, თითქოს ბუნების საწინააღმდეგოდ დაიბადა. ეს საუკეთესოდ ავლენს თავს, თითქოს სცენაზე, იმპერატორის თანდასწრებით თესალონიკის მხცოვანი წარმომადგენლისთვის რაღაც სიტყვებს ამოიღებს, რათა თეოლოგია სასურველის მიხედვით განიმარტოს; მერე თითქოს ივიწყებს მის მიერ შემოტანილ სიტყვებს, მიმართავს კომედიას; შემდეგ იხსენებს პოეტებს და მათ შორის უფრო მხიარულებს და საერთოდ ერთმანეთში ერწყმის მრავალრიცხოვან და მრავალფეროვანს, და როცა თესალონიკის ყველაზე ღვთაებრივი წარმომადგენელი საუბრობს, ის (გრიგორა. - ს.კ.) გამოაქვს თავს, არ ეშინია და არ ძირს, არამედ ხმამაღლა ყვირის და ლაპარაკობს სრული თავისუფლებით, თუმცა ეს არ არის უფრო მეტი, ვიდრე გრიგორა. ბოლოს, როგორც პოეტები ასახავდნენ აქილევსის ცხენს, რომელმაც რაღაც უთხრა აქილევსს და იწინასწარმეტყველა დასასრული 54. ამიტომ, როგორც ჩანს, მისი ტრაქტატი არ არის არც ფილოსოფიის, არც პოეტიკის, არც რიტორიკის ნაწარმოები, არამედ, რაც ყველაზე შესაფერისია, იგავი, ვფიქრობ, ჩვენ მას დავარქმევთ, როგორც ეზოპეს იგავ-არაკები, რომლებსაც აქვთ ცოცხალ არსება 55-ის შინაარსი. ურჩიე და უთხარი. შემდეგ, ასევე, თუ ვინმე გადაწყვეტდა ტრაქტატის დაწვრილებით გადახედვას, არისტოფანეს 56-ში შეჰყვიროდა: „მომეცი კერძი, რომ ვიღებინო“, - ეს იმდენად სავსეა ზიზღით და, შესაბამისად, არის ერთგვარი მრავალფეროვანი და ჭრელი შესაწირავი, ბოროტების ნაყოფი. ასე რომ, ერთ-ერთს, რასაც ის ფიქრობს, რომ ღვთისმეტყველებს, გმობს, არანაკლებ უბრალოების გამო, ვიდრე ბოროტმოქმედების გამო, წამოაყენებს თავის დოგმებს, მეორე არის უსაქმური ლაპარაკი. მაშასადამე, ვერავინ იტანდა (ტრაქტატის) წაკითხვას სირთულეების გადასაჭრელად, თუ არ სურდა თავის მოკავშირეებთან მტრებად ბრძოლა; კერძოდ, როდესაც თესალონიკის საოცარი წარმომადგენელი ბევრჯერ მოემზადა ერესის წარმომადგენლების წინააღმდეგ საბრძოლველად და აჩვენა, რომ ის (ნაწარმოებები), რომლებიდანაც მან შეადგინა თავისი მკრეხელობა, არაფერი იყო საღად, რადგან მას ამის შესახებ არაფერი ჰქონდა. არგუმენტებს, რომლებსაც ის იყენებს თავისი დოგმების ფორმულირებისთვის, ის აშორებს ძველ წიგნებს, ისე აფუჭებს მათ, რომ უფრო უხდება მას, ვიდრე წიგნებს. ღვთაებრივი გრიგოლისადმი მიმართულ სიტყვებს თავდაპირველად საუბარს უწოდებს, მაგრამ უსიტყვოდ, რადგან ყველაზე ხშირად ლანძღავს და ლექციებს უკითხავს თანამოსაუბრეს თეოლოგიურ არგუმენტებზე, რომლებსაც ეძღვნება სწავლება. მას კი არ რცხვენოდა ფილოსოფოსებთან გაზიარებული მეტსახელი, რომლებიც გვეუბნებიან, თუ საუბარში ვსვამთ, არ ავურიოთ კითხვები, არ შეუქმნათ პრობლემა თანამოსაუბრეს, არამედ, დასტურის და უარყოფის წამოყენებით, ჰკითხეთ ამ ორიდან ვის სჯერა, რათა დაეთანხმოთ რა სურს. ისინი ამბობენ, რომ აუცილებელია, რომ კითხვის დასმა დაადგინოს, არის თუ არა ადამიანი „ეს“ თუ „არა ის“ 58 და მისცეს არჩევანის დაპირისპირების ორი ნაწილიდან რომელის დადასტურება სურს მას (კითხვის დასმას). თუმცა, სხვა მხრივ მან (გრიგორა. - ს. კ.) ბაძავდა პლატონს, რადგან თავის ნამუშევრებს უწოდებს „დიალოგებს“ 59 და ერთმანეთში ერწყმის გამოთქმებს: „ამხანაგი“ და „მაგრამ მხოლოდ“ და „შენ არ გესმის, ოჰ ამხანაგო“ 60 და მსგავსი - მხოლოდ მან არ მიბაძა, რომ მაშინვე დაიწყო, მან მიუბრუნდა ამბავს და მასში ბევრი მთვრალი ჩაასხა. როცა გამოჯანმრთელდა და რაღაცის თქმა მოუწია ამ თემაზე, საერთოდ არ მიუმართავს თანამოსაუბრეს, რადგან არ ჩათვალა ღირსად, არამედ უთხრა იმპერატორს, რომ პალამა სავსეა მრავალი ერესით 61 და უსწრებს როგორც ნესტორიუსს, ასევე აპოლინარისს 62 ღმერთის გმობაში. ამ ადგილის რომელიმე ზეციური მსაჯულის მსგავსად, ის გაჭირვებით დათმობდა ამ საკითხს და ამტკიცებდა, რომ აჩვენებდა, რომ „ერთადერთი შეუქმნელი არის ღვთაებრივი არსი, ყველაფერი დანარჩენი მისი შექმნის შემდეგ“ 63 და ღვთისმეტყველებს მოწმეები უწოდა 64. და ეს არის მტკიცებულება სახელის წინააღმდეგ. მას ეს არ ესმის, მახვილით ურტყამს თავს, მაგრამ ამაყობს გამარჯვებით და ბევრ ცარიელ სიტყვას ასხამს თესალონიკის ყველაზე ღვთაებრივი წარმომადგენლის წინააღმდეგ, ძლივს აძლევდა მას უფლებას ეთქვა რამე 65, უკვე სავსე იყო დასკვნები სიმრავლის, ზომისა და მუდმივობის შესახებ 66 და თქვა, რომ თავად (პალამა. - ს.კ. თავისგან 67, ასე იზრუნა მის დაცვაზე. გარდა ამისა, გრიგორასმა თქვა: „მოგეცემათ ეს თანამდებობა (ლემა)“ 68, შემდეგ მეორე და მესამე და მეხუთე და მეტ პოზიციამდე, ასე ის განუწყვეტლივ სცემდა კეთილშობილურ დებულებებს, რომლებსაც შეეძლოთ პალამას დუმილი დაეკისრათ. რადგან ყველაფერი გრძელი და მრავალფეროვანი წყევლაა, რომელიც იმსახურებს ფილოსოფოსის აზროვნებას, რომელიც ამტკიცებს, რომ მან იცის „არსებული, მომავალი და ადრე არსებული“. მასაც სურს, რომ ერთგვარი მჭევრმეტყველი ჩანდეს, რაღაც ქალდეურს ქსოვს და ყველგან იგავ-არაკებითა და შელოცვებით აყრის თავის სიტყვებს. თუმცა, ამ ერთმა, რომელმაც სიტყვის თითოეული ნაწილი გააერთიანა, არ ისწავლა, რომ ის, რასაც ამტკიცებენ წინადადებას უწოდებენ, უნდა დადასტურდეს ლოგიკურად ან მათემატიკურად, მაგრამ მან წყევლას წინადადება (ლემა) უწოდა. ასე რომ, ის ამბობს, რომ ის, ფილოსოფოსი, რომელმაც ასე კეთილშობილურად დაამარცხა დებულებები, შეწუხდა პალამას უცოდინრობის გამო და ცდილობდა ესწავლებინა რა არის სახელი და რა არის ზმნა. რა არის ნახსენები, რა არის სახელი და რა არის ზმნა, უნდა დადგინდეს ინდუქციით, „როგორც მყარი საფუძველი“ 69. ასე ესმოდა მან ეს სწავლება (არისტოტელე – ს.კ.), ისე კი არა, რომ განსაზღვრა და თქვას, როგორც სხვა პოზიციას, სახელისა და ზმნის განმარტება, როგორც ვსწავლობთ პოზიციებს მათემატიკამდე. გემის საძირკველი, რომელსაც ის თავის საქმეებს უკავშირებს და რომელსაც თავისი სულის ნიმუშად აქცევს. რადგან ის (გემი) უარს ამბობს მასზე, თუ ის ჩუმად იქნება ახალგაზრდების კითხვებზე და გემის ნაცვლად წამყვანად იქცევა. ყოველთვის, როცა რაღაც რთულ სიტუაციაში აღმოჩნდებიან, ახლა გარბის გემზე თავშესაფრად და ახსენებს დიდ ბარგს და იმას, რომ ძნელია განტვირთვა, რასაც ვინმე ითხოვს, და დასძენს, რომ მისი თქმით, ეს ასეა, სირთულის დაუყოვნებლივ გადაჭრას უბრძანებს, რომ ამით დაკმაყოფილდნენ. რადგან მათ ძალიან უყვართ მისთვის სიტყვის მიცემა. რადგან ამ გზით აღზარდა ისინი, რათა სისულელეების თქმის დროს წუწუნი არ გაბედეს. სამაგიეროდ, ნეტარად მიმაჩნია გრიგორას, რომელიც ასე ადვილად არწმუნებს და აოცებს გემის სიძლიერე, რომელიც არა მარტო ათავისუფლებს მას მრავალი საზრუნავისაგან, არამედ ქებასაც ამატებს: როგორც კი გემს ნაპირზე გამოჰყავს, ახალგაზრდობის მრავალრიცხოვანი ენკომიით ტკბება; ვერ ვხედავ, როგორ დარწმუნდნენ (მის სიბრძნეში), ამ მხრივ გრიგორასის სული ხომალდს ჰგავს, თუკი მათ არ აქვთ ჩვეულება, რომ კუჭს სული უწოდონ და ამიტომაც დიდსულოვანია 71. რადგან აქ ყოველ შემთხვევაში ჩნდება ნიმუში, არა ახალი, სადაც არიან ისეთები, რომელთა ღმერთიც მუცელია 72, ამიტომ ყველაფერი გრძნობით აღქმულზე უკეთესად არ ფიქრობს და მასთან ყველაფერი მატერიით ივსება და მიზიდულობს ძირისაკენ და, თუ თანამოსაუბრეზე ხუმრობს, მიანიშნებს მის სხეულზე და თუ ქება, ის შეაქებს მშვენიერს და დიდს. თუნდაც ისეთი, რომელიც ძლივს იჭერს სუნთქვას მისი დიდი შიგნიდან. თუმცა, რას ვამბობ? და აი, როგორ იღებს ფიზიკურად მეცნიერებებსაც კი, თუმცა ისინი სულს აშორებენ სხეულებს რაღაც უფრო ამაღლებულზე და ასტრონომიის 73 სიტყვით პრაქტიკის დროს, მეცნიერებიდან არაფერს გადმოსცემს, არამედ ავსებს სახლს ბურთებით, წიგნებითა და დიაგრამებით; ის აჩვენებს ინსტრუმენტებსაც კი 74 და სიბრძნით სავსე ჭერებს 75 , ყველაფერს და არა მის სულს. უფრო მეტიც, ეს აჩვენებს, რომ ის, როგორც ადამიანი, ფიქრობს მხოლოდ სენსორულ აღქმასთან მიმართებაში, არ ვიცი როგორ, ისევე როგორც ირაციონალური ცოცხალი არსებები: იგი თვლის, რომ გრძნობადი აღქმა არის თავად გონება. სიმართლეს რომ ვამბობ, ცხადია, რასაც თავად ამბობდა გონებაზე საუბრისას. ვინაიდან მას სურდა პალამას დიდი უცოდინრობისგან გადარჩენა, მან ჩამოაყალიბა ყველაზე სრულყოფილი დოქტრინა სახელისა და ზმნის განმარტების შესახებ, რაც, მისი თქმით, ყველა მეტყველების საფუძველი და დასაწყისია, მაგრამ საუკეთესომ არ იცის, რომ რაიმე კონკრეტულ განსაზღვრებამდე არსებობს ზოგადად განსაზღვრება და აქედან გამომდინარეობს, რომ ვინც იცის სახელისა და ზმნის განმარტება, ჯერ უბრალოდ უნდა იცოდეს განმარტება. ასე რომ, როდესაც მან საკმარისად ასწავლა სახელი და ზმნა და აღარაფერი სჭირდებოდა, შემოაქვს დამატებითი სწავლება, უხელმძღვანელებს თავის მოსწავლეს პატარადან უმაღლესამდე და ამბობს: „ღმერთმა, რომელმაც შექმნა ადამიანი ქმნილება, დააჯილდოვა იგი გონებითა და გრძნობით. მას, თავად მათგან“ 76 . ამრიგად, გონება არის გრძნობათა აღქმა. თუკი ჩვენში არსებული ცოდნიდან მხოლოდ სენსორული აღქმა აცნობიერებს სენსორულ საგნებს, მაშინ პირიქითაც ხდება: სენსორული აღქმა იქნება სენსორული საგნების პირდაპირი გაგება. ასე რომ, ეს არის ფილოსოფოსის გონება. შესაბამისად, ის ამბობს, რომ გონება არის სენსორული აღქმა და რომ გრძნობით აღქმული არაფრით განსხვავდება აზროვნებისგან, ასე იყოს, რომ გაიგოს: „ხმა არ სჭირდება“. და როგორ არ არის უაზრო, თუ გონებას, ადამიანურ და ცოდნის მიმღებს, „ხმა არ სჭირდება“ სწავლისთვის? ყოველივე ამის შემდეგ, ადამიანებს ნამდვილად არაფერი აქვთ, გარდა ხმის ერთმანეთთან კომუნიკაციისთვის. უფრო სწორად, რატომ არის საჭირო სხვა სიტყვები? რადგან ის მაშინვე, ცოტა მოგვიანებით, უარყოფს საკუთარ თავს, ისევე როგორც დემონებით შეპყრობილს და ამატებს შემდეგს: „აუცილებელია, აიძულებს ადამიანებს მონაწილეობა მიიღონ ურთიერთობაში (და გამოეთქვათ ხარბი სულის საიდუმლოებები), გადაწყვიტა სენსორული აღქმა გამოეყენებინა როგორც შუამავალი აზროვნებასა და საქმეს შორის“ 77 . შესაბამისად, გონება პირდაპირ არ აღწევს იმას, რასაც გრძნობს, თუმცა, ფაქტობრივად, ამის საპირისპიროს გვთავაზობს. ასე გიჟდება და ისეთ ძლიერ ქარიშხალს შემოაქვს სწავლებაში, შესაძლოა არაკეთილსინდისიერი იყოს თესალონიკელების მიმართ, თუ სურს, რომ ისინი თავისი ფილოსოფიის თანამონაწილეებად იქცეს. რადგან ის სთავაზობს იმას, რაც მან თქვა, ახალგაზრდებს, რომლებსაც სურთ სწავლა. რადგან ამბობს, რომ მათ მიმართ არაკეთილსინდისიერია და ამიტომ ენას არ აწვდის 78 . მე მიკვირს ამ კაცის არა იმიტომ, რომ მას, მეგობრების რცხვენია, სურს, რომ ბოროტად გამოიყურებოდეს სიტყვების შესწავლაში ასეთ სიბერეში, ამჯობინებს ჩაითვალოს ყველაზე უარესი განზრახვით, ვიდრე (იცნობოდეს, როგორც) სიტყვების ცუდ მხატვრად და ბოროტმოქმედად, ვიდრე წარუმატებლად. ამიტომაც არ მიკვირს ამ კაცს, არამედ იმიტომ, რომ მან შეძლო, ახლა ასწავლიდა, ახლა სწავლობდა, სიტყვებისა და დროის ამხელა ზღვაში შეენარჩუნებინა თავისი სული ტანჯვის გარეშე, ისევე როგორც ჩვენ გვიკვირს ჯადოქრები, ბოროტების გარეშე, ცეცხლის, წყლისა და ხმლების გავლის გარეშე. Angelopoulos A. Nicolaos Kabasilas Chamaetos. არა ძოე კაი ტო ერგონ აუტო. Symbole eis ten Makedoniken Byzantinen Prosopografian Thessalonice, 1970. გვ. 84; Guilland R. Essai sur Nicephore Gregoras: L'homme et l'oevre R., 1926. R. 46; ბეკი ჰ.-გ. Humanismus und Palamismus // Actes XII-e Congres Intern, des Etudes byz. ბელგრადი; ოქროდი. 1963. ბდ. 1. S. 80. Garzya A. Un opuscule inedit de Nicolas Cabasilas // ბიზ. 1954. ტ. 24. გვ 521–532 (შემდგომში Cabas.). პოლიაკოვსკაია M. A. ნიკოლაი კავასილას ბროშურის შესახებ // ADSV. 1971. გამოცემა. 7; ის იგივეა. ბიზანტიელი ინტელექტუალების პორტრეტები. ეკატერინბურგი, 1992 წ. გრიგორას ნიკიფორე. Romaische Geschichte. Historia Rhomaike / Ubersetzt von Jan Louis van Dieten. შტუტგარტი, 1973, 1979. S. 30. ბეკი ჰ.-გ. Kirche und theologische Literatur im byzantinischen Reich. Muenchen, 1959. S. 713 რადჩენკო K.F. რელიგიური და ლიტერატურული მოძრაობა ბულგარეთში თურქეთის დაპყრობამდე ეპოქაში. კიევი, 1898. გვ. 101 გრიგორას ნიკიფორე. Romaische Geschichte. S. 32 გრიგორ ნიკეფორი. ბიზანტიის ისტორია. ბონა, 1829–1855 წწ. ტ. 3 (შემდგომში გრეგ.). ნიკიფორე მეტოხიტე ლასკარისი, თეოდორე მეტოხიტეს ძე. იხილეთ: PLP. No17986 წ. საუბარია 1351 წლის ტომოსზე, რომელსაც 1352 წლის დასაწყისში იოანე V-მა მოაწერა ხელი (Gregoras Nikephoros. Romaische Geschichte. S. 25). ბეკი ჰ.-გ. Kirche und theologische Literatur... S. 713 ასევე არის პალამიტის მხრიდან დისკუსიის მიმოხილვა, რომელიც შედგენილია იოანე კანტაკუზენუსის მიმდევრის პროტოსტრატორის ჯორჯ ფაკრასისის მიერ. იხილეთ: Orientalia Christiana Periodica. 1956. T. 16. P. 328–356; PLP. No29575. გამოსახული პერსონაჟი არის ბიზანტიური განათლების იდეალის კარიკატურა, როგორც აღწერილია ნიკიფორე გრიგორას მიერ სინესიუს კირენელის გამოსახულებაში (დაახლოებით 370 - დაახლოებით 413): იხ.: გრიგორას ნიკიფორე. Antirrhetika I / Einl., Textausg., ubers. და ანმ. ფონ ჰ.-ვ. ბეიერი. Wien, 1976, S. 27–28. ლოსევი A.F. რენესანსის ესთეტიკა. მ., 1978. გვ. 106. არისტოტელე. Sophistici elenchi. 174ა. 17–29; არისტოტელე. ოპ. M., 1978. T. 2. გვ. 562–563. Schiro G. Barlaam Calabro. Epistole Greche და primordi episodici e dottrinari delle lotte esicaste. Palermo, 1954. გვ. 250, 535. გრიგორას ნიკიფორე. ანტირა. I. S. 258–259.20–21; ფილ. 3.19. Beyer H.-V. Eine Chronologie der Lebensgeschichte des Nikephoros Gregoras // სამუშაო. 1978. ბდ. 27. S. 130. 1296 მიხედვით: Meyendorff J. Introduction a l'étude de Gregoire Palamas. პ., 1959. გვ. 45; მიხედვით: Beyer G.-W. Chronologie ... S. 152. – 1294 წ გრიგორას ნიკიფორე. ანტირა. I. S. 125–126. ლუბარსკი ია. ინტელექტუალის დაცემა: ინტელექტუალური და მორალური ატმოსფერო მეთერთმეტე საუკუნის ბიზანტიაში // ბიზანტიური კვლევების ნარკვევები სლავურ სამყაროზე და მეთერთმეტე საუკუნეზე. N.Y., 1992. გვ. 180. გრიგორას ნიკიფორე. ანტირა. I. S. 291. 22–23. ბექჰ.-გ. ჰუმანიზმი და პალამიზმი. S.74. გრიგორას ნიკიფორე. ანტირა. I. S. 289. 10–12. ლოსევი A.F. რენესანსის ესთეტიკა... გვ. 80. არისტოტელე. ინტერპრეტაციის შესახებ // არისტოტელე. ოპ. M., 1978. T. 2. P. 93. სინესიოსი. უძილობა. 134ა (149.18 – 150.1. თერზაღი); 134V (150.5–7); შდრ.: Beyer G.-W.: Gregoras Nikephoros. ანტირა. ი.ს. 29–30. Losev A. F. ესთეტიკა... გვ.44. გრიგორას ნიკიფორე. ანტირა. I. S. 288, 290. ბეკი ჰ.-გ. ჰუმანიზმი და პალამიზმი. S.73. პოლიაკოვსკაია M. A. პორტრეტები... გვ. 96. Podskalsky G. Theologie und Philosofie in Byzanz // BA. 1977. ჰფ. 15. S. 163. Meyendorff J. საზოგადოება და კულტურა მეთოთხმეტე საუკუნეში: რელიგიური პრობლემები // ბიზანტიური ჰესიქაზმი: ისტორიული, თეოლოგიური და სოციალური პრობლემები. L., 1974. გვ. 56. Podskalsky G. Theologie ... S. 91. Uspensky F. I. ფილოსოფიური და თეოლოგიური მოძრაობა XIV საუკუნეში // ZhMNP. 1892. No279 (იან.-თებერ.). გვ. 411. ბეკი ჰ.-გ. Kirche und theologische Literatur... S. 367, 780 წ. ბეკი ჰ.-გ. ჰუმანიზმი და პალამიზმი. S.78. Polyakovskaya M. A. ბროშურის შესახებ... გვ 152, 154. ბეკი ჰ.-გ. ჰუმანიზმი და პალამიზმი. S.75. პოლიაკოვსკაია M. A. ბროშურის შესახებ... გვ 156. ლუბარსკი ია. ინტელექტუალის დაცემა... ქსერქსესი (ძვ. წ. 519–465) - სპარსეთის დიდი მეფე ძვ. იუდასთან დაკავშირებით მსგავს განცხადებას ვხვდებით რომან ფსალმუნმომღერლის საგალობელში „Laver“ (იხ.: Romanos le Melode. Hymnes. Introd., texte critique, trad. et notes par J. Grosdidier de Matons., IV (წყაროები Chretiennes, 128). 33). გრ. ნიცეფი. ისტორია. XXX, 267 (2). 1–2. 1351 წლის 15 აგვისტოს ჯონ კანტაკუზენმა სინოდის ტომოსი დაასხა აია სოფიას ეკლესიის საკურთხეველზე. ამის შესახებ რომ შეიტყო, ნიკიფორე გრიგორამ ციტირებდა სახარების სიტყვებს: „თუ ხედავთ გაპარტახების საშინელებას წმიდათა წმიდაში, იცოდეთ, რომ რომის იმპერიის დაცემა ახლოვდება“ (იხ.: Nikephoros Gregoras. Rhomaische Geschichte. S. 25. ეზოპე არის VI საუკუნის ლეგენდარული ბერძენი ფაბულისტი. ძვ.წ ე. - ცხოვრობდა დაახლოებით. სამოსი. არისტოფანე (დაახლ. ძვ. წ. 445–306) იყო ბერძენი პოეტი და მრავალი კომედიის ავტორი. არისტოტელე წერს: „...დავალება ერთია, მსჯელობა კი სხვაა და ის, ვინც ასწავლის, არ უნდა სვამდეს კითხვებს, არამედ ახსნას საკუთარი თავი, ხოლო ვინც მსჯელობს, უნდა დასვას“ (Aristotle. On Sophistic reputations // Soch. M., 1978. Vol. 2. P.554. ალბათ იგულისხმება ზემოხსენებული ტრაქტატი, რომელშიც ვკითხულობთ: „თითქოს წარმოსახვითი შეცდომა მეტყველებაში წარმოიქმნება ტოდედან“ („ეს“)... ეს, მართალია, ნეიტრალურ სქესს აღნიშნავს, ხშირად მამაკაცურსა და ქალურს მიანიშნებს (იხ.: Aristotle. On sophistic reputations. გვ. 561). "ადამიანი", არისტოტელეს ფილოსოფიურ ნაწარმოებებში ყველაზე გავრცელებული მაგალითი, მამაკაცური სიტყვაა, ამიტომ კაბასილასის ირონია იმაშია, რომ მას სურს ხაზი გაუსვას გრეგორასის განზრახვას თანამოსაუბრის დაშინებას უხერხული სოფისტური ხრიკით, რომელიც ლაპარაკობს მამრობითი სიტყვის შესახებ ნეიტრალური საჩვენებელი ნაცვალსახელის გამოყენებით. ნიკიფოროს გრეგორასმა დაწერა XXX წიგნი თავისი „რომაელთა ისტორიისა“ დიალოგის სახით, რომელშიც გარკვეული თვითმხილველი აგოფონიკოსი ყველაფერს აცნობებს თავის მეგობარს თეოტიმუსს (იხ.: Nicephoros Gregoras. Rhomische Geschichte. XXX. 266 (1). 7-12). ფაქტობრივად, გრიგორასი მას ადარებს სხვა ერეტიკოსებს: Markellos Galatis, Photinos, Eunomius (იხ.: იქვე 274 (10). 3). იქვე. 274 (10–11). 19–20. იქვე. 275 (11–12). 6–18. გრიგორასი აქ მხოლოდ ათანასეს გულისხმობს. იგი საშუალებას აძლევს პალამას წარმოადგინოს ორი არგუმენტი თავისი სწავლების დასაცავად და ცნობები ათანასე და იოანე დამასკელი (იხ.: იქვე 277 (14).10 – 278 (14).5). გრეგორას მეტყველება ოთხ გვერდს იკავებს (იხ.: იქვე 273 (9). 4 – 277 (13). 7). იგივეს ამბობს გრიგორასი პალამას წინააღმდეგ, მაგრამ არა თავად პალამასი (იხ.: იქვე 277 (14). 8–10). პირველი ლემა იხილეთ: იქვე. 278 (15). 8–12; მეორე – იქვე. 279 (16). 6–19. გრიგორა ოპონენტის არგუმენტის წარმოდგენამდე კამათს იწყებს; მესამე ლემისთვის იხ.: იქვე. 280 (17). 14–15; მეოთხე – იქვე. 281 (18). 3–5; მეხუთე – იქვე. 281 (19). 10–12; მეექვსე – იქვე. 281 (20). 19–20. იქვე. 284 (22). 16–20; არისტ. პერი ჰერმ., 16 ა. ალბათ მინიშნებაა ნიკიფორე გრიგორას მიერ არისტოტელეს მეთოდის უხეშ გამოყენებაზე, დურგლების წესით. აქაც და ქვემოთ, ალბათ, ნიკიფორე გრიგორას გარეგნობის მანიშნებელია. თუმცა, ამის დარწმუნებით თქმა არ შეიძლება, რადგან მისი აღწერილობები არ არის შემონახული. გრიგორასმა ასტრონომიის შესწავლა ახალგაზრდობაში დაიწყო თავისი მასწავლებლის თეოდორე მეტოხიტეს ხელმძღვანელობით. მათი წყალობით ასტრონომიის შესწავლა გავრცელდა დედაქალაქის ინტელექტუალურ წრეებში და გარკვეული სოციალური პრესტიჟიც კი შეიძინა (იხ.: Gregoras Nikephoros. Antirrh. I. S. 21). სიტყვა „skimpus“-ისთვის შესაფერისი მნიშვნელობა არ მოიძებნა (იხ.: LSJ. R. 1611). ჩვენ ვვარაუდობთ, რომ საუბარია გლობუსის ან რომელიმე ასტრონომიული ინსტრუმენტის სადგამზე. ჩვენ ალბათ ვუყურებთ გრიგორას ასტრონომიული ლაბორატორიის აღწერას: გლობუსებით, დიაგრამებით და ვარსკვლავური რუკით ჭერზე. ეჭვგარეშეა, რომ ნიკოლაი კავასილა, დედაქალაქში ყოფნისას, ნიკიფორ გრიგორასთან ერთად ესწრებოდა გაკვეთილებს. გრიგორას ნიკიფოროსი. ისტორია. XXX. 287 (25). 9–13. იხილეთ ზემოთ კრიტიკა, რომ გრიგორასი არ აძლევს სტუდენტებს მათი შეხედულებების გამოწვევის საშუალებას.