O właściwej wierze księżniczek. Część I

Wspólny tytuł „O właściwej wierze” łączy 3 księgi napisane przez św. Cyryla Aleksandryjskiego wiosną lub latem 430 r.: „O właściwej wierze cesarzowi Teodozjuszowi”, „O właściwej wierze księżniczkom” i „O właściwej wierze królowym”. Traktaty wysyłano do cesarza Teodozjusza II i członków jego rodziny, aby ujawnić im fałszywe nauki Nestoriusza (bez wymieniania jego imienia) i tym samym pozyskać ich wsparcie w rozgorzałym sporze dogmatycznym. Esej „O słusznej wierze księżniczkom” (224 rozdziały) jest najobszerniejszą książką z cyklu i adresowaną do młodszych sióstr cesarza – Arkadii i Mariny. Św. Cyryl nazywa je „oblubienicami Chrystusa” i mówi, że przyozdobione są „chwałą dziewictwa” (rozdz. 1, 2). Traktat składa się ze wstępu (rozdz. 1-20) i części głównej (rozdz. 21-224), zawierającej cytaty z Nowego Testamentu wraz z krótkimi interpretacjami. Cytaty pogrupowane są według działów tematycznych. W obrębie każdego działu są one podane w określonej kolejności ksiąg biblijnych (List Apostoła Pawła, Dzieje Apostolskie, Listy Soborowe, Ewangelie (Mateusza, Jana, Łukasza)). Część wstępna zawiera wyznanie wiary (rodzaj parafrazy postanowień Credo Nicejskiego), ukazuje naukę o Wcieleniu i stwierdza potrzebę nazywania Najświętszej Dziewicy Matką Bożą: „Immanuel jest Bogiem z natury, zatem Święta Dziewica, która Go zrodziła, jest Matką Boga”. Św. Cyryl zwraca uwagę, że wyrzeczenie się imienia „Theotokos” nieuchronnie prowadzi do nauczania o „dwóch Synach”: Synu Bożym i zwykłym człowieku. Stawia to pod znakiem zapytania zbawienie dokonane przez Chrystusa, gdyż śmierć zwykłego człowieka nie może mieć znaczenia odkupieńczego (rozdz. 6-8). Święty wspiera swoje sądy cytatami z dzieł świętych ojców: Ch. 10-18 reprezentują patrystyczne florilegium. Kilka prac prezentowanych w tym florilegium uważa się obecnie za pseudepigrapha. W szczególności cytowane pod imieniem św. Atanazego z Aleksandrii słowo „O wcieleniu”, zawierające słynną formułę „jedna natura Boga, wciela się Słowo”, klasyfikowane jest jako fałszerstwo apolinarskie. Święty mówi o właściwym używaniu imienia „Chrystus” i czyni ważną uwagę: Chrystus jest doskonałym Bogiem i doskonałym człowiekiem. Większość rozdziałów w treści eseju skupia się na ustaleniu tej tezy. Za jednością Chrystusa przemawia szereg argumentów soteriologicznych: „Chrystus nazywany jest drugim Adamem i jak pierwszy Adam sprowadził nas na zepsucie, tak drugi Adam wskrzesił nas do życia, umierając za nas nie jako zwykłego człowieka, abyśmy nie pozostali umarli w Nim, ale jako Bóg w ciele i przez to cierpiał po ludzku, abyśmy i my zmartwychwstali z Tym, który w Boski sposób wskrzesił swoją cerkiew” (rozdz. 153). *Tytuł dzieła w języku greckim to Προσφωνητικὸς ταῖς εὐσεβεστάταις δεσποίναις. *Tytuł dzieła w języku łacińskim to Oratio ad Arcadiam et Marinam augustas de fide / De recta fide ad dominas / De recta fide ad principissas / De recta fide ad reginas. Część I • Część II • Część III Rozdziały 1–20. Tłumaczenie ze starożytnej greki przez księdza Wasilija Dmitriewa. Tłumaczenie pod redakcją, przedmowa i notatki: Hieromonk Theodore (Yulaev) Publikacja jest rosyjskim tłumaczeniem wstępnej części obszernego traktatu polemicznego św. Cyryla Aleksandryjskiego, wchodzącego w skład grupy listów dogmatycznych „O właściwej wierze”. Przedmowa opisuje okoliczności powstania traktatu, omawia treść jego części wprowadzającej oraz daje krótki przegląd jego wydań i starożytnych tłumaczeń. W komentarzach do tłumaczenia szczególną uwagę zwraca się na atrybucję dzieł cytowanych przez świętego w patrystycznym florilegionie, co przedstawiono we wstępnej części traktatu. Słowa kluczowe: św. Cyryl Aleksandryjski, Nowy Testament, patrystyka, egzegeza patrystyczna, literatura polemiczna, chrystologia, soteriologia, Nestorianizm, Sobory Ekumeniczne, patrystyczne florilegium, pseudepigrapha. Trzy księgi, czyli trzy listy dogmatyczne „O właściwej wierze”, należące do największych antynestoriańskich traktatów św. Cyryla Aleksandryjskiego, napisane przed Soborem Ekumenicznym III (Efeskim), wiosną lub latem 430 r. Zostały wysłane do cesarza Teodozjusza II i członków jego rodziny, aby zdemaskować przed nimi fałszywe nauczanie Nestoriusza (bez wymieniania jego imienia) i tym samym pozyskać ich wsparcie w zaciekłym sporze dogmatycznym 1. Wczesnym wydaniem pierwszej księgi tego cyklu „O słusznej wierze cesarzowi Teodozjuszowi” 2 jest dialog „O wcieleniu jednorodzonego”, napisany na kilka lat przed rozpoczęciem polemik Nestoriańskich, którego rosyjskie tłumaczenie ukazało się w „Biuletynie Teologicznym” 3. W naszym czasopiśmie zaprezentowano także trzecią księgę, „O słusznej wierze królowym” 4 . Rozpoczynamy obecnie wydawanie tłumaczenia najobszerniejszej księgi spośród tych traktatów, księgi drugiej, „O właściwej wierze księżniczkom” 5 . Do kogo dokładnie jest adresowany, nie jest wprost powiedziane w samym tekście, co wywołało już wcześniej sprzeczne opinie wśród badaczy 6 . Wyjaśnił to dokument sporządzony przez zwolenników Soboru Chalcedońskiego pod koniec V wieku. „Kolekcja Kirilłowa” (Florilegium Cyrillianum). Księga ta nazywa się w niej „przesłaniem do królowych Arkadii i Mariny” 7, czyli do młodszych sióstr cesarza Teodozjusza II, w odróżnieniu od księgi trzeciej, oznaczonej jako „przesłanie do najpobożniejszych królowych Pulcherii i Eudokii” 8, czyli do jego starszej siostry i jego żony. Zgadza się to dobrze z danymi, które można wyodrębnić z samego tekstu. W swojej księdze do księżniczek święty nazywa swoje obdarowane „oblubienicami Chrystusa” i mówi, że są one ozdobione „chwałą dziewictwa” (rozdz. 1, 2,20). W Księdze do królowych wyraźnie rozróżnia adresatów obu orędzi, określając także poprzednią księgę jako napisaną dla „świętych dziewic” 9, a jej względną jasność i prostotę 10, na którą zwrócił uwagę sam autor, można w naturalny sposób wytłumaczyć faktem, że była ona przeznaczona dla „młodszych” królowych. W pewnej sprzeczności z tym stoją słowa cesarskiego listu do św. Cyryla, z którego możemy wywnioskować, że istniały tylko dwa listy świętego do osób królewskich, z których jeden był napisany dla Teodozjusza II i jego żony, a drugi dla św. Pulcherii 11. Na podstawie tych dowodów, a także z powodu braku jakiejkolwiek konkluzji w księdze do księżniczek, ks. T. Laszczenko (przyszły biskup Tichon) doszedł do wniosku, że oba listy do żon królewskich stanowią jeden utwór, podzielony na dwie części, czyli dwie księgi (λόγοι), którego adresatami była św. Pulcheria i jej siostry 12. Hieronim. Panteleimon (Uspienski) z kolei zasugerował, że św. Cyryl początkowo faktycznie miał zamiar napisać jedną książkę dla królowych, jednak ze względu na rosnący wolumen przerwał jej prezentację i napisał ją dla specjalnego dzieła Evdokii i św. Pulcherii, które obejmowało resztę proponowanego planu. A ponieważ pierwsza książka „okazała się surowa i raczej elementarna w treści”, zadedykował ją młodszym siostrom cesarza. Ustalił zatem adresatów wiadomości do żon królewskich dokładnie tak, jak podała „Kolekcja Kiriłłowa”, co położyło kres tej sprawie jeszcze przed jej publikacją. Słowa statutu cesarskiego Hierarchy. Pantelejmon skutecznie wyjaśnia, że ambasadorowie św. Cyryla w Konstantynopolu przekazali jeden list cesarzowi, który uważał, że jest on przeznaczony dla jego żony, a dwa pozostałe – św. Pulcherii 13. Traktat ten składa się ze wstępu (rozdz. 1–20) i części głównej (rozdz. 21–224), zawierającej cytaty z Nowego Testamentu wraz z interpretacjami, które z reguły mają raczej krótki sylogizm. Cytaty pogrupowane są według działów tematycznych, a w obrębie każdego działu podane są w określonej kolejności ksiąg biblijnych 14. We wstępie, po słowach pochwały pod adresem księżniczek (rozdz. 1), święty ogłasza zamiar podarowania im swojej nowej „książeczki” (βιβλίδιον) i wyraża kluczową tezę całego dzieła: Emmanuel jest Bogiem z natury, zatem Święta Dziewica, która Go zrodziła, jest Matką Boga (rozdz. 2). Następnie następuje wyznanie wiary, gdzie po krótkim przedstawieniu dogmatu o Trójcy Świętej, w formie swoistej parafrazy postanowień Credo Nicejskiego, św. Cyryl przechodzi do chrystologii, podkreślając tożsamość Syna i Słowa Bożego przed i po Wcieleniu, a w konsekwencji potrzebę mówienia o Jego narodzinach według ciała (rozdz. 3–5). Zwraca uwagę, że wypieranie się imienia „Theotokos” nieuchronnie prowadzi do nauki o dwóch Synach: Synu Bożym i zwykłym człowieku, a to z kolei poddaje w wątpliwość zbawienie dokonane przez Chrystusa, gdyż śmierć zwykłego człowieka nie może mieć znaczenia odkupieńczego (rozdz. 6–8). Na potwierdzenie, że imię Najświętszej Maryi Panny Theotokos było „zwyczajowe” dla poprzednich świętych ojców (rozdz. 9), święty przytacza 13 cytatów z 9 dzieł różnych autorów (rozdz. 10–18). Zwyczaj wspierania rozumowania teologicznego poprzez odwoływanie się do autorytatywnych pisarzy kościelnych wszedł w życie już w czasach św. Cyryla, jednak to on w polemice z Nestoriuszem zaczął systematycznie selekcjonować cytaty z ich dzieł, kładąc podwaliny pod gatunek dogmatycznej florilegii, który rozkwitł w epoce sporów chrystologicznych 15, czego jednym z pierwszych przykładów jest zbiór zawarty w książce „O właściwej wierze księżniczkom”. Choć imię „Theotokos” pojawia się tu tylko w trzech przypadkach, wskazuje to jedynie na to, że dla świętego nie tyle to określenie samo w sobie było istotne, ile wyrażana w nim nauka chrystologiczna16, tożsamość drugiej Osoby Trójcy Świętej z Tym, który narodził się z Dziewicy, co potwierdzają wszystkie przytoczone przez niego dowody. Kilka dzieł przedstawionych w tym florilegium uważa się obecnie za pseudepigrapha, w szczególności cytowanych pod imieniem słowa św. Atanazego z Aleksandrii „O wcieleniu” (rozdz. 10), zawierającą słynną formułę „jedna natura Boga, Słowo wcielone” (μία φύσις τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκωμένη), która uznawana jest za jedno z fałszerstw apollinariańskich 17. Kończąc swoje wprowadzenie, święty uważa za konieczne doprecyzowanie poprawności używanie imienia „Chrystus”. Reprodukuje punkt widzenia swoich przeciwników (Nestoriusza) w następujący sposób: oni nazywają „Chrystus” zarówno oddzielnie Słowem Bożym, jak i „człowiekiem” zrodzonym z Dziewicy, a także obydwoma razem, gdyż na mocy ich „połączenia” (συνάφεια) są złączeni w jedną osobę. Ale tego imienia nie można odnosić do Słowa przed wcieleniem, ponieważ oznacza ono namaszczenie Duchem Świętym, którego Słowo mogło dokonać jedynie przez ludzkość. Niedopuszczalne jest odnoszenie Go oddzielnie „do Jednego i Drugiego”, gdyż Chrystus jest jeden i niepodzielny. Na koniec poczyniona zostaje ważna uwaga, która powinna rozwiać wszelkie podejrzenia co do jego przynależności do apollinarianizmu, wyrażane już w trakcie polemik przez jego przeciwników: Chrystus jest doskonałym Bogiem i doskonałym człowiekiem (rozdz. 19-20). Następnie święty przechodzi do głównej części traktatu 18. Książka „O słusznej wierze księżniczkom” dostępna jest w szeregu rękopiśmiennych zbiorów aktów Soboru Powszechnego III (Efezu) i w ich ramach była wielokrotnie publikowana, począwszy od wydania heidelbergskiego editio Princeps (1591) poprzez wydania F. Labbégo – G. Cossarda (1671) i J.-D. Muncie (1760) 19. Jednak J. Gardouin bezpośrednio poinformował czytelnika, że uważa za niewłaściwe włączenie do swojego zbioru aktów Soboru Efeskiego (1715) księgi „O właściwej wierze” św. Cyryla Aleksandryjskiego, a także niektórych jego ważniejszych traktatów 20. Dzieła tego nie znajdziemy także w kazańskich „Aktach Soborów Ekumenicznych” w tłumaczeniu rosyjskim 21, gdzie dokumenty dotyczące III Soboru Powszechnego prezentowane są na ogół z dużymi lukami 22. Książka znalazła się także w drukowanych zbiorach dzieł świętego aleksandryjskiego: J. Auberta (1638), według którego została reprodukowana w „Patrologii” J.-P. Minya (1859) i F. Pusey (1877) 23. Dziewięć fragmentów tej księgi znalazło się w „Zbiorze Kiriłłowa” 24, jeden fragment cytowany jest w „Wykładzie dokładnym” św. Jana z Damaszku 25. Księga częściowo zachowała się w starożytnych tłumaczeniach: etiopskim (Geez) 26 i ormiańskim 27. Najnowszym wydaniem krytycznym tekstu greckiego jest E. Schwartz (1927) w swoim wydaniu aktów Soboru Efeskiego na podstawie rękopiśmiennych zbiorów watykańskich z połowy XV wieku. z udziałem XI-wiecznej kolekcji Segye. (oraz dwa kodeksy z XVI w., należące do tej samej grupy rękopisów) oraz zbiory ateńskie z XII w. 28 Podstawą opublikowanego tłumaczenia jest esej kandydata księdza-absolwenta MDA z 1916 roku. Wasilij Dmitriew 29, którego tekst został całkowicie zmieniony. Ostateczną wersję doprowadzono do zgodności z wydaniem E. Schwartza. Pismo Święte, które Dmitriew cytował w języku cerkiewno-słowiańskim, jest obecnie podawane w języku rosyjskim, Nowy Testament – ​​głównie według tłumaczenia synodalnego, Stary Testament – ​​według tłumaczenia prof. P. A. Yungerowej. Różnice pomiędzy cytatami biblijnymi ze św. Cyryla z dostępnych wydań greckiego tekstu Pisma Świętego i jego rosyjskich tłumaczeń znajdują odzwierciedlenie w przypisach 30. ALEKSANDRYJAN, ADRES DO NAJBARDZIEJ POBOŻNYCH PANI (1) Dumę wszechświata i chwałę świętych Kościołów Chrystusa, Zbawiciela nas wszystkich, można słusznie nazwać wami, Jego święte i niepokalane narzeczone, najbardziej pobożne i najbardziej kochające Boga królowe, w których jaśnieje wielobarwne piękno cnót, przyjemne i najlepiej znane oczom Boskości, oraz z pilnością i starannością [ułożone] 31, a raczej niezbędne rzeczy zostały już zorganizowane, aby wyróżniać się słusznie i nie mocno zachwiana wiara. Nigdzie w swoich pismach mądry Paweł, prawdziwie znający się na Prawie i służący poganom tajemnicy Chrystusa, nie mówi: „Dlatego, bracia moi umiłowani, bądźcie mocni, niewzruszeni, zawsze obfitujący w dzieło Pańskie”32. Tam bowiem, gdzie prawa i nieskazitelna wiara w pełni zbiega się z chwałą dobrych uczynków i staje się z nimi na równi, tam z pewnością nastąpi doskonałość wszelkiej dobroci i pełnia uświęcenia. Dlatego choć każde nasze słowo poddaje się Twojej wrodzonej chwale i wcale nie wstydzi się przyznać do porażki, to może zasługuje na przeprosiny, bo boi się chwalić coś, czego godności nie może osiągnąć. Przecież jeśli ma siłę szczęśliwie osiągnąć to, czego chce, zostanie poddany wielkiej krytyce, ulegnie zaniedbaniu, a zwłoka w tym nie powinna być przez nikogo usprawiedliwiana oskarżeniem o lenistwo, gdyż tych, których [słowo] słusznie potrafiło udekorować chwalebnymi przemówieniami za cnotę, zamiast tego denerwuje, wybierając milczenie. Ale jeśli stanie się wyczerpany, bojaźliwy i przyzna się do porażki, wówczas przypiszemy przyczyny tego wcale nie jemu, ale tobie, tak sławnemu, który wyższością swego męstwa ujawniłeś znikomość wszystkich, którzy są przyzwyczajeni do ozdabiania swoich przemówień. Przecież chociaż wasza rodzina od czasów starożytnych i odległych osiągnęła godność królewską, trwa aż do dnia dzisiejszego i nadal tak będzie, jak wierzymy, ale teraz, mądrze objęwszy królestwo w Chrystusie, staracie się myśleć i postępować tak, jak On chce, z jednej strony wyróżniając się uczynkami i nienaganną wiarą, jak powiedziałem, a ozdabiając wasze dwory królewskie chwałą dziewictwa, z drugiej strony wznosząc cenne cerkwie, bo to i między innymi otrzymał Chrystus. Go do waszych świętych dusz. (2) Dlatego (powiem, biorąc coś z Pisma Świętego): „Radujcie się zawsze w Panu i jeszcze raz powtarzam: radujcie się. Niech wasza łagodność będzie znana wszystkim ludziom”. 33 Zostało to zatem uznane i ogłoszone, a we wszystkich krajach i miastach, jak na jakimś namalowanym obrazie, wyraźnie zajaśniało piękno pobożności w Chrystusie, co wywołało zdziwienie wszystkich. Uznałem jednak za konieczne, abyście wy, którzy w pełni posiadacie wszelkie dobra, nauczali pewnego daru duchowego 34, jako święte narzeczone Chrystusa, a mianowicie tej małej książeczki, którą właśnie napisałem, która, jak sądzę, może przynieść znaczne korzyści tym, którzy się nią zajmą. Przecież każdy, kogo nauczono błędnie myśleć o Zbawicielu nas wszystkich, Chrystusie, lub kogo do tego przekonano, zostanie doprowadzony do korekty i pięknie pouczony w sakramencie. Cóż, tym, którzy są utwierdzeni w zdrowym rozsądku i chętnie trwają w naukach prawdy, okaże się, że są bardziej wytrwali dzięki różnorodnym wnioskom 35 wynikającym z dobrych refleksji i dowodów z natchnionego Pisma Świętego. Przecież stanie się jasne, że Emmanuel jest Bogiem z natury i prawdy, a dzięki Niemu Dziewica, która urodziła, jest Matką Boga. Ale ci, którzy bali się tak mówić i myśleć, nie rozumieli właściwie głębokiej tajemnicy pobożności 36 . Uważam za konieczne krótkie przedstawienie tradycji apostolskiej i ewangelicznej, jaka rozwinęła się na temat Chrystusa, Pana wszystkich, celu tego, co o Nim mówi się we wszystkich natchnionych Pismach oraz ku czemu zmierzają prawdziwe dogmaty. (3) Dlatego wierzymy „w jednego Boga Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela wszystkich rzeczy widzialnych i niewidzialnych, i w jednego Pana Jezusa Chrystusa”, Jego Syna, zrodzonego z Niego z natury przed wszystkimi wiekami i czasami. I jest współwieczny w czasie i współwieczny ze swoim Rodziciem, zasiada z Nim i jest Mu równy w chwale, i we wszystkim jest ukoronowany równym, gdyż jest odbiciem 37 i blaskiem swojej hipostazy 38 . Wierzymy w ten sposób „i w Ducha Świętego”, uznając Go za obcego Boskiej naturze, gdyż z natury pochodzi od Ojca i wylewa się przez Syna na stworzenie. W ten sposób pojmuje się jedyną, współistotną i trwającą w tożsamości chwały, świętą i godną czci Trójcę. Mówimy, że On Sam, niewysłowienie zrodzony z istoty Boga i Ojca, jest Jego Jednorodzonym Słowem, Stworzycielem wieków, przez którego wszystko istnieje i w którym wszystko jest, prawdziwym Światłem, życiodajną naturą wszystkiego (ponieważ On jest Życiem, objawionym z Życia, Ojcem) w ostatnich czasach wieku, za upodobaniem Ojca, aby zbawić rodzaj ziemski, który upadł pod przekleństwem i przez grzech został sprowadzony do śmierci i zepsucie, przyjęło potomstwo Abrahama 40 i otrzymało udział w krwi i ciele 41 według Pisma Świętego, to znaczy stało się człowiekiem, a przyjęwszy ciało i czyniąc je swoim, narodziło się cieleśnie przez świętą Bożą Rodzicielkę, Marię. (4) Ale chociaż stał się podobny do nas (καθ’ ἡμᾶς) i zgodnie z dyspensacją przyjął postać sługi, z natury pozostał w Bogu i panowaniu. Przecież nie przestał być Bogiem, choć stał się ciałem, czyli człowiekiem takim jak my. Ponieważ On, niezmienny z natury jako Bóg, pozostając tym, czym na wieki był, jest i będzie, został nazwany Synem Człowieczym, (5) a ponieważ dobrowolnie zstąpił do warunków człowieczeństwa (ponieważ doprowadził się do wyczerpania), nieuchronnie urodził się z kobiety. Co więcej, Jego Boska natura nie otrzymała początku istnienia, kiedy się mówi, że narodził się według ciała, lecz Słowo było i jest, jak powiedziałem, od Boga Ojca z natury i w prawdzie. A ponieważ Narodzony ze Świętej Dziewicy jest postrzegany nie tylko jako osoba taka jak my, ale jako samo Słowo, wcielone i posiadające z Niej ciało jako własne, dlatego mówi się o Nim, że narodził się cieleśnie, 42 jako przyswoiwszy sobie narodziny z własnego ciała. 6) Ci, którzy lekkomyślnie twierdzą, że Święta Dziewica nie jest Matką Boga, są nieuchronnie zmuszeni mówić o dwóch Synach Bożych. Wszakże jeśli Święta Dziewica nie zrodziła cielesnego wcielonego Boga, to bezwzględnie konieczne jest, aby nawet wbrew swojej woli wyznali, że urodziła zwykłego człowieka, który nie ma nic większego w porównaniu z nami. Jak więc zegnie się przed Nim wszelkie kolano i każdy język wyzna, że ​​Jezus Chrystus jest Panem, ku chwale Boga Ojca? 43 Dlaczego aniołowie i święte zastępy najwyższych władz oddają Mu cześć? 44 Czy wtedy całe niebo zaczęło razem z nami służyć prostemu człowiekowi? To się nie stanie! Czcimy bowiem Immanuela jako prawdziwego Boga i nie należy go czcić, chyba że uwierzymy, że samo Słowo Boże, któremu oddaje cześć całe stworzenie, stało się ciałem, 45 według Pisma Świętego, nie przemieniając się w ciało, ale przyjmując ciało z Najświętszej Dziewicy, jak powiedziałem, i cierpiąc z nami ludzkie narodzenie, aby stając się człowiekiem dla nas, umarł po ludzku i zmartwychwstał w boski sposób, zdeptany mocą śmierci. Przecież w ten sposób mogliśmy jako ci, którzy zwyciężyli w Chrystusie, pokonać grzech, odsunąć od siebie zepsucie, uniknąć śmierci i w ten sposób z wielką radością wołać w Chrystusie: „Śmierci! Gdzie jest twoje zwycięstwo 46? Piekło! Gdzie jest twoje żądło? 47 Bo jak upadliśmy w Adamie, tak zwyciężyliśmy w Chrystusie. (7) Jeśli Immanuel był zwykłym człowiekiem, w jaki sposób śmierć człowieka mogłaby pomóc naturze ludzkiej? Pomimo tego, że najpierw zginęło wielu świętych proroków, ów sławny Abraham, Izaak i Jakub, Mojżesz i Samuel, a później dawni święci, to ich śmierć nie przyniosła żadnego pożytku rodzajowi ludzkiemu na ziemi, lecz zbawiła Chrystusa. Przecież ofiarował za nas swoje ciało i wydawszy je na śmierć za nas, wyrwał nas wszystkich z więzów śmierci. Wystarczyło bowiem, że za wszystkich umarł Jeden, najcenniejszy ze wszystkich, gdyż Słowo od Boga jest Bogiem z natury, a Jego własne ciało jest za nas ofiarowane na miłą woń Bogu 48 i Ojcu 49 . Dlatego niegodziwym i skrajnie niewłaściwym jest dzielenie jednego Pana Jezusa Chrystusa na dwóch Synów; ale i mądry Paweł sprzeciwia się im, mówiąc: „Jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest”. 50. Przecież jeśli jest jeden Pan, a jeden jest podzielony na dwóch Synów, to komu wtedy oddamy chwałę panowania? Czy jest to Słowo zrodzone z Ojca? On bowiem najlepiej nadaje się do rządzenia, zarówno z nazwy, jak i w rzeczywistości, i naprawdę jest Panem wszystkiego. Gdzie zatem umieścimy Innego? Przecież będzie On poza byciem Panem, gorszy od Tego, który istniał wcześniej i nieporównywalnie go przewyższa. Ale jak twierdzą ci, którzy się oddzielają, musimy przypisywać chwałę panowania Temu, który jest z niewiasty? Dlaczego więc Słowo Boga Ojca będzie Panem, skoro według Pisma Świętego Pan jest tylko jeden, a imię panowania przypisujemy zwykłemu człowiekowi? A dlaczego więc jedna wiara? Albo dlaczego jeden chrzest? Przecież jeśli według niektórych jest dwóch Synów, to w kogo uwierzymy? Twierdzenie, że w Tego, w imię którego jesteśmy ochrzczeni, chociaż chrzest jest jednym, byłoby charakterystyczne dla ich ignorancji. (8) Ale z twojego wglądu wynika oczywiście, że mowa tutaj jest pijacka i osiąga punkt nieprzyzwoitości, albo jeszcze lepiej, już zeszła w kierunku skrajnej bezbożności. A wy, jak sądzę, którzy uważnie studiujecie Jego Boską Tajemnicę, bystrym okiem swego umysłu, rozpoznajecie tych, którzy chcą was złapać, i choć nadają swoim słowom pobożny wygląd, są ostrzejsi niż wszystkie ich kopie. Przecież jeśli chodzi o ich prawdziwy sens, odrzucają Mistrza, który ich odkupił, czyli Chrystusa, ale obawiając się smutku, jaki to przyniesie tym, którzy są przyzwyczajeni do pobożności i oczywiście swojej godnej podziwu gorliwości, wyznają nawet, że Ten, który się narodził ze świętej Dziewicy, jest Bogiem, a także że jest Panem i Synem Bożym. A gdy któryś z prostaków posłucha ich słów, zapewne pomyśli, że to, co mówią, jest słuszne, sprawiedliwe i nie odbiega od prawdziwych dogmatów. Jeśli jednak podejmiesz ich dokładne przestudiowanie i dokładnie sprawdzisz, co zostało powiedziane, nie znajdziesz prostoty. Przecież choć „jest wielu bogów i wielu panów na niebie i na ziemi”, jak pisze do nas błogosławiony. Pawła, „ale mamy jednego Boga Ojca, od którego wszystko pochodzi i dla Niego jesteśmy, i jednego Pana Jezusa Chrystusa, przez którego wszystko się dzieje, a my przez Niego” 53 . Tylko ilekroć nazywamy Jezusa Chrystusa, mamy na myśli Słowo Boga Ojca, objawione w ludzkiej postaci, które nie ma godności łaski ani nie jest przyniesione z zewnątrz, ale jest naprawdę tym, za co się Go uważa. Przecież będąc Bogiem z natury nawet bez ciała, pozostał Bogiem w ciele; a będąc z natury Synem jeszcze przed ciałem, pozostał Synem nawet wtedy, gdy stał się ciałem; a będąc prawdziwie Panem wszystkiego, jest On widziany w tej chwale i odnalazł się w człowieczeństwie. Jeśli więc mówią, że Prawdziwym Bogiem jest Ten, który się narodził ze Świętej Dziewicy, czyli Słowo Boga Ojca, z natury zjednoczone z ciałem, to dlaczego boją się wyznać, że Święta Dziewica jest Matką Boga? Jednak ich celem jest udawanie, że tak, jest Bogiem i Panem i siedzi z Ojcem. Ale w rzeczywistości oczywiście tak nie myślą, ale mówią, że zwykła osoba, taka jak my, zrodzona ze Świętej Dziewicy, otrzymuje niejako dzięki łasce i sukcesowi chwałę synostwa i panowania. (9) I że określenie „Matka Boża” stało się zwyczajem w odniesieniu do samych świętych ojców, którzy byli przed nami, podziwianych za ich prawowitą wiarę, a także do wszystkich żyjących w całym, można by rzec, świecie niebieskim, to – rozumowałem – musi zostać udowodnione w rzeczywistości. Przecież, żeby nie pomyśleli, że mówię bez sprawdzenia, po prostu to, co przyjdzie mi do głowy, po zebraniu odpowiednich do tego ksiąg, które zebrali w kościołach i przedstawieniu jako dowodu, zapiszę prawdziwość moich słów. Tak więc prawdziwie błogosławiony i uwielbiony w pobożności Atanazy, będący swego czasu biskupem Kościoła aleksandryjskiego, w słowie „O wcieleniu”54 tak powiedział o Chrystusie: (10) „Wyznajemy także” – mówi – „że jest Synem Bożym i Bogiem według Ducha, Synem Człowieczym według ciała 55; że jeden Syn to nie dwie natury, z których jedna ma być czczona, a druga nie, ale jedna natura Boga, Słowa wcielonego i odbierającego cześć wraz z ciałem przez jeden kult; a nie dwóch Synów, jeden jest prawdziwym Synem Bożym i przyjmuje cześć, a drugi jest człowiekiem z Maryi, który nie przyjmuje czci czcić, ale stał się Synem Bożym z łaski, jak ludzie. Ale Ten, który jest z Boga, jak powiedziałem, jedyny Syn Boży i Boży, On sam, a nie inny, narodził się z Maryi według ciała w dniach ostatnich, jak mówi Matka Boża, Maryja: „Jak się to stanie, gdy nie znam męża?” - powiedział Anioł: „Duch Święty zstąpi na ciebie i moc Najwyższego osłoni cię; dlatego też Święte, które się narodzi, będzie nazwane Synem Bożym” 56. Zatem Narodzony ze Świętej Dziewicy jest Synem Bożym z natury i prawdziwym Bogiem, a nie z łaski i tylko przez uczestnictwo (μετουσίᾳ) w ciele jest człowiekiem z Maryi, a w Duchu jest Samym Synem Bożym i Bożym. Choć znosił nasze cierpienia w ciele, jak jest napisane: „Chrystus cierpiał za nas 57 w ciele” 58 - i znowu: „Ten, który własnego Syna nie oszczędził, ale go za nas wszystkich wydał” 59 , to jednak w swojej Boskości pozostał niewzruszony i niezmienny, zgodnie z tym, co powiedział prorok: „Ja jestem Bogiem 60 i nie zmieniam się” 61 . Chociaż umarł w ciele przez naszą śmierć za nasze grzechy, aby zniszczyć śmierć przez śmierć za nas, zgodnie ze słowami Apostoła: "Śmierć została pochłonięta przez zwycięstwo. Śmierć! Gdzie jest twoje zwycięstwo? Piekło! Gdzie jest twoje żądło? 62 - i znowu: "Chrystus umarł za nasze grzechy, według Pisma Świętego" 63, ale według Boskości pozostał nieśmiertelny i niezwyciężony przez śmierć, jak niewzruszona moc Ojca, według Piotra, który mówi, że śmierć „nie mogła Go powstrzymać” 64. Następnie, umieszczając coś innego pośrodku, dodaje: „Jeśli ktoś wbrew temu naucza z Pism Bożych, mówiąc, że jeden Syn jest Bogiem, a drugi pochodzi od Maryi, która przyjęła przybrane przez łaskę, tak jak my, jak gdyby było dwóch Synów, jeden Syn Boży z natury, z Boga, a drugi z łaski, człowiek z Maryi, lub jeśli ktoś twierdzi, że ciało naszego Pana pochodzi z góry, a nie z Maryi Dziewicy, albo że Bóstwo Pańskie zostało przemienione w ciało, lub że Bóstwo Pańskie zostało przemienione, zmieszane, zmienione lub poddane cierpieniom, lub że ciało Pańskie nie podlega czci jak ciało ludzkie i zaprzecza, aby należało je czcić jak ciało Pana i Boga – jest to wyklęte przez Święty Kościół Katolicki, posłuszny Boskiemu Apostołowi, który mówi: „Kto wam głosi ewangelię sprzeczną z tym, co otrzymaliście, niech będzie wyklęty”. I to jest blzh. Afanasy; ale myślę, że konieczne jest przedstawienie wypowiedzi innych świętych biskupów, którzy mają ten sam cel. (11) „Dzisiaj Pan Chrystus narodził się miłości do człowieka, gdyż przez narodzenie Boskiej godności istniał już wcześniej” 67 . Dalej dodaje: „Słowo miłości do człowieka wyczerpało się, z natury obce wyczerpaniu, gdyż On wyczerpał się 68 Sam przyjąwszy postać sługi 69. To, co bezcielesne, wciela się, gdyż Słowo stało się ciałem 70; niepodlegające dotykowi ze względu na bezcielesność natury jest namacalne; to, co bez początku, okazuje się podporządkowane zasadzie cielesnej; doskonały wzrost; to, co niezmienne, osiąga sukces; bogacz rodzi się w chata; zakrywająca niebo chmurami 71 jest owinięta; król odpoczywa w żłobie”. (12) „Którą wczoraj z niepokalanym uwolnieniem od ciężarów 73 Matka Życia, Matka Piękna, Wielka Matka, Nosicielka Światła, Nosicielka Nadziei, Matka Boża, Cudowny Ptak Dziewicy Maryi, urodziła nas jako Zbawiciela.” Amfilochius, biskup Ikonium, z (księgi) narodzin według ciała 74 (13) "Poznano prawdę, przyszła łaska i życie się ukazało. Będąc Synem Bożym, Słowo Boże stało się dla nas ciałem, aby śmiertelników wskrzesić do życia wiecznego i z martwych. Stwórca wszystkich rzeczy, który przed całym stworzeniem, widzialny i niewidzialny, współistniał nieśmiertelny jedynie z Ojcem i Duchem, narodził się dziś nam z Dziewicy, poza wszelkim grzechem, bez człowieka i męża. " Ammon, biskup Adrianopola, przecież on też gdzieś mówił o Bogu Słowie 75 (14) „Jeśli był z natury samym Bogiem jako Jednorodzony Syn Boży, to rodząc się w postaci sługi 76 i racząc nazywać się pierworodnym Synem Najświętszej Dziewicy, oddał siebie na przebłaganie za wszystkich”. I do tego dodaje: „Wykazałem już niegodziwość, w jaką popadają arianie, mówiąc, że Matka Boża Maria potrzebowała ofiar składanych wówczas zgodnie z prawem za kobiety rodzące”. Jana, biskupa Konstantynopola, o Bożym Narodzeniu 77, ale mówi o Najświętszej Dziewicy (15) „Zamiast słońca” – mówi, w sposób nieopisany zawierający Słońce prawdy. I nie dociekajcie jak, bo tam, gdzie Bóg chce, zostaje przezwyciężony porządek natury. Bo On był chętny, zdolny, protekcjonalny i zbawiający; wszystko podąża za Bogiem. Dziś rodzi się Ten, który istnieje, a Ten, który istnieje, staje się tym, czym nie był. Przecież będąc Bogiem, staje się człowiekiem, nie przestając być Bogiem; albowiem ani przez oddzielenie od Bóstwa nie stał się człowiekiem, ani przez postęp nie stał się Bogiem z człowieka, lecz będąc Słowem, przez beznamiętność stał się ciałem, tak że natura pozostaje niezmieniona” 78 . I dodaje: „Zasiadający na wysokim i wzniosłym tronie 79 położony jest w żłobie; to, co nieuchwytne, proste i bezcielesne, chwytane jest ludzkimi rękami; kto zrywa więzy grzechu, jest owinięty w pieluszki”80 (16) „Albowiem Słowo narodzone na nowo z Ojca jest niewysłowione, niewysłowione, niezrozumiałe, wieczne i rodzi się w czasie z dołu z Dziewicy Maryi, aby ci, którzy pierwsi narodzili się z dołu, mogli narodzić się na nowo z góry, to znaczy z Boga. Witalij Biskup ze słowa „O wierze” 82 (17) "Wierzymy także w ekonomię Zbawiciela według ciała, że choć Słowo Boże pozostaje niezmienne i niezmienne, to dla odnowy ludzkości nastąpiło wcielenie. Będąc bowiem prawdziwie Synem Bożym przez wieczne narodzenie z Ojca, stał się także Synem Człowieczym przez narodzenie z Dziewicy i jeden i ten sam jest Bogiem doskonałym w Bóstwie, współistotnym Ojcu, i jest człowiekiem doskonałym przez narodzenie z Dziewicy, współistotnym ludziom w Bóstwie Jeśli ktoś twierdzi, że Chrystus ma ciało z nieba lub że jest współistotny Bogu w ciele, niech będzie wyklęty. Jeśli ktoś nie wyznaje, że ciało Pańskie pochodzi od Najświętszej Dziewicy i jest współistotne ludziom, niech będzie wyklęty, jeśli ktoś twierdzi, że nasz Pan i Zbawiciel narodził się z Ducha Świętego i Dziewicy Maryi według ciała bezdusznego, nieczułego, niemego lub pozbawionego umysłu śmie twierdzić, że Chrystus cierpiał w Boskości, a nie w ciele, jak napisano 83, niech będzie wyklęty. Jeśli ktoś podzieli i rozwiąże naszego Pana i Zbawiciela i twierdzi, że jeden Syn jest Bogiem Słowem, a drugi jest przybranym człowiekiem, a nie wyznaje, że jest jeden i ten sam, niech będzie wyklęty”. Teofil Biskup w swoim przemówieniu do myślących zgodnie z Orygenesem 84 powiedział to o Chrystusie (18) „Aby uwierzyli, 85 że nie tylko słowami, ale i mocą prawdziwy Bóg to Ten, który się ukazał, potwierdzając prawdziwość tego wielkością dokonanych czynów, będąc Bogiem w pełni, ale stając się człowiekiem z własnej woli i nie pomijając niczego na podobieństwo ludzkie, z wyjątkiem jednego zepsucia, które nie ma istoty. Przecież stał się Dzieciątkiem i wyznał, że jest Emmanuelem, kiedy przyszli do Niego mędrcy i z uwielbieniem ogłosili, że Ten, który się ukazał, był Bogiem. A kiedy został ukrzyżowany w ciele, przyćmił promienie słońca, tym bezprecedensowym cudem wyraźnie objawił swoją boskość, nie rozpraszając się ani nie rozpuszczając gdziekolwiek na dwóch Zbawicieli. Ale powiedział też swoim uczniom: „Nie nazywajcie nikogo na ziemi nauczycielem, bo macie tylko jednego Nauczyciela – Chrystusa” 86 . Przecież ani głosząc to apostołom, nie oddzielił swojej Boskości od widzialnego ciała, ani gdy świadczył o sobie, że jest Chrystusem, nie oddzielił się od duszy i ciała, okazując się tym samym i Bogiem, i człowiekiem, widzialnym sługą i znanym Panem, ukrywając wielkość Bóstwa pokorną mądrością wcielenia, wywyższając pokorę ciała widzialnego Bóstwami działającymi” 87. (19) Tak więc, chociaż łatwo jest dodać do tego inne, bardzo liczne prawdziwe świadectwa, pomijam je, wiedząc, że jest napisane: „Daj mądremu pouczenie, a stanie się mądrzejszy; daj rozum sprawiedliwemu, a on chętnie wysłucha” 88. Powiem tylko, że wszyscy najdoskonalsi i najmądrzejsi ojcowie naszych czasów nazywają Najświętszą Dziewicę Matką Bożą, a twierdząc, że Słowo Boże z natury było zjednoczone z ciałem, mówią, że powstało w łonie Dziewicy i wyszło z Niej według ciała, choć zrodziło się bez początku i przed jakimkolwiek wiekiem i czasem od Ojca. Ponieważ byłoby rzeczą naturalną, że umysł, który staje się nieostrożny w długich zestawieniach kolejnych wersetów, szybko pragnie szybko i zwięźle dostrzec najczystsze piękno dogmatów o Chrystusie, zebrawszy oddzielnie, że tak powiem, sedno myśli z natchnionego przez Boga Pisma Świętego, wysłałem to do Waszej Boskiej pobożności, abyście sami, czytając je krótko i fragmentarycznie, jeszcze bardziej oświecili swój umysł i poprowadzili do światła prawdy oraz tych, którym zdecydujecie się skorzystać, Wasza Czcigodna głowy ozdobiono pochwałą apostolską. A nagroda za to jest bardzo bogata, gdyż jest napisane: „Ten, kto nawróci grzesznika z jego fałszywej drogi, zbawi jego duszę 89 od śmierci i zakryje mnóstwo grzechów” 90 . W konkluzjach, czyli wnioskach myśli, ilekroć mówimy: „dlatego Chrystus jest Bogiem” – lub: „dlatego Chrystus jest jednym Synem i Panem”, nie twierdzimy, jak ci (heretycy), że Immanuel został nazwany Bogiem, Synem lub Panem z łaski lub że osiągnął taką chwałę dzięki dobrobytowi lub rozwojowi (ἐπίδοσις), jako jeden z takich dla nas, zwykłej i uświęconej osoby, ale na przeciwnie, że Słowo, będąc Bogiem, choć uniżyło się do wyczerpania i zstąpiło do postaci sługi, jest nie mniej prawdziwym Bogiem i z natury będzie Panem wszystkich i jedynym w szczególnym sensie (ἰδικῶς) Synem, upodabniając się do którego, dzięki łasce danej przez Niego, wstępujemy do chwały synostwa. (20) Niektórzy, nie wiem dlaczego, upierają się, że imię „Chrystus” z jednej strony przystoi osobno i osobno Słowu zrodzonemu z Ojca, które istnieje i poczęło się poza ciałem, i w ten sposób przystoi także Temu, który narodził się ze Świętej Dziewicy, chociaż wierzą, że istnieje On osobno i przez Siebie. Po trzecie, wypada obojgu jako jedno, gdyż obraz połączenia (ὁ τῆς συναφείας λόγος) 91, jak mówią, łączy ich w jedną osobę 92. Nie mają bowiem mowy o jedności z natury i prawdziwej, chociaż właśnie ta droga sakramentu jest słuszna i wolna od błędów, zresztą ich wymówka nie jest prosta, ale pełna gorycz i oszustwo. Przecież skoro Pismo Święte natchnione przez Boga, nazywając Chrystusa, odnosi do Niego wszystko, co przystoi Boskości (wie bowiem na pewno, że Słowo Boże objawiło się w ludzkiej postaci i wcieliło się), a celem tych, którzy postanowili myśleć inaczej, wbrew temu, jest pokazanie, że Ten, który pochodzi z kobiety, jest zwykłym mężczyzną, który, jak powiedziałem, z racji swego rozwoju i jakby z własnej ludzkiej cnoty, powinien był być także godny szacunku przez połączenie osoby ze Słowem Bożym i być wybrani zgodnie z wcześniejszą wiedzą, o ile to mówią, że imię „Chrystus” pasuje nawet do myślącego i istniejącego Słowa, wziętego osobno, a zwłaszcza w Nim samym, zrodzonym z Boga Ojca. Nie nauczono nas tak myśleć i mówić. Twierdzimy bowiem, że gdy Słowo stało się ciałem, wtedy nazwano go Chrystusem Jezusem. Przecież skoro otrzymał od Boga Ojca namaszczenie olejkiem radości 93, czyli Duchem Świętym, w tej mierze nazywany jest Chrystusem 94. A że namaszczenie to było na miarę człowieczeństwa, nikt z przyzwyczajonych do prawidłowego myślenia 95 nie może wątpić. Rzeczywiście, o ile jest Bogiem i Słowem, nie potrzebowałby namaszczenia, gdyż nie można powiedzieć, że Słowo Boże jest namaszczone i uświęcone przez Jego własnego Ducha, jako z natury od Niego odmienne, wyższe i wyższe. Przecież bez żadnej sprzeczności mniejszy zostaje błogosławiony przez większego 96. Ponieważ uświęcenie i namaszczenie odpowiadają granicom natury ludzkiej, jest rzeczą absolutnie konieczną, aby Słowo Boże nazywało się Chrystusem nie wtedy, gdy było jeszcze nagie i nie wcielone, ale kiedy, stając się podobnym do nas, to znaczy człowiekiem, został namaszczony proporcjonalnie do człowieczeństwa, tak że imię „Chrystus” w niczym nie może przystawać do Słowa zrodzonego z Boga Ojca, które nie stało się jeszcze takie jak my. Jeśli jest gdzieś nazywany Chrystusem, to uważaj, że stał się człowiekiem; a jeśli usłyszysz o Słowie po zakończeniu wcielenia, nie zapomnij o ciele zjednoczonym z Nim. Myślenie, że to imię oddzielnie odnosi się do Jednego i Drugiego, jest całkowicie nierozsądne, a raczej nawet bezbożne, aby tak myśleć lub mówić. Jeden jest bowiem Pan Jezus Chrystus 97 i nie jest podzielony 98 , jak (pisze) sam mądry Paweł, mający w sobie Chrystusa mówiącego do niego Boską Tajemnicę 99 . Przechodząc do kolejnych rozdziałów, przekonacie się Państwo, że moja wypowiedź jest poprawna i przedstawiona nienagannie z punktu widzenia prawdy. Myślę jednak, że dobrze jest z góry zaświadczyć, że tak jak w Bóstwie doskonałe jest Słowo Boga Ojca, tak w człowieczeństwie jest On doskonały w stosunku do definicji człowieczeństwa, otrzymawszy ciało, które nie jest bezduszne, ale wręcz przeciwnie, ożywiane przez rozumną duszę 100 . Niech Bóg wszystkich, który udziela błogosławieństw niebieskich tym, którzy Go miłują, napełni wasze czcigodne dusze swoimi darami, abyście wznosząc się do miary pełnego wzrostu Chrystusa 101, objawili swoje życie godne podziwu, święte oblubienice Chrystusowe, aby było chwalebne i godne pochwały. Bondach 2008 – Bondach A. Indeks bibliograficzny do „Aktów Soborów Powszechnych”. Część 1. Rady I–III // BV. 2008. nr 7, s. 401–436. [Bondach A. Bibliograficheskii ukazatel’ k „Deianiiam Vselenskikh soborov”. Chast’ 1. Sobory I–III (Indeks bibliograficzny „Aktów Soborów Powszechnych”. Część 1. Sobory I–III) // Bogoslovskii Vestnik (Herald Teologiczny). 2008. nr 7. s. 401–436.] Bondach 2009 – Bondach A. Wykaz bibliograficzny „Aktów Soborów Powszechnych”. Część 1. Rady I–III (ciąg dalszy) // BV. 2009. nr 8–9. s. 507–550. [Bondach A. Bibliograficheskaia rospis „Deianii Vselenskikh soborov”. Chast’ 1. Sobory I–III (prodolzhenie) (Wykaz bibliograficzny „Aktów Soborów Powszechnych”. Część 1. Katedry I–III (kontynuacja)) // Bogoslovskii Vestnik (Herald Teologiczny). 2009. nr 8–9. s. 507–550.] Voyku 2010 – Voyku S. Jan Chryzostom, Eseje św. Przypisane // PE. 2010. T. 24. s. 199–204. [Voiku S. Ioann Zlatoust, sviatitel’ Sochineniia. Pripisyvaemye (Jan Chryzostom, St. Works. Przypisane) // Pravoslavnaia entsiklopedia (Encyklopedia prawosławna). 2010. Tom 24. s. 199–204.] Zabolotny 2016 – Zabolotny E. Historia podziału wyznaniowego chrześcijaństwa syryjskiego i rozwój chrystologii w IV–VIII wieku. M., 2016 (Diss.). [Zabolotny E. Istoriia konfessional nogo razdeleniia siriiskogo khristianstva i razvitie khristologii v IV-VIII wieki (Historia podziału wyznaniowego w chrześcijaństwie syryjskim i rozwój chrystologii w IV–VIII w.). Moskwa, 2016 (Diss.).] Lyashchenko T., ks. 1913 – Lyashchenko T., ks. [odc. Tichon]. Św. Cyryl, Arcybiskup. Aleksandryjski. Jego życie i twórczość. K., 1913. [Lyashchenko T., ksiądz [biskup Tichon]. Św. Cyryl, Archiep. Aleksandriiski. Ego zhizn’ i deiatelnost’ (Św. Cyryl, arcybiskup Aleksandrii. Jego życie i dzieło). Kijów, 1913.] Panteleimon (Uspienski), Hierom. 2009 – Recenzja Hieroma. Panteleimon [Uspienski] o pracy studenckiej (kandydatskiej) V. Dmtirieva „Tłumaczenie i analiza dzieła św. Cyryla z Aleksandrii Χριστόν” // BV. 2009. nr 8–9. s. 142–150. [Otzyv ieromonakha Panteleimona [Uspenskogo] na studencheskuiu (kandidatskuiu) rabotu V. Dmtirieva „Perevod i analiz sochineniia sv. Kirilla Aleksandriiskogo Περί τής ορθής ”(Recenzja V. Praca studencka (kandydatka) Dmitirieva „Tłumaczenie i analiza dzieła św. Cyryla Aleksandryjskiego ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν”) // Bogoslovskii Vestnik (Herald Teologiczny). 2009. nr 8–9. s. 142–150.] Spassky 2005 – Spassky A. A. Apollinaris z Laodycei. Historyczne losy dzieł Apolinarego z krótkim szkicem jego życia. Siergijew Posad, 1895 (St. Petersburg, r. 2005). [Spassky A. A. Apollinarii Laodikiiskii. Istoricheskaia sud ba sochinenii Apollinariia s kraktim ocherkom ego zhizni (Apollinaris z Laodycei. Historyczne losy dzieł Apolinarego z krótkim zarysem jego życia). Siergijew Posad, 1895 (Święty Petersurg, 2005).] Teodor (Jułajew), Hierom. 2010 – Teodor (Jułajew), Hierome. Obrona wyrażenia św. Cyryla Aleksandryjskiego „jedna natura Boga – Słowa wcielonego” z punktu widzenia polemistów prawosławnych V–VIII w. // BV. 2010. nr 10. s. 235–292. [Teodor (Jułajew), hieromnich. Zashchita sviatitelem Kirillom Aleksandriiskim vyrazheniia „odna priroda Boga Slova voploshchennaia” s tochki zreniia pravoslavnykh polemistov V-VIII w. (Św. Cyryl Aleksandryjski przeprasza za wyrażenie „jedna natura Boga, Słowo wcielone” z punktu widzenia prawosławnych polemistów V-VIII w.) // Bogoslovskii Vestnik (Herald Teologiczny). 2010. nr 10. s. 235–292.] Teodor (Jułajew), ks. 2010 – Teodor (Jułajew), Hierome. Obrona wyrażenia św. Cyryla Aleksandryjskiego „jedna natura Boga – Słowa wcielonego” z punktu widzenia polemistów prawosławnych V–VIII w. // BV. 2010. nr 10. s. 235–292. [Teodor (Jułajew), hieromnich. Zashchita sviatitelem Kirillom Aleksandriiskim vyrazheniia „odna priroda Boga Slova voploshchennaia” s tochki zreniia pravoslavnykh polemistov V-VIII w. (Św. Cyryl Aleksandryjski przeprasza za wyrażenie „jedna natura Boga, Słowo wcielone” z punktu widzenia prawosławnych polemistów V-VIII w.) // Bogoslovskii Vestnik (Herald Teologiczny). 2010. nr 10. s. 235–292.] Teodor (Jułajew), ks. 2014 – Teodor (Jułajew), Hierome. i inne. Cyryla, św., arcybiskupa. Aleksandryjski // PE. 2014. T. 34. s. 225–291. [Teodor (Jułajew), hieromonk i inni Kirill, sviatitel’, arkhiepiskop Aleksandriiskii (Św. Cyryl, arcybiskup Aleksandrii // Pravoslavnaia entsiklopedia (Encyklopedia prawosławna). 2014. tom 34. s. 225–291.] Francuski 2015 – Francuski S.A. „Carellos” // PE. 2015. T. 39. s. 533–534. [Frantsuzov S. A. „Kerellos” („Kerellos”) // Pravoslavnaia entsiklopedia (Encyklopedia prawosławna). 2015. Tom 39. s. 533–534.] Du Manoir 1944 – Du Manoir H. Largumentation patristique dans le controverse Nestorienne // Idem. Dogme et Spiritite chez Saint Cyrille d Alexandrie. P., 1944. S. 454–490. Grillmeier 1993 – Grillmeier A. Le Christ dans la tradycja chrześcijańska. L'Eglise de Constantinople au VIsiecle. P., 1993. Lebon 1929 – Lebon J. Les cytuje patristiques grecques du „Sceau de la foi” // RHE. Lietzmann 1904 – Lietzmann H. Apollinaris von Laodicea und seine Schule. Tybinga, 1904 (Hildescheim – Nowy Jork, 1970). Loon 2009 – Loon H., van. Chrystologia dyofizytów Cyryla Aleksandryjskiego. Lejda – Boston, 2009. Richard 1951 – Richard M. Les florileges diphysites du Ve et du VI e siecle // Das Konzil von Chalkedon: Geschichte und Gegenwart / Hrsg. A. Grillmeiera, H. Bachta. Würzburg, 1951. Um. 1. S. 721–748. Dmitriev V., ks. 1916 – Tłumaczenie i analiza dzieła św. Cyryla Aleksandryjskiego Χριστόν. Esej kursowy studenta 71. roku kapłaństwa. V. Dmitrieva na II Katedrze Patrologii na rok akademicki 1915/1916 // LUB RSL. F. 172. K. 235. Jednostka. 4. 122 s.). [Perevod i analiz sochineniia sv. Kirilla Aleksandriiskogo Χριστόν. Kursovoe sochinenie studenta 71-go kursa sviashchennika V. Dmitrieva po II-i kafedre Patrologii za 1915/1916 uchebnyi god (Tłumaczenie i analiza dzieła św. Cyryla Aleksandryjskiego Περί της ορθης Esej kursowy księdza V. Dmitriewa, 71. kurs w II Katedra Patrologii w roku akademickim 1915/1916) // Otdel rukopisei Rossiiskoi Gosudarstvennoi biblioteki (Moskva) (Oddział Rękopisów Rosyjskiej Biblioteki Państwowej (Moskwa)). F. 172. K. 235. Wyd. 4. 122 ll.).] Jan z Damaszku, św. 2002 – Jan z Damaszku, św. Źródło wiedzy / Tłum. ze starożytnego gr. i kom. D. Afinogenova i in. M., 2002. [Ioann Damaskin, prepodobnyi. Istochnik znaniia (Źródło wiedzy) / Perevod s drevnegrecheskogo i kommentarii D. Afinogenova i drugikh. Moskwa, 2002.] Jan Chryzostom, Św. 1900 – Jan Chryzostom, Św. Stworzenia. Petersburg, 1901 (r M., 1999). T. 6. Książka. 2. [Ioann Zlatoust, svtiatitel. Tworzenie. Sankt Petersburg, 1901 (r Moskwa, 1999). Tom 6. Księga 2.] Cyryl Aleksandryjski, Św. 2014 – Cyryl Aleksandryjski, Św. Księga Skarbów o Trójcy Świętej i Współistotnej / przeł. R.V. Jaszunski. Petersburg – Krasnodar, 2014. [Kirill Aleksandriiskii, sviatitel. Book sokrovishch o Sviatoi i edinosushchnoi Troitse (Book of treasures on the Holy and consubstantial Trinity) / Translated by R. V. Iashunskogo. Sankt Petersburg – Krasnodar, 2014.] Teodor (Jułajew), Hierod. 2009 – Św. Cyryl Aleksandryjski. O właściwej wierze królowym / Tłum. od starożytnego greckiego księdza Wasilija Dmitrievy, redaktor. tłumaczenie i wpis artykułu autorstwa bohatera. Feodora (Yulaeva) // BV. 2009. nr 8–9. s. 68–141. [Svtiatitel' Kirill Aleksandriiskii. O pravoi vere k tsaritsam (Do królowych: o prawdziwej wierze) / Perevod s drevnegrecheskogo sviashchenika Vasiliia Dmitrieva, redaktsiia perevoda i vstupitel'naia stat'ia ierodiakona Feodora (Iulaeva) // Bogoslovskii Vestnik (Herald teologiczny). 2009. nr 8–9. s. 68–141.] Yulaev 2006 – Św. Cyryl Aleksandryjski. Dialog o wcieleniu Jednorodzonego / Trans. ze starożytnej greki, wstęp. artykuł i notatki K. B. Yulaeva) // BV. 2006. nr 5–6. s. 65–150. [Svtiatitel' Kirill Aleksandriiskii. Dialog o vochelovechenii Edinorodnogo (Dialog o wcieleniu Jednorodzonego) / Perevod s drevnegrecheskogo, vstupitel'naia stat'ia i primechaniia K. B. Iulaeva) // Bogoslovskii Vestnik (Herald Teologiczny). 2006. nr 5–6. s. 65–150.] Aubert 1638 – S. P. N. Cyrilli Alexandriae archiepiscopi opera / wyd. J. Auberta. P., 1638. T. 5. Par. 2. Kotter 1973 – Die Schriften des Johannes von Damaskos II / Hrsg. B. Kotter B., 1973 (PTS 12). Durand 1964 – Cyrille d’Alexandrie. Deux dialogi christologiques / Wprowadzenie, krytyka tekstu, tłumaczenie i notatki par G.-M. de Durand P., 1964. (SC 97). Gallay 1974 – Gregoire de Nazjanze. Lettres theologiques /Wprowadzenie, krytyka tekstu, tłumaczenie i notatki par P. Gallay P., 1974 (SC 208). Harduinus 1715 – Acta conciliorum et epistolae decretales, ac konstytucje summorum pontificum / wyd. J. Harduinusa. P., 1715. Hespel 1955 – Hespel R. Le Florilege cyrillien obala par Severe d'Antioche. Etiuda i krytyka wydania. Louvain, 1955. Holmes, Parsons 1827 – Vetus Testamentum Graecum cum variis lectionibus / wyd. R. Holmes, R. Parsons. Oksford, 1827. T. 4. Labbeus, Cossartius 1671 – Sacrosancta concilia ad reginam wydanie dokładne / wyd. Ph. Lab-beus, G. Cossartius. T. 3. P., 1671 (T. 3 2. Venetiis, 1728). Lebon 1933 – Lebon J. Discours d'Atticus de Constantinople „Sur la Sainte Mere de Dieu” // Mus. 1933. tom. 46. ​​​​str. 167–202. Mansi 1760 – Sacrorum conciliorum nova et amplissimacollectio / wyd. J.-D. Mansiego. T. 4. Florentiae, 1760. Marcin 1941 – Marcin Ch. Un florilege grec d'Homelies christologiques des IV e et V e siecles sur la Nativite (P. Gr. 1491) // Mus. 1941. tom. 54. s. 17–57. Pusey 1868 – S. P. N. Cyrilli archiepiscopi Alexandrini w XII profetas / wyd. Ph. E. Pusey. Oksford, 1868 (Br., r. 1965). Tom. 1. Pusey 1872 – S. P. N. Cyrilli archiepiscopi Alexandrini w D. Johannis Euangelium. Acceunt fragmenta varia necnon tractatus ad Tiberium diaconum duo / Ed. Ph. E. Pusey. Oksford, 1872 (Br., r. 1965). Tom. 2. Pusey 1877 – S. P. N. Cyrilli archiepiscopi Alexandrini De recta fide ad imperatorem, De Incarnatione Unigeniti dialogus, De recta fide ad principissas, De recta fide ad augustas, Quod unus Christu dialogus, Apologeticus ad imperatorem / Ed. Ph. E. Pusey. Oksford, 1877 (Br., r. 1965). Rucker 1933 – Rucker I. Florilegium Edessenum anonymum (syriace ante 562). Monachium, 1933. Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908 – Ter-Mekerttschian K., Ter-Minassiantz E. Timotheus Alurus, des Patriarchen von Alexandrien. Widerlegung der auf der Synode zu Chalcedon festgesetzten Lehre. Lipsk, 1908. Weischer 1980 – Weischer B. M. Das christologische Florilegium in Querellos II // Oriens Shristianus. 1980. Bd. 64. S. 109–135. Weischer 1993 – Querellos II: Der Prosphonetikos „Uber den rechten Glauben” des Ky-rillos von Alexandrien an Arkadia und Marina. Część I: Einleitung mit christologischem Florilegium / Hrsg. B. M. Weischer. Stuttgart, 1993 (Athiopistische Forschungen 31). Św. Cyryl Aleksandryjski. Do Queens: o prawdziwej wierze. Część I (rozdziały 1–20) / Tłumaczenie ks. Bazylego Dmitriewa. Wydanie, przedmowa i komentarz Hieromonka Teodora (Jułajewa) Niniejsza publikacja stanowi rosyjski przekład wstępnej części obszernego traktatu polemicznego św. Cyryla Aleksandryjskiego, wchodzącego w skład grupy przesłań dogmatycznych „O właściwej wierze”. Przedmowa informuje o okolicznościach powstania traktatu, omawia treść jego części wprowadzającej oraz daje krótki przegląd jego publikacji i starożytnych tłumaczeń. W komentarzach do tłumaczenia szczególną uwagę zwraca się na atrybucję dzieł cytowanych przez świętego w patrystycznej florilegii, co przedstawiono we wstępnej części traktatu. Teodor (Jułajew), Hierod. 2009. s. 68–69. Cyryl Aleksandryjski. Oratio ad Theodosium imperatorem de recta fide (CPG 5218) // ACO 1, 1 (1). Str. 42–72. Rus. przeł.: Dmitriev V., ks. 1916. s. 13–62. Cyryl Aleksandryjski. De incarnatione unigeniti (CPG 5227) // Durand 1964. s. 188–301. Rus. Per.: Yulaev 2006. s. 85–150. Nasza publikacja zawiera wyczerpującą listę rozbieżności pomiędzy tymi dwoma dziełami, co pozwala nam w pełni ocenić treść księgi „O właściwej wierze cesarzowi Teodozjuszowi”, z wyjątkiem jej części wprowadzającej (rozdz. 1–4), napisanej przez świętego specjalnie do cesarza i która nie ma odpowiednika w dialogu „O wcieleniu jednorodzonego”. Cyryl Aleksandryjski. Oratio ad ad Pulcheriam et Eudociam augustas de fide (CPG 5220) // ACO 1, 1 (5). Str. 26–61. Rus. Tłum.: Teodor (Jułajew), Herod. 2009. s. 83–141. Cyryl Aleksandryjski. Oratio ad ad Arcadiam et Marinam augustas de fide (CPG 5219). Lyashchenko T., ks. 1913. s. 280–281. Florilegium cyrillianum. Czapka. 156 // Hespel 1955. s. 178. Florilegium cyrillianum. Czapka. 165 // Hespel 1955. s. 180–181. Wcześniej popełniliśmy nieścisłość, wskazując, że nazwiska odbiorców ksiąg królowym podał Jan z Cezarei (Julaev 2006. s. 66. Nota 6; Theodore (Julaev), Jer. 2014. s. 245). Choć takie stwierdzenie można znaleźć w literaturze naukowej, odzwierciedla ono jedynie powszechną hipotezę, że to Jan z Cezarei był kompilatorem „Zbioru Cyryla”. Jednak wydawca tego florilegium, R. Espel, który szczególnie skupił się na kwestii jego pochodzenia, argumentował, że nie ma potrzeby mówić o autorstwie Jana z Cezarei. Florilegium zostało opracowane pod koniec V wieku. w Aleksandrii przez nieznane osoby (Hespel 1955. s. 7–51). Pogląd ten wydaje się obecnie powszechnie akceptowany (por. Grillmeier 1993, s. 41). Cyryl Aleksandryjski. Oratio ad Pulcheriam et Eudociam augustas de fide. Czapka. 4 // ACO 1, 1 (5). Str. 28. Rus. Tłum.: Teodor (Jułajew), Herod. 2009. s. 86. „Po co bowiem pisać co innego do nas i do mojej najpobożniejszej żony Augusty Eudoxii, a co innego do mojej siostry, najpobożniejszej Augusty Pulcherii?” (Sacra ad Cyrillum Alexandrinum (CPG 8652) // ACO 1, 1 (1). s. 73. Tłumaczenie rosyjskie: DVS 1910. s. 209). Lyashchenko T., ks. 1913. s. 281–283. Panteleimon (Uspienski), Hierom. 2009. s. 144–146. Porządek ten jest dość osobliwy i nie tożsamy ​​z przyjętym we współczesnych wydaniach Nowego Testamentu (por. Theodore (Julaev), Herod. 2009. s. 70. przypis 10). Podobnej formy święty użył w 32. księdze swojego wczesnego triadologicznego dzieła „Skarb” (Cyrillus Alexandrinus. Thesaurus de sancta et consubstantiali trinitate (CPG 5215) // PG 75, 453 A–565 A. przeł. rosyjski: Cyryl Aleksandryjski, St. 2014, s. 262–325). Tematyka obu dzieł jest również zbliżona: jeśli w 32. księdze „Skarbów” święty udowodni, że Syn jest Bogiem z natury, to większość rozdziałów głównej części księgi „O słusznej wierze księżniczkom” poświęcona jest potwierdzeniu tezy: „Chrystus jest Bogiem”. Du Manoir 1944. s. 457; Ryszard 1951. S. 722. Więcej szczegółów na temat przypisania każdego z cytatów podanych przez świętego znajduje się w przypisach do tłumaczenia. Oczekuje się, że analiza treści zasadniczej części książki „O słusznej wierze księżniczkom” zostanie przedstawiona po opublikowaniu jej rosyjskiego tłumaczenia w kolejnym numerze „Theological Messenger”. Acta oecumenicae tertiae synodi Ephesi habitae. [Heidelberg] E Typographeio Hieronymi Commelini, 1591. s. 30–68; Labbeus, Cossartius 1671. Kol. 105–225 (T. 32. Venetiis, 1728. Kol. 672–788); Mansi 1760. Kol. 680–801. Zob.: Bondach 2009. s. 507–508, 541 Aubert 1638. s. 42–127; PG 76, 1201–1336; Pusey 1877. s. 154–262. Florilegium cyrillianum. Czapka. 156–164 // Hespel 1955. s. 178–180. W związku z tym są one obecne także w traktacie Sewera z Antiochii „Philalethes”, zachowanym w przekładzie syryjskim, gdzie owo florilegium jest uwzględnione w całości (Severus Antiochenus. Philaletes // Severe d' Antioche. Le Philalethe / wyd. R. Hespel (CSCO 133). Louvain, 1952. s. 89–91), ponadto jednemu z fragmentów towarzyszy Sewera ze specjalnym komentarzem (tamże, s. 333–334). Fragmenty zawarte w „Zbiorze Kirilłowa” książki „O właściwej wierze księżniczkom” wskazane są w uwagach do tłumaczenia. Odpowiedni fragment tłumaczenia znajduje się w uwadze poniżej (rozdział 20). W zbiorze treści dogmatycznych „Carellos”, zawierającym głównie dzieła św. Cyryla Aleksandryjskiego, a także innych autorów. Powszechnie uważa się, że pierwsza część tego zbioru, obejmująca księgi „O właściwej wierze”, została przetłumaczona z języka greckiego na przełomie V i VI wieku. Istnieje jednak także hipoteza mówiąca o oryginalnym tłumaczeniu tego zbioru ok. X wiek z języka arabskiego (Frantsuzov 2015. s. 533–534). Ukazała się wstępna część książki „O właściwej wierze księżniczkom” zawierająca w swoim składzie florilegion chrystologiczny z tego zbioru (Weischer 1993), a jeszcze wcześniej – odrębne florilegium, któremu towarzyszyło tłumaczenie niemieckie (Weischer 1980. S. 109–135). W ważnym dla ormiańskiej tradycji teologicznej pomniku, zwanym „Pieczęcią wiary”, wraz z innymi świadectwami patrystycznymi, przedstawiono tłumaczenie zasadniczej części księgi „O słusznej wierze księżniczkom” (niekompletne i ze zmienioną kolejnością rozdziałów) (Lebon 1929. s. 10–12). Antologia ta została opracowana pod kierunkiem Katolikosa Komitasa Achtsetsiego (612–628) i zachowała się w XIII-wiecznym rękopisie, częściowo przepisanym w 1629 r. Została odkryta w 1911 r. i opublikowana w 1914 r. w Eczmiadzynie przez biskupa. Karapet Ter-Mkrtchyan (tamże, s. 5–6). Ponadto zachowały się fragmenty książki „O właściwej wierze księżniczek” w tłumaczeniu ormiańskim jako część obszernego traktatu polemicznego Timothy’ego Aelurusa „Przeciwko tym, którzy mówią o dwóch naturach” (Timotheus Aelurus. Contra eos qui dicunt duas naturas (CPG 5475) // Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908). Znajduje się tu także większość cytatów z patrystycznego florilegium, które równie dobrze mogły zostać zapożyczone z tego dzieła przez św. Cyryla. Kolekcja Watykańska. Kodeks Watykański gr. 830(s. xv); Kolekcja Segueriany. Codex Parisinus Coisilianus 32 (s. XI); Collectionis Seguerianae recensio altera. Codex Monacensis 115 (s. XVI). Codex Monacensis [Fuggeranus] 116 (s. XVI); Kolekcja Atheniensis. Codex Atheniensis societatis archaelogicae Christianae 9 (s. XII) (ACO 1, 1 (5). s. 2). Dmitriev V., ks. 1916. s. 63–160. Tłumaczenie to zob.: Panteleimon (Uspienski), Hierom. 2009; Teodor (Jułajew), Hierod. 2009. s. 79–81. Wykorzystano następujące wydania tekstów i tłumaczeń Pisma Świętego: 1. Septuaginta. Id est Vetus Testamentum graece iuxta LXX interpretuje redakcja Alfreda Rahlfsa. Wydanie nona. Tom. 1–2. Stuttgart, 1970 (zwany dalej Rahlfs). 2. Nestle-Aland Novum Testamentum Graece. wyd. 27. 2001 (NA). 3. Nowy Testament w oryginale greckim. Tekst bizantyjski / wyd. MA Robinson, WG Pierpont. Southborough, Massachusetts, 2005 (RP). 4. Biblia. Księgi Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu. Publikacja rocznicowa poświęcona dwutysięcznej rocznicy Narodzenia Chrystusa. M., 1999 (syn.). 5. Biblia, czyli Księgi Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu z paralelnymi fragmentami. Drugie tłoczenie. Petersburg, 1900 [M., r 2009] (Elizav.). 6. Księgi Starego Testamentu w przekładzie P. A. Yungerova. Wielcy prorocy. M., 2006. 7. Księgi Starego Testamentu w przekładzie P. A. Yungerova. Prorok Daniel. Mali prorocy. M., 2006. 8. Księgi Starego Testamentu w przekładzie P. A. Yungerova. Książki edukacyjne. M., 2012 (Yungerov). 9. Nowy Testament Pana naszego Jezusa Chrystusa. Tłumaczenie z oryginału greckiego, wyd. Odc. Kasjan (Bezobrazowa). M., 1997 (biskup Kasjan). Tutaj i poniżej w nawiasach ostrych podano lektury dodane do tekstu przez wydawcę ACO. Εὕρημα. Właściwie „znalezienie”, „odkrycie” nie jest dziełem przypadku, ale aktywności umysłowej (LSJ. s. 729). Χαρακτήρ. Środa: obraz (grzech), odcisk (biskup Kasjan). środa: 1 Kor. 8, 6; Hebr. 2, 10. σαρκικῶς. Znajdujące się w I anatematyzmie św. Cyryla przeciwko Nestoriuszowi twierdzenie, że Święta Dziewica „cielesnie” zrodziła Słowo Boże, wywołało krytykę ze strony Andrieja Samosackiego, który wypowiadał się w imieniu „biskupów wschodnich”. Postrzegał to jako zaprzeczenie cudownych i „godnych Boga” narodzin. Odpowiadając mu, święty wyjaśnił, że „cielesne” oznacza prawdziwe Wcielenie i jest tożsame z wyrażeniem „według ciała” (κατὰ σάρκα) (Cyrillus Alexandrinus. Apologia XII capitulorum contra Orientales. Cap. 18 (CPG 5221) // ACO 1, 1 (7). s. 34, 36, 37. rosyjski tłumaczenie: DVS 1892. s. 24, 26:27). Zwycięstwo (νίκη): spory sądowe (δίκη) (Jungers = Rahlfs). Święty zwykle cytuje ten fragment proroka Ozeasza dokładnie w tej formie (Cyrillus Alexandrinus. Glaphyra in Pentateuchun. In Numerum // PG 69, 625 C; Commentarius in Isaiam prorokam. Lib. 3, 1 // PG 70, 564 B; Commentarius in XII profetas minores. In Oseam. T. 7 // Pusey 1868. P. 272; Epistula paschalis 24, 4 // PG 77, 900 C), a takie odczytanie wydaje się znajdować tylko u niego (por.: Holmes, Parsons 1827). Prawdopodobnie mimowolnie połączył cytat z proroka Ozeasza z jego parafrazą podaną przez św. Pawła (1 Kor. 15:55). Środa: „Śmierć! Gdzie jest twoje żądło? Piekło! Gdzie jest twoje zwycięstwo? (τὸ νῖκος)” (Syn. = RP); „Gdzie, śmierci, jest twoje zwycięstwo (τὸ νῖκος)? Gdzie, śmierci, jest twoje żądło? (Biskup Kasjan = NA). Święty wykorzystuje zadowalającą cenę odkupieńczej ofiary Chrystusa jako bezsporne wspólne miejsce jako argument na rzecz Jego Boskiej godności i Jego jedności, także w rozdz. 154 tej książki (ACO 1, 1 (5). s. 100) oraz w książce „O właściwej wierze księżniczkom” (Cyrillus Alexandrinus. Oratio ad Pulcheriam et Eudociam. Cap. 7 // Ibid. s. 29. Tłumaczenie rosyjskie: Feodor (Yulaev), Hierom. 2009. s. 87–88). W obu przypadkach taka jest interpretacja słów św. Pawła: „Chrystus wykupił nas od przekleństwa zakonu” (Gal. 3,13). W bardziej zwięzłej formie święty podaje ten cytat w „Obronie 12 rozdziałów przed biskupami wschodnimi” (Cyrillus Alexandrinus. Apologia XII capitulorum contra Orientales // ACO 1, 1 (7). s. 48. Tłumaczenie rosyjskie: DVS 1892. s. 37). Dzieło to znane jest obecnie jako „List do Jowiana” Apolinarego z Laodycei (Apollinaris Laodicenus. Ad Iovianum (CPG 3665) // Lietzmann 1904. S. 250–253) i jako jedno z fałszerstw apolinarskich. To, że w rzeczywistości jego autorem nie jest św. Atanazy, a „arcyhierasiarch” Apollinaris, jest obecnie uważane za bezsporne. Udowodnili to A. Spassky i G. Litzmann, systematyzując wywody szeregu autorów VI–VII w. opowiadających się za Soborem Chalcedońskim (Spassky 2005. s. 183–196; Lietzmann 1904. s. 119–121). Wśród starożytnych autorów prawosławnych nie było w tej kwestii całkowitej jednomyślności: jedni, jak św. Cyryl, uważali go za prawdziwe dzieło św. Atanazego Wielkiego, inni – że napisał go Apollinary, zgadzając się jednak, że przedstawiona tu nauka w pełni uwzględnia prawosławny sens (Theodore (Julaev), Hierom. 2010. s. 253–270). We wspomnianym dziele cytuje go Timothy Elur (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908. S. 133:187). Dla nas (= Sin., RP) < (biskup Cassian, NA). Jestem Bogiem: jestem Panem, waszym Bogiem (Junger, Rahlfs). 1 Kor. 15, 54–55. Patrz wyżej: Uwaga. 46. Św. Attyk, patriarcha Konstantynopola (405–425). Przytoczono jego homilię na Boże Narodzenie (Atticus Constantinopolitanus. Homilia in navitatem (CPG 5650). Są to jedyne znane fragmenty oryginalnego greckiego tekstu homilii, który zachował się w tłumaczeniu na język syryjski (Lebon 1933. s. 176–186), gdzie widnieje imię św. Attyka i nosi tytuł „O Najświętszej Matce Bożej”. Cyryl jest najmocniejszym argumentem na rzecz autorstwa św. Attyka (tamże, s. 173). Święty cytuje oba te fragmenty w „Obronie 12 rozdziałów przed biskupami wschodnimi” (Cyrillus Alexandrinus. Apologia XII capitulorum contra Orientales. Cap. 50 // ACO 1, 1 (7). s. 45. Tłumaczenie rosyjskie: DVS 1892. s. 34). Ponadto zostały one włączone do patrystycznego florilegium odczytanego podczas VI aktu Soboru w Efezie (Gesta Ephesina. Actio VI (CPG 8721) // ACO 1, 1 (7). s. 94. Oba fragmenty prezentowane są u Timothy'ego Elura (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908. S. 30) i w). Tłumaczenie na język syryjski autorstwa Sevirusa z Antiochii (Lebon 1933. s. 195–198). Tego fragmentu brakuje w syryjskiej wersji homilii (tamże, s. 172–173). Ἐκένωσε. środa: „upokorzony” (grzech, biskup Kasjan); „pomniejszany” (Elizab.). Antioch, biskup Ptolemais z Palestyny ​​(†408). Zachowały się jedynie fragmenty jego pism (CPG 4296–4297). Przyniesiony przez św. Cyryla zawierał także fragment antynestoriańskiej syryjskiej „Edessa Florilegium” pochodzenia monofizyckiego, zachowanego w rękopisie z VI wieku. (Rucker 1933, s. 52–53). W greckim florilegium chrystologicznym, dostępnym w rękopisie z IX-X wieku. i obejmujący dzieła autorów z IV-V w., zawierał fragment homilii biskupa. Antiochia na Boże Narodzenie (Martin 1941. s. 56–57), ale cytowany św. Cyryl nie ma tam słów (Loon 2009. s. 435). Ὤδινε. Niedoskonały czasownika ὠδίνω, zwykle oznaczający „rodzić w bólu” lub po prostu „znosić ból” (LSJ. P. 2030). Sam święty w dialogu „O wcieleniu Jednorodzonego” potępia tych, którzy nie uważają za konieczne rozmawianie o bólach porodowych (ὠδῖνα) przy narodzinach Jednorodzonego (Cyrillus Alexandrinus. De incarnatione unigeniti // Durand 1964. s. 204. Tłumaczenie rosyjskie: Yulaev 2006. s. 93). Oznacza to, że jest gotowy użyć w odniesieniu do tych narodzin rzeczownika ἡ ὠδίς (ὠδίν), który ma ten sam rdzeń co czasownik ὠδίνω, oznaczający właściwie „bóle porodowe”, „cierpienie” lub owoc bólów porodowych (LSJ. P. 2030–2031). Na tej podstawie wydawca dialogu, J.-M. Durand zasugerował, że święty nie podzielał nauki o bezbolesnych narodzinach Najświętszej Maryi Panny (Durand 1964. s. 204. przypis 1). Ale można zauważyć, że w jego dziełach tym samym rzeczownikiem określa się także narodziny Syna przez Ojca, który jest oczywiście beznamiętny (Cyrillus Alexandrinus. Commentarii in Iohannem. Lib. 6, 1 // Pusey 1872. s. 232. W rosyjskim tłumaczeniu M. Muretowa: „pokolenie”. Zob.: Cyryl Aleksandryjski, St. Creations. Book 3. M., 2002. s. 232). 357). Oznacza to, że używa tego rzeczownika w znaczeniu rzeczywistych, a nie wyimaginowanych narodzin, którym niekoniecznie towarzyszy cierpienie. To samo można powiedzieć o znaczeniu czasownika ὠδίνω w podanym przez niego cytacie. W pismach św. Prokli i błogosławionego Teodoreta, wskazując narodziny z Najświętszej Dziewicy, używa wyrażenia ἀλόχευτος ὠδίν, czyli „narodziny bez bólu” (PGL. s. 79:1555), co pokazuje, że rzeczownik ἡ ὠδίν może oznaczać także narodziny bez bólu. Co więcej, przynajmniej raz św. Cyryl bezpośrednio zaprzecza mękom Najświętszej Dziewicy podczas porodu. W 3. Liście do Nestoriusza pisze, że wraz z narodzinami Słowa od Niej „przysięga ostatecznie ustała nad całym rodzajem ludzkim”, a w szczególności zniesiono wyrok: „dzieci będziecie rodzić w bólu” (Rdz 3,16), wypowiedziane przez Boga do pramatki Ewy (Cyrillus Alexandrinus. Epistula 17, 11 // ACO. T. 1. t. 1 (1). s. 40; tłumaczenie rosyjskie: DVS 1910. s. 197). Patrz: Teodor (Jułajew), Hierom. 2014. s. 279. Jest to dzieło św. Amfilochion z Ikonium zachował się we fragmentach (CPG 3245 (3)), w języku greckim – wyłącznie w przekazie św. Cyryla. Dwa kolejne fragmenty odczytano w VI Akcie Soboru Efeskiego (Gesta Ephesina. Actio VI // ACO 1, 1 (7). s. 94–95). Cytowany tutaj fragment pochodzi z Timothy’ego Elura (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908. S. 32). Biskup z końca IV w., z którego pism zachowały się trzy niewielkie fragmenty (Ammon Adrianopolitanus. Fragmenta (CPG 2540)). Cytowany św. Cyryl, fragmenty w języku greckim dostępne są jedynie tutaj (Loon 2009. s. 435. przypis 71). Pierwszy z nich reprezentowany jest także w syryjskim Florilegium z Edessy (Rucker 1933, s. 53). Jan Chryzostom. In natalem Christi diem [Dub.] (CPG 4560). Fragmenty te cytuje także Timothy Elur (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908. S. 28:194). Przynależność tej homilii do Chryzostoma jest kwestionowana. Istnieje w wielu wydaniach, z których jedno ukazało się pod imieniem św. Atanazy z Aleksandrii, a jego atrybucja pozostaje nierozwiązanym problemem krytycznym (Voicu 2010, s. 201). Ciekawe, że w polemice z Nestoriuszem, wśród autorytetów ojcowskich, św. Cyryl umieszcza także Chryzostoma, choć był uczestnikiem Soboru Dębowego, który go potępił (403), a już w 415 w korespondencji ze św. Attykiem z Konstantynopola kategorycznie odmówił umieszczenia jego imienia w dyptykach Kościoła aleksandryjskiego (Loon 2009. s. 435. przypis 72). Zauważył to także Nestoriusz, który w swojej walce z arcybiskupem aleksandryjskim widział lustrzane odbicie starcia Chryzostoma z Teofilem z Aleksandrii. Zwraca się do św. zaocznie. Cyryl w rozmowie powiedział 430 grudnia w stolicy: „Milczę o Janie, którego teraz czcicie nawet wbrew waszej woli” (Nestoriusz. Sermo XVIII (CPG 5707) // ACO. T. 1. t. 5 (1). s. 40). Jan Chryzostom. In natalem Christi diem [Dub.] // PG 56, 385–386. Rus. przeł.: Dzieła św. Jana Chryzostoma, arcybiskupa. Konstantynopol w tłumaczeniu na język rosyjski. T. 6. Książka. 2. Petersburg, 1900 (RM, 1999). s. 692 (ze zmianami). Tamże. Kol. 389. Rus. przeł.: Tamże. s. 695 (ze zmianami). Wzmianka dotyczy Sewiriana z Gaval (zm. po 408 r.), jednak cytowany fragment znajduje się w księdze „O wcieleniu Boga Słowo i przeciw arianom” wpisanej imieniem św. Atanazy z Aleksandrii, która obecnie uważana jest za dzieło Marcellusa Ancyry (d. ok. 374) (Marcellus Ancyranus. De incarnatione et contra Arianos (CPG) 2806). Rozdz. 8 // PG 26, 996 A). Co ciekawe, w drukowanym wydaniu tego dzieła Pseudo-Atanazego zamiast słów „od Maryi Dziewicy” pojawia się „od Maryi Dziewicy theotokos” (Loon 2009. s. 435. przypis 73), choć można być pewnym, że w tym kontekście święty nie omieszkałby ponownie użyć określenia „Theotokos”. Podobnie jak dzieło Severiana Gavalsky'ego, fragment ten cytuje także Timothy Elur (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908.S. 28). Vitalis apollinarista. De fide (CPG 3705) // Lietzmann 1904. S. 273. Tekst ten, zachowany w języku greckim jedynie przez św. Cyryla z Aleksandrii, utożsamiany jest obecnie z wyznaniem wiary, które Witalij II, patriarcha Antiochii (zm. ok. 375), przedstawił świętemu papieżowi Damazemu I (Du Manoir 1944, s. 475). Witalij był ortodoksem, ale później został wyznawcą Apolinarego z Laodycei. Według świadectwa św. Grzegorza Teologa, jego wyznanie wiary zostało zatwierdzone przez świętego papieża Damazego i samego św. Grzegorza, ale później, w związku z ujawnionym zaangażowaniem Witalija w apolinaryzm, został potępiony przez papieża (Gregorius Nazianzenus. Epistula 102, 5–16 // Gallay 1974. P., 1974. s. 72–78). W tłumaczeniu ormiańskim jest on cytowany z Tymoteusza Elura (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908. S. 7:191) oraz we wspomnianej antologii „Pieczęć wiary” (Lebon 1929. s. 30), przy czym w obu przypadkach autor dzieła nazywa się „Vitaliy, Arcybiskup. Roman” (CPG 3705). Teofil Aleksandryjski. Święto Epistuli. 16 (CPG 2585). Słynne orędzie wielkanocne z roku 401, arcybiskupie. Teofil z Aleksandrii, skierowany przeciwko orygenistom. W języku greckim zachował się jedynie we fragmentach, istnieje jednak jego pełne tłumaczenie na łacinę, dokonane przez bł. Hieronimus (Hieronimus. Epistula 96 // S. Eusebii Hieronymi opera (Sect. I pars II). Epistularum pars II (Leipzig, 1912. P. 159–181 (CSEL 55)). Fragment ten podaje także Timothy Elur (Ter-Mekerttschian, Ter-Minassiantz 1908. S. 30). Tłumaczenie łacińskie (tamże, s. 161) sugeruje, że jest to zdanie podrzędne. Główne zdanie brzmi tutaj: „A sam prorok śpiewa pieśń…” (Elipse proroka canticumsignat), czyli przytoczony bezpośrednio powyżej werset psalmu: „Ty panuje nad potęgą morza, ujarzmiasz jego wzburzone fale” (Ps 89,10). Fragment ten, zaczynający się od słów: „i mówił do uczniów”, został włączony do „zbioru Cyryla” (Florilegium Cyrillianum. Cap. 156 // Hespel 1955. s. 178), otwierając szereg podanych w nim cytatów z księgi „O właściwej wierze księżniczkom” i nie podano przynależności tych słów do Teofila z Aleksandrii. Jego (= NA): < (Elizab., Sin., Biskup Kasjan). Określenie συνάφεια użyte przez św. Nestoriusza Cyryla było jednym z głównych przejawów jego herezji i stało się jednym z kluczowych w sporze. E. Zabolotny, powołując się na słownik G. Lampego (PGL. P. 1308–1310), zauważa, że ​​„wbrew powszechnemu przekonaniu pojęcie to w kontekście teologicznym (w tym chrystologicznym) oznacza nie kontakt, lecz niezwykle ścisłe zjednoczenie” (Zabolotny 2016. s. 108). Uważa, że ​​jego tłumaczenie jako „kontakt”, „koniugacja” czy „połączenie” nie jest całkowicie poprawne (tamże, s. 20:26), woli więc oddać je w języku rosyjskim jako „połączenie” (tamże, s. 108, 169, 354:369) lub jako „zjednoczenie” (tamże, s. 110:113). Zgodnie z uwagą G. Loona (Loon 2009. s. 436. przypis 76) św. Cyryl nawiązuje tu do słów herezjarchy, które obalił w 2. księdze „Przeciw bluźnierstwu Nestoriusza”: „Kiedy Pismo Święte zamierza mówić albo o narodzeniu Chrystusa z Najświętszej Dziewicy, albo o śmierci, to zdaje się nie umieszczać (imię) gdziekolwiek „Boga”, ale albo albo „Chrystus”, „Syn” lub „Pan”, gdyż te trzy (imiona) są oznaczeniem dwóch natur, czasem jednej, czasem drugiej, czasem obu” (Cyrillus Alexandrinus. Libri V contra Nestorium (CPG 5217). Lib. 2, 2 // ACO 1, 1 (6). s. 36). Św. Jan z Damaszku w swoim „Dokładnym objaśnieniu wiary” cytuje ten fragment, zaczynając od słów „imię Chrystus przystoi”, potwierdzając fakt, że „Słowo Boże stało się Chrystusem od chwili, gdy zamieszkało w łonie Najświętszej Zawsze Dziewicy i w niezmienionej postaci stało się ciałem, a ciało zostało namaszczone przez Bóstwo” (Iohannes Damascenus. Expositio fidei (CPG 8043). Cap. 79 // Kotter 1973. S. 177–178. Tłumaczenie rosyjskie: Dzieła św. Jana z Damaszku. Źródło wiedzy / Przetłumaczone ze starożytnej greki i komentarze D. Afinogenowa i in., 2002. s. 290). Tutaj św. Jan cytuje także księgę św. Cyryla „O właściwej wierze cesarzowi Teodozjuszowi” (tamże): „Osobiście jednak stwierdzam, że ani Słowo Boże bez człowieczeństwa, ani cerkiew zrodzona z niewiasty nie powinny być nazywane Chrystusem Jezusem, jeśli nie zjednoczyły się ze Słowem. Przez Chrystusa bowiem poczęło się Słowo od Boga, niewyrażalnie zjednoczone z ludzkością w jedności ekonomicznej” (Cyrillus Alexandrinus. Oratio ad Theodosium imperatorem de recta fide. 28 // ACO 1, 1 (1). Słowa te powtarzają bez zmian odpowiednie miejsce w dialogu „O wcieleniu Jednorodzonego” (Cyrillus Alexandrinus. De incarnatione unigeniti // Durand 1964. s. 250. Tłumaczenie rosyjskie: Yulaev 2006. s. 121), czyli święty już przed polemiką z Nestorianem posługiwał się tym argumentem przeciwko wcześniejszej formie dualizmu chrystologicznego. Fragment ten, zaczynający się od słów: „Ale myślę, że warto wcześniej złożyć zeznania”, znajduje się w „Zbiorze Cyryla” (Florilegium Cyrillianum. Cap. 157 // Hespel 1955. s. 178–179).