წმიდა მოციქული პავლე და ფილოსოფოსი სენეკა

წმინდა პავლე მოციქულის და ფილოსოფოსი სენეკას მიმოწერის საკითხი. – ვარაუდები მათი ურთიერთდამოკიდებულების შესახებ, მაგრამ სენეკა არსებითად სტოიკოსი იყო, მაგრამ სხვაგვარად არა ორიგინალური; კონკრეტული ანალოგიების ანალიზი. – მონობის, ჰუმანიტარიზმის, უნივერსალურობის და ქალის პოზიციის საკითხი. - დასკვნა. ის, რაც ზოგადად მართალია, რჩება ჭეშმარიტი დეტალებში, რომლებიც, საკუთარი შეზღუდვების შემოღებით, მთავარი პოზიციის ვიზუალურად გადამოწმებას ემსახურება. ამ მხრიდან სენეკა 1 კარგ ილუსტრაციას იძლევა. უკვე შორეულ ქრისტიანულ ანტიკურ ხანაში ამის შესახებ არსებობდა მტკიცე რწმენა ქრისტიანობასთან მჭიდრო კავშირში 2. ამის დასტურია მისი ცნობილი მიმოწერა წმინდა პავლესთან 3. ახლა თითქმის ყველასთვის უდავოა, რომ ის არ არის ნამდვილი 4 . მისი ფაქტობრივი ძეგლები, როგორც ჩანს, არაფრით განსხვავდება ჯერონიმე 5-ის ძეგლებისგან და, უფრო ადრეც კი 6-ის მითითების გარეშე, საშუალებას გვაძლევს ვიმსჯელოთ გამოგონების მოტივებზე. ისინი ვერ ხედავენ ანტიპაულინისტური ებიონიზმის 7 ტენდენციას, რომელმაც შექმნა სიმონ მოგვის კლემენტინის ფიგურა, რადგან მოციქულის პიროვნება ნერონთან ურთიერთობაშიც კი სიმპათიურ შუქზეა გამოსახული, რადგან ეს შესანიშნავი რეკომენდაცია იყო მახარებლისთვის, თუ ის მოახერხებდა აღვირახსნილი ტირანის 9 დაინტერესებას. იდეოლოგიური შინაარსის უკიდურესი სიღარიბე გამორიცხავს ვარაუდს, რომ ეს გაყალბება მოფიქრებული იყო ფილოსოფოსის ქრისტიანული დაქვემდებარების შესახებ ახალი იდეის გაშვებისა და გავრცელების მიზნით. ცხადია, არსებობდა მზა საფუძველი ასეთი მარტივი გაყალბების მისაღებად, რომელიც უნდა ვიფიქროთ, რომ ის წარმოიშვა სენეკა 10-ის ქრისტიანული ტენდენციებისადმი არსებული ნდობისგან. ამიტომ, აქ გვაქვს ქრისტიანული ქმნილება 11 და, რა თქმა უნდა, ქრისტიანული მიზნებისთვის 12. მათთვის დასაშვებია დილემა, რომ ან სენეკა რეკომენდირებულია, ან ქრისტიანობას 1-დან3. დღესდღეობით მეორე გამოსავალი ჭარბობს - განათლებული წარმართული კლასების მოზიდვა ქრისტიანულ ჭეშმარიტებამდე, 14 თუმცა ეს იქნება წმინდა ტრივიალურობა, სავარაუდოდ, ეს გათვლილია იმისთვის, რომ წმინდა პაველის განდიდება იყოს 15. ეს მოსაზრება გამართლებულია თავად დოკუმენტებით. მათი მახასიათებლებით, განხილული ასოები დამახასიათებელია სხვა აპოკრიფების 16-ის მსგავსი და ამით შეყვანილია ლიტერატურულ-აპოკრიფული პროდუქტიულობის ჯაჭვში. როგორც ასეთი, ისინი აპოლოგიურ-მისონერული ხასიათის შესაბამისი ებრაული ტრადიციების გაგრძელებაა, როდესაც ისრაელის ძეები ცდილობდნენ ელინიზმისადმი რწმენა ჩაენერგათ იმ ფანტასტიკის საშუალებით, რომ დიდი წარმართი ფილოსოფოსები ასწავლიდნენ არსებით ებრაულ დოგმებს და ზოგჯერ პირდაპირ სესხულობდნენ კიდეც მათ. იგივე ითქმის ამ შემთხვევაშიც. არ არსებობდა ხელოვნურად გამოგონილი და ტენდენციური იდეა ეგოისტური ქრისტიანული გულმოდგინების შესახებ 17, რომელსაც არ სურდა წარმართობაში სიკეთე დამოუკიდებლად განვითარებულიყო მასში. ეს იყო მხოლოდ განწყობა, რომელიც საკმაოდ მიდრეკილი იყო ბუნებრივი გენიოსის საუკეთესო მიღწევების სანქცირებისთვის - ყოველ შემთხვევაში იმის აღიარებით, რომ ადამიანის სული ბუნებით ქრისტიანულია. ფარული სურვილი ფოკუსირებულია ლამაზად წარმართის მეშვეობით ჩინებულ ქრისტიანამდე მიყვანაზე, რაც წააგავს და დიდი ხანია დამტკიცებულია მკრთალი მზერით და ბუნდოვანი წინასწარმეტყველებით. ეს მიდრეკილებები იუდაიზმში გამოვლინდა ელინიზმის ურთიერთგაცნობით და ლიტერატურული კონტაქტით. მაშასადამე, აშკარა სიყალბე დაეცემა ქრისტიანობის დაწყების ლიტერატურულ დაახლოებას წარმართობასთან ქრისტიანული აპოლოგეტიკის დაბადებისა და განვითარების ეპოქაში 18. ეჭვგარეშეა, ვიწრო მოაზროვნე ფალსარიას წარმატების იმედი ჰქონდა, რაც რეალურად ადასტურებს, რომ მისი მთავარი იდეა სენეკას ახალ რელიგიებთან სიახლოვის შესახებ ოდითგანვე იყო მიღებული. აპოკრიფული მიმოწერა იყო პალადიუმი ფილოსოფოსის ნაწარმოებებისთვის და ყველაზე მეტად შეუწყო ხელი მათ შენარჩუნებას წარმართული ლიტერატურის შემდგომი დევნის ფონზე, 19 და ჩვენთვის იგი ფილოსოფოსის ქრისტიანულ განწყობებში რწმენის სიცოცხლისუნარიანობის მაჩვენებელია. ეს ვარაუდი დიდი ხანია ფესვგადგმულია ქრისტიანულ განათლებულ საზოგადოებაში 20 და მიაღწია ისეთ დაძაბულობას, რომ 567 წლის ტურების საბჭო პირდაპირ ეხება სენეკას 21-ს, ისევე როგორც კონსტანტინეს. ნიკეელი მამების წინაშე გამოსვლისას იგი ციტირებს ვერგილიუს 23-ის 22-ე მეოთხე ეკლოგს. ჩვენ ვხედავთ, რომ ჰიპოთეზა სენეკასა და წმინდა პავლეს ურთიერთსიახლოვის შესახებ ქრისტიანულმა ისტორიამ გვიანდერძა 24. და არ შეიძლება ის სულაც მცდარი იყოს. თუ ზოგი აცხადებს მიმოწერას უმეცრების უმიზეზო ნაყოფად 25 და თავად აზრს თვლის უბრალოდ სატირად 26 , მაშინ სხვები აქ გასაკვირს ვერაფერს პოულობენ, ფილოსოფოსსა და მოციქულს შორის მჭიდრო კონტაქტზე აცხადებენ 27 და აღიარებენ მათ შორის ურთიერთობის შესაძლებლობას 28 . ეს უკანასკნელი გარემოება დიდი ხანია იზიდავს მეცნიერულ ცნობისმოყვარეობას და მის ინტერპრეტაციებში წარმოიშვა სამი მიმართულება: 1) სენეკა და ქრისტიანობა ისტორიულად დამოუკიდებელი იყო, 2) რომაელი სტოიკოსმა გავლენა მოახდინა მეორეზე და 3) პირიქით 29. პირველი შესაძლებლობა უზრუნველყოფს ელინ მახარებლის ფაქტობრივ დამოუკიდებლობას, რომელიც ვითომდა მსგავსი3, მაგრამ შემდეგ განათლებასთან დაკავშირებული ელემენტებისაგან დააწესა. ასევე გადაწყდება არა მის სასარგებლოდ შედეგით. ფაქტია, რომ როგორც ზოგადად, ისე კონკრეტულად 31-ის იდეოლოგიური დამთხვევები ზედმეტად დამახასიათებელია და ეხება ერთ წყაროს, რომელიც თანაბრად ამდიდრებდა მათ. სენეკასთვის კი ეს წარმართული კულტურა იყო, რის გამოც წმ. პავლე, ჩვენ ვალდებულნი ვართ ვაღიაროთ, რომ მან ბევრი შეხედულება გამოიტანა ბერძნული განათლების საგანძურიდან 32, რომელიც ხელმისაწვდომი იყო მისთვის, როგორც მეცნიერის ადამიანი საერო მეცნიერებებში 33, თუმცა ამ უკანასკნელს ზოგჯერ უარყოფენ 34. განსაკუთრებული ფაქტი იქნება მოციქულთა ღრმა შეღწევის მაჩვენებელი ფილოსოფიურ სფეროებში. სამოციქულო იდეების დაქვემდებარება აღმზრდელ ნერონისადმი აბსურდულად არ გვეჩვენება, თუ რეალურად შესაძლებელია მისი ისტორიული ალბათობის დასაბუთება. ამ ტიპის არგუმენტების ნაკლებობა არ არის. ტარსუსში მოციქულს, რომელიც უფრო მეტად იცნობდა სტოიციზმს, რომელიც მისთვის ხელმისაწვდომი იყო ებრაული მედიის საშუალებით 37, ჰქონდა შესაძლებლობა შეეთვისებინა ფილოსოფიური ტენდენციები, რომლებმაც გავლენა მოახდინა სენეკაზე. არსებობს მტკიცებულება, რომ საულმა დაინახა და მოუსმინა ნესტორს, რომელიც განაგებდა ტარსუსს, სადაც იმ დროს დომინირებდა ათენოდორუს 38-ის დოქტრინები და ამ ტარსიელის სისტემა, რომელიც გარდაიცვალა მის მშობლიურ ქალაქში დაახლოებით 7 წ. ქრ.-ს შეეძლო ძლიერი გავლენა მოეხდინა სენეკაზე 39. მეორე მხრივ, ამ უკანასკნელმაც აუცილებლად მიიპყრო თანაგრძნობის ყურადღება. გარეგანი რიტორიკით 40 გაზვიადებამდე და ლოგიკური თანმიმდევრულობის გადახრებამდე 41 - ეს მაინც დიდი გონება იყო, თუმცა დაინფიცირებული იყო აფექტური სტილის 42 ფრაზით 43. როგორც პროზაიკოსთა ოვიდიუსი 44 , რომლის მეტყველება ხშირად ჟღერს რიტმით 45 , ის იყო პატრიარქი 4 ყველა ლიტერში. სენეკა იყო იმპერიული ეპოქის სტოიციზმის ბრწყინვალე და მნიშვნელოვანი წარმომადგენელი 47 - საერთო მორალური და რელიგიური რწმენის უპირატესობით 48. ჩვენი შეხედულებისამებრ, აქ ვხედავთ ახალ და უნიკალურ ფენომენს 49, რომელშიც ასე ხშირად ისმის ქრისტიანული სულის სუნთქვა. 52, რომელთანაც ის უფრო მჭიდროდ და უფრო ხშირად ერწყმის სხვებს 53. სავსებით ბუნებრივია, რომ მოციქული თანაუგრძნობდა მას, რაც მიუთითებს მისი ფილოსოფიური ცნებების უშუალო გამოყენების ალბათობაზე ქრისტიანული ინტერესებისთვის. ეს მით უფრო შესაძლებელია, რადგან აზრებსა და ენაში არის უდაო დამთხვევები, რომლებსაც ყველა ძალიან თვალშისაცემია 54. ამასთან დაკავშირებით, ვარაუდი, რომ წმ. პავლე იცოდა და იყენებდა სენეკას ნაშრომებს, და ეს იყო ორიგინალური 55 და ავრცელებდა თავის გავლენას არა მხოლოდ გამაფრთხილებელ მორალურ მითითებებზე, არამედ მეტაფიზიკურ საფუძვლებზე 56 . ფილოსოფიური გავლენა იქამდე მიდის, რომ მომაკვდავი ქრისტეს პატიების სიტყვებიც კი (ლუკა 23:34) ხანდახან უახლოვდება სენეკას 57 მაქსიმეებს. ეს კარიკატურული უკიდურესობა ჯერ კიდევ არ გამორიცხავს სამოციქულო სახარების ვალდებულებების ძირითად იდეას ან მის შინაარსობრივად ნერონის მიმართ. ჩვენ იძულებულნი ვართ შევამოწმოთ, მოხდა თუ არა ეს სინამდვილეში? სენეკას ფილოსოფიური ტიპიურობა მდგომარეობს სტოიკურ მიმართულებაში, აქედან გამომდინარეობს გარდაუვალი ფუნდამენტური განსხვავება ქრისტიანობასთან 58 . ლაქტანციუსმა ასევე 59 თქვა, რომ ის იყო ყველაზე მკაცრი სტოიკი (acerrimus Stoicus) 60 და უახლესი გამოკვლევები მიუთითებს იმაზე, რომ მისი განსხვავება ანტიკური პრინციპებისგან უფრო მხოლოდ რაოდენობრივია 61. სტოიციზმის შესახებ ზოგადი განმარტებები მთლიანად მას ეხება. არსებითად, სენეკა, რელიგიურ-ინდივიდუალისტური ენის 62 მიუხედავად, პანთეისტი იყო. თუ ის ღმერთის არსებობას უშვებს 63 , მაშინ ფაქტობრივად როგორც სამყაროს სული 64 ერწყმის ბუნებას 65 და როცა გამოირჩევიან, გამოსახულია სამყაროს ორგანიზატორი უცვლელი კანონების მიხედვით, მისთვის არანაკლებ სავალდებულო, ვიდრე თავად ქმნილება 66 . ეს იდეა მთლიანად სტოიკურია, მაგრამ არა ქრისტიანული. ეს არის ერთადერთი მნიშვნელობა - ღვთაებრივ-რაციონალური დეტერმინიზმი - შეიძლება მივიღოთ პიროვნული განგებულება 68 ფილოსოფოსისგან, რომელიც თავისი მეტაფიზიკური პრინციპების მიხედვით ასწავლიდა მკაცრ ფატალიზმს 69, სადაც დაუცველი ბედი დგას ტელეოლოგიის ადგილზე 70. პანთეისტური შეხედულებები ლოგიკურად განაპირობებდა იმას, რომ ჭეშმარიტ თავისუფლებას მოკლებული ადამიანი დაჯილდოვდა ღვთაებაში მონაწილეობით და გახდა აბსოლუტური სუბიექტი 71, რის გამოც მას, ამ მხრივ, ყველაფერი კარგი აქვს ღმერთისგან 72. ადამიანური სისუსტის შესახებ განსჯის მთელი ენერგიით, სენეკა არ აღიარებდა თანდაყოლილ ცოდვას 73 და ასევე შეიძლება მხოლოდ ამის აღიარება. უფრო მაღალი 75, რადგან ის აჭარბებს 76-ს თავის სათნოებით 77, რადგან ის შეძენილია პირადი ძალისხმევით 78. აქ ყველაფერი ზეგრძნობადი იყო უსარგებლო 79 და სტოიკური ტენდენციები ღმერთს სრულიად არასაჭირო აქცევს 80, ამიტომ მას და სულს ცივი გულგრილობის ტონით ეპყრობიან. 81. ქრისტიანულ თავმდაბლობას თრგუნავს დაუძლეველი სიამაყის 83 თავდაჯერებული სითამამე 84, რომელიც დაგვირგვინებულია იზოლაციით. ადამიანი თავისი ზნეობრივი საქმიანობით ამაღლდება ღვთაებრივ სიმაღლეებამდე, რომელიც ღვთაებას საკუთარ თავთან 85 ჩამოჰყავს და მხოლოდ ამით ხდება ის სხვებთან თანაბარი ღირსებით დაკავშირებულად, სრულად ავლენს თავის სათნოებებს მხოლოდ ამ გარემოში 86 . ეგოისტური ამპარტავნება იყო ზნეობრივი მოღვაწეობის საფუძველი 87 და წყდება ყველაზე მძაფრი ზიზღით ყველას მიმართ, ვინც არ არის ბრძენი სტოიკური მოდელის მიხედვით 88. ყველა სტოიკოსთაგან სენეკა ყველაზე მეტად არისტოკრატიული ზიზღითაა გამსჭვალული უმეცარი ბრბოს მიმართ 89, რადგან ეს მონები 90 არიან, საიდანაც მისი უნივერსალური სიყვარული უცხო არ არის ძლიერი ეგოიზმისთვის 91, რადგან ის თავს მხოლოდ ფილოსოფოსების ღირსად თვლის 92. ის საერთოდ ვერ იტანდა სისუსტეს და სისუსტეს. ფილოსოფოსი რამდენიმე რჩეულს ქადაგებდა და მისი სწავლება სულაც არ იყო განზრახული უნივერსალური 94. და თუ ხანდახან ამბობენ, რომ სწორედ სტოიციზმი ამზადებდა ქრისტიანულ უნივერსალიზმი 95, მაშინ ასეთი ხელსაყრელი შეფასება მხოლოდ ფსიქოლოგიურ თეორიებს და დასაბუთებებს უნდა მივაწეროთ. ეთიკური თვისებების თვალსაზრისით, სტოიკური არისტოკრატია მნიშვნელოვნად განსხვავდება ქრისტიანული უნივერსალურობისგან 96. ეს ექსკლუზიურობა დაკავშირებულია გარკვეულ მორალურ გულგრილობასთან, რომლის დროსაც სტოიკური აპათია 97 უკვე გადაიქცევა ეპიკურეულ ატარაქსად 98 და ზოგადად კვიეტიზმს უჭერდა მხარს 99 . სენეკა ვერ ხედავს ცოდვის 100 ჭეშმარიტ კონცეფციას, რომელიც პირდაპირ არ არის დაკავშირებული ღვთაებასთან 101 და არ განსაზღვრავს ადამიანთა მოკვდავობას 102. ჭარბობს ნატურალისტური გაგება, უცხო მორალური განმანათლებლობისთვის, 103, ხოლო ამ უკანასკნელის ჩრდილები გვხვდება მხოლოდ სისტემიდან გადახვევისას 104. საკუთარი უნარი გაიმარჯვოს სათნოებაში, რომელიც მოტივირებულია დამოუკიდებლად, ქრისტიანობის მიუხედავად, რაც მას ღმერთამდე ამაღლებს 105. ამ დროს სენეკა კვლავ ავლენს თავის უდიდეს ერთგულებას სტოიკოსთა მოთხოვნებისადმი ეთიკის 106, ასე განსხვავებულ ქრისტიანული დოქტრინისგან 107. მთელი უბედურება მჩაგვრელი ტვირთის დასაძლევად საშუალების უბრალო ნაკლებობაა და ის დევს ხორცში, რომელიც აკავშირებს სულს სხეულის ბორკილებით 108 და სასჯელია ადამიანისთვის 109, როგორც შემაკავებელი და დამღუპველი ვნებების მძიმე ჯვარი 110. ამ თვისებების მიხედვით, სენეკამ ანთროპოლოგიასა და სულზე უფრო მეტად განვითარდა ანთროპოლოგიასა და სულს. სხეული 112, შესამჩნევად იხრება პლატონიზმისკენ. თავის ანთროპოლოგიურ დუალიზმში ნერონის აღმზრდელის სწავლება სრულიად შეუსაბამოა სამოციქულო 113-თან. მისი გავლენა ეთიკურ სფეროში აისახა ცოდვის ხორციელ-ბუნებრივი აუცილებლობის უნებლიე აღტაცებით, როდესაც მორალურ ქმედებაში გულგრილობა დგინდება, კლავს აქტიური ზნეობრივი შემოქმედების ღრმა მორალურ ინტერესებს. 115, გამოსახული იყო როგორც ნორმალური და შეუმცირებელი. იგივე მოხდა დოგმატური ელფერებიდან გამომდინარე. მათი თქმით. იდეალისა და რეალურის ადეკვატური კომბინაცია არ იყო დაშვებული 116 და არ არსებობდა ღმერთის განსახიერების ოდნავი შესაძლებლობა 117; თუ ღვთაებრივი დახმარება დაშვებული იყო აქ 118, მაშინ ექსკლუზიურად ადამიანის გონების საშუალებით 119. გაქცევის ყველა გზა დაიხურა და სენეკამ გამოსავალი მხოლოდ თვითმკვლელობის „ღია კარებში“ იპოვა 120, 121 რასაც ის უფრო ენერგიულად და უფრო ხშირად ურჩევს, ვიდრე სხვა სტოიკოსები 122, ადიდებდნენ მის ყველა იმედს. ამოწურა ფილოსოფოსმა ლოზუნგით ყველასთვის ვენის გახსნის მოხერხებულობის შესახებ 124, მაგრამ ეს რადიკალურად ეწინააღმდეგებოდა ყველა ქრისტიანულ ნორმას 125. ამ შემთხვევაში სტოიციზმი ისტორიის უკან წავიდა და დამამცირებლად ამართლებდა თავის ფატალურ ნაკლოვანებებს. აღვირახსნილი დესპოტიზმის ტირანული ტერორის ქვეშ ადამიანური ცხოვრება უკიდურესად დაუცველი იყო და შეიძლებოდა შეწყვეტილიყო თუნდაც ახირება, საიდანაც წარმოიშვა თვითგანადგურების იდეა 126, რამაც გამოიწვია თვითმკვლელობის ძლიერი გავრცელება რომაულ საზოგადოებაში 127 . ყველაზე სრულად ასახავს თავის ეპოქას თავის საქმიანობასა და ლიტერატურულ ნაწარმოებებში 128 - ამ დროს სენეკა იყო „ზნეობრივად გამოფიტული თაობის ნამდვილი წარმომადგენელი“ 129 და ყველაზე ნაკლებად გააჩნდა ქრისტიანული სიცოცხლისუნარიანობის რეზერვები. უფრო სწორად, მას ბნელი მომავლის წინაშე დგას. ხანდახან აღნიშნავენ, რომ პლატონური სიმპათიები მას უფრო ნათელ იმედებს ანიჭებდა უსხეულო ნეტარებასთან დაკავშირებით სულების წინასწარი არსებობის არსებობის პირობებში, რომლებიც დაბრუნდნენ თავდაპირველ წყაროში 130. სენეკა გამოცხადებულია უკვდავების ყველაზე მჭევრმეტყველ მქადაგებლად, რომელიც ხშირად აღწევს ქრისტიანულ ამაღლებულობას, თუმცა ის ზემოქმედებს 1 სტოიკალურ ელემენტებზე. წერტილები განსხვავებულად არის დაფარული. თვით სიკვდილი კომენტირებულია პლატონური დუალიზმის სულისკვეთებით, როგორც განთავისუფლება არაბუნებრივი კავშირებისგან 132. რაც შემდეგ მოჰყვება საკმაოდ სქელ სიბნელეშია მოცული. არსებობს უკეთესი ცხოვრების იმედის გამოხატვა 133 და ამაში პოულობენ ქრისტიანობისადმი მიდგომას ინდივიდუალობაში ფსიქიკური პრინციპის დაშლის უარყოფით 134 . მაგრამ ასეთი ბედნიერი წარმატების გარანტია არ არსებობს. სენეკასთვის სული იყო სხეული 135 და არ იყო გაქცევა შესაბამისი კანონებისგან, რადგან მისთვის ღმერთის არსებობა მისი თვისებების მიხედვით ყოველთვის საეჭვო რჩებოდა. უკიდურესად სკეპტიკურად იყო განწყობილი ადამიანის უკვდავებასთან დაკავშირებით 137 და არ სწამდა მისი მტკიცე გადაწყვეტილებით 138, ის ამჯობინა არ სცოდნოდა იქნება თუ არა რაიმე სიკვდილის მიღმა 139 და უფრო მეტად იყო მიდრეკილი სრული გონებრივი განადგურების იდეისკენ 140, თუმცა არ ქადაგებდა უხეში უარყოფას Panaetius-ზე. ჯერ კიდევ არ არის ეთიკური გაგება, რადგან ის არ აღნიშნავს მორალური ჯილდოს ჩრდილებს ცხოვრებისეული ღვაწლისთვის 142. ასეთ კომბინაციაში, ყველა ანალოგია სამოციქულო სახარებასთან მხოლოდ გარეგანი იქნება. ეს უდავოა სულის სხეულისგან განშორების საკითხში ყველაზე დამახასიათებელი დამთხვევის გამო, რომელიც შეიძლება იყოს მძიმე ტაძარი (2 კორ. 5:1). დაშლის ეს აქტი სენეკამ პლატონური გზით გაანათა ციხიდან განთავისუფლებისა და წმინდა ზეგრძნობიარე რეგიონებში აფრენის გაგებით 143. აქ ყველაფერი ემყარება ორივე ელემენტის დუალისტურ შეუთავსებლობას, რომელთა სულიერება გამსჭვალულია ფიზიკურობისადმი მტრობით და ცდილობს თავი დააღწიოს ამ უკანასკნელის ყოველგვარ შეტევას, ყოველ შემთხვევაში, მისი ყველაზე პნევმატური დახვეწით. წმინდა პავლეს ეს ჩრდილები საერთოდ არ აქვს, რადგან მხოლოდ ტვირთამწეობაა ნათქვამი და შვება უკეთესი სახლის მოლოდინს უკავშირდება. აქ არ შეიძლება იყოს ლიტერატურული დამოკიდებულება, რადგან ძირითადი შეხედულება, რა თქმა უნდა, განსხვავებულია. მოციქული საუბრობს სულიერსა და მატერიალურს შორის შესაბამისობის მიღწევაზე და ამ სახით ქადაგებს არა უკვდავების ელინურ იდეას, არამედ აღდგომის ქრისტიანულ რწმენას 144 და განკითხვის 145. მეორე ეფუძნება ინდივიდუალური უსასრულობის საფუძველს, რისთვისაც არ იყო მყარი საფუძველი სტოიკურ პანთეიზმში - და ყველაფერი ადამიანური უკვდავებაა14 ეჭვქვეშ. შთანთქმა პანთეისტურ უფსკრულში, სადაც საბედისწერო აუცილებლობა სუფევს და სადაც არ არის არც ქრისტიანული მარადისობა და არც ბიბლიური ტელეოლოგია 147. შედეგი ახლა ნათელია: - როგორც სტოიკოსი ფილოსოფოსი, სენეკა ანტიქრისტიანულ გზას გაჰყვა და მასზე ნებისმიერი დამოკიდებულება შეიძლება მხოლოდ უარყოფითი იყოს. ამ სფეროში, მისი მოსაზრებების უმეტესობა ეწინააღმდეგება ქრისტიანულ შეხედულებებს 148 და საერთოდ არ გააჩნია ქრისტიანული ფიზიონომია, არის სტოიკური თეორია 149, რომელიც განვითარდა მისივე ფილოსოფიური პრინციპებიდან 150. ამ მხრივ, სამართლიანია ვაღიაროთ სრული დამოუკიდებლობის ურთიერთდამოუკიდებლობა ქრისტიანობასთან შედარებით 151 და წმინდა პავლე 152. და მისი სტოიკური რწმენის თანახმად, სენეკას უნდა უარყო ისინი, როგორც შეუსაბამოდ მის ფილოსოფიურ მოძღვრებასთან. დამთხვევების გაზვიადება, მაგალითად, ეთიკურ-ფიზიკურ ტერმინოლოგიაში 157. ასეთი შეფასებით, საეჭვოა კიდეც, რომ სტოიციზმი იყო თუნდაც მოსამზადებელი ისტორიული მომენტი მის ფილოსოფიურ სქემებში 158. სენეკასთვის მხოლოდ პირადი გავლენაა დასაშვები იმ მომენტებისთვის, რომლებიც არ იყო სტოიკური, არამედ ორიგინალური. რამდენად ვრცელდებოდა იგი ამ მიმართულებით? ზუსტი პასუხისთვის საჭიროა ყურადღებით აწონ-დაწონოთ შემდეგი ფაქტები. ჩვენ უკვე არაერთხელ აღვნიშნეთ მისი ფილოსოფიური კონსტრუქციის არაპირდაპირობა, სადაც მრავალი შინაგანი წინააღმდეგობა 159 და დიდი შეუსაბამობა 160 ხშირად უდაოა. ის ბევრს იღებს სხვებისგან თავისი სკოლის მოთხოვნებთან მკაცრად ადაპტაციის გარეშე 161 . მისი კონსტრუქცია საკმაოდ არასისტემატურია 162 და სტოიციზმი იღებს ეკლექტიკურ ხასიათს 163, რაც განასხვავებს ყველა ძირითად მოდიფიკაციას 164. სენეკას ბევრი უცხო, არასტოიკური კონცეფცია აქვს და მათთან სოლიდარობა ოდნავადაც არ არწმუნებს არც კონკრეტულად სტოიკურ და არც პიროვნულ გავლენას. პარალელების დეტალური ანალიზი გვიჩვენებს, რომ მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი უფრო ადრე იყო ნაპოვნი, მაგალითად, პლატონსა და ციცერონში 165. ამას ვპოულობთ სულ მცირე სხეულისა და ხორცის საკითხზე, რომელიც დიდი ხნის წინ განვითარდა იმ განსხვავებებში, რომლებიც იხსნება მასწავლებელ ნერონოვში 166. და ქრისტიანული და სამოციქულო სახარების ეს ანალოგიები სხვა ძველ მოაზროვნეებთან არანაკლებ 167 167 რატომ ხედავენ ისინი სენეკინის სახელმძღვანელოს საჭიროებას. ამ შემთხვევებში უფრო სამართლიანია ვივარაუდოთ საერთო ორიგინალური წყარო. მაგრამ ეს უკანასკნელიც კი ყოველთვის არ არის ისეთი ხასიათის, რომ სპეკულაციური ნაგებობების დაუფლებისას საჭიროა ფილოსოფიური თეორიების უშუალო გაცნობა. ყველაფრის მსგავსის დიდი პროცენტი მოდის იმ მაქსიმებისა თუ ცნებების წილზე, რომლებიც მაშინ ყველგან იყო მიმოქცევაში. ეს იყო თვით განათლებისა და ყველა კულტურული ადამიანის საერთო ფილოსოფიური ელემენტი 168 . გენეტიკური მხარის მნათობთა აზრითაც კი, ყველა დამთხვევა არ საუბრობს ლიტერატურულ გამოყენებაზე და გამოსვლები წევრების თანხმობაზე (მკლავები, ფეხები, თვალები) ადამიანის სხეულის საქმიანობაში 169 და მზის ამოსვლის შესახებ კრიმინალებზე 170, სპორტსმენებზე, ადამიანში თანდაყოლილ კანონზე (რომ. 171, ღვთის შინაგანი თავისუფლების შესახებ). გარეგანი დამონების სახე სავსებით იყო მიღებული ან დადებული თავისთვის იმაზე მეტი, რაც ვინმეს შეეძლო მიეღო საკუთარი დაკვირვებითა და რეფლექსიით 172 . აქ სენეკა არ წარმოადგენს უჩვეულო უპირატესობებს და მისი თვისებები საერთოდ არ არის ქრისტიანული დამსახურება. ეს კარგად ჩანს ეთიკაშიც, სადაც მან კარგი პოპულარობა მოიპოვა და ჩვენთვის ძალიან მიმზიდველად გვევლინება, მაგრამ აქაც ყველაზე შესამჩნევი გადახრები აქვს სტოიკურ დოგმიდან. თეორიული ცოდნის შეფასებისას სენეკა უახლოვდება ცინიკოსებს 173, სურს ფილოსოფია შემოიფარგლოს მორალური ამოცანების უპირატესობით 174 და დაიყვანოს იგი პრაქტიკულ მორალამდე 175 ისე, რომ ბრძენი იყოს ეთიკური ხასიათის პრაქტიკული მუშაკი 176, ხოლო თეორიული ასპექტი არ არის შერბილებული 177 პრაქტიკული თვალსაზრისით. ადამიანის სისუსტეზე კვლავ არის უდაო გადახრა სტოიკური საფუძვლებიდან 179. როდესაც სენეკა ხაზს უსვამს ადამიანის ბუნების სისუსტეებს და ადამიანის არსებობის არასრულყოფილებას, ხაზს უსვამს კონტრასტს სულსა და სხეულს შორის, სულის რაციონალურ და გრძნობად ძალებს შორის, აწმყოსა და მომავალ ცხოვრებას შორის. ადაპტირებული უნიკალური ეთიკური ჭვრეტისთვის. მასში ადამიანური სიღარიბე მიმართულია ღვთაებრივი სიუხვით შევსებისკენ, ღვთაება კი კეთილისმყოფელი დამხმარეა. ამაში ჩანს ქრისტიანული ტონები, რომლებიც წარმოიქმნება ღვთაებრივი და ადამიანური ეთიკური შეხედულების სიღრმიდან. თუმცა ამას უნდა დაემატოს, რომ აქ ქრისტიანული სული არ ისმის და პირიქით, სრულიად განსხვავებული ტენდენციები ჭარბობს. ადამიანურ ბუნებასთან მიმართებაში ეს დუალისტური მიმდინარეობა არანაირად არ ჰგავს ქრისტიანულ მიმდინარეობას. ეთიკური მოთხოვნილებები ჩამოყალიბებულია სხვადასხვა საფუძვლებზე და ამიტომ არ არის მოტივირებული და დასრულებული ერთნაირად. სენეკასთვის ყველაფერი დაფუძნებულია ხორცის ანტიპნევმატურ უვარგისობაზე, რომელსაც სულიერება არ ძალუძს, რის გამოც აუცილებელია ღვთაებრივი ჩარევა სულისადმი ტოლერანტულ დაქვემდებარებაში შესანარჩუნებლად. მიუხედავად ამისა, ბუნებრივი ტრანსფორმაცია არასოდეს ხდება და სტოიელი ბრძენი წყვეტს ხელოვნურ წონასწორობას სუიციდური დაშლის გზით. მოციქული, თუნდაც ძალიან ცოცხალი მიზიდულობით ქრისტესადმი, არ აძლევდა საკუთარ თავს უფლებას ასეთი აზრები და ამჯობინა დედამიწაზე დარჩენილიყო სხვების საკეთილდღეოდ და სარგებლობისთვის (ფილ. 1:23). ღმერთის იდეის თვით ეთიკურიზაცია მხოლოდ შედარებითია - თეოლოგიაში ძველ სტოიკურ ნატურალიზმთან შედარებით, რომელიც ასწავლიდა ყოვლისშემძლე მსოფლიო სულს, რომელიც მოკლებულია ინდივიდუალობას და უცხოა თავისუფალი მორალური თვითგამორკვევისთვის. ახლა სწორედ ეს პუნქტებია წამოჭრილი, მაგრამ ისინი ჩამოყალიბდა ექსკლუზიურად ანთროპოლოგიური მოთხოვნილებების მიხედვით და გამოვლინდა მათი მკაცრი შესაბამისად 181. ღმერთი მხოლოდ ეთიკური პიროვნებაა, რომელიც მოქმედებს სიყვარულისა და დათმობის მორალურ სტიმულებზე, რამდენადაც ეს ყველაფერი აუცილებელია დამღუპველი ადამიანის არსებობის საჭიროებისთვის. აქ თეოლოგიური ეთიკა აგებულია საერთო დუალისტურ საფუძველზე და აღბეჭდილია არაქრისტიანული ხასიათით. ბუნებრივია, სხვაგვარად არის გამოხატული. ღვთიური ჩარევა არ სცილდება მეომარი მხარეების დროებითი დამშვიდების დამყარებას, არ განსაზღვრავს მათ ურთიერთობას, რომელიც ნორმალიზდება განუკურნებელი ბუნებრივი თვისებებით და არ აღწევს საბოლოო გამარჯვებას. პირიქით, ქ. პავლე, ქრისტიანობის მთელი ზნეობრივი სტრუქტურა ამაღლებულია უფლის მხსნელთან, როგორც სულიერი და ზნეობრივი ცხოვრების ველების შემოქმედი, უპირობოდ დარწმუნებული თავის ტრიუმფში. მსგავსი მორალური მაქსიმები სულ მცირე განსხვავებულია და მათთვის ლიტერატურული დამოკიდებულება დაუშვებელია 182. ეს ნიშნავს, რომ ზოგადად რელიგიურ და ფილოსოფიურ ჭეშმარიტებებში სენეკა არ იყო მოციქულისთვის მათი ფილოსოფიური ტრანსფორმაციის თანამონაწილე. ეს გამორიცხავს პარალელების მთელ კლასს ანგარიშებიდან. მაგრამ ამის შემდეგაც რჩება საკმაოდ ტიპიური ანალოგიების საკმაოდ დიდი რაოდენობა. მათთვის მნიშვნელოვანია, რომ თვით ენაშიც კი სენეკა ხშირად წააგავს ბიბლიურ პასაჟებს 183. აქედან სამართლიანია გამოცნობა ბიბლიური გავლენის შესახებ, რაც სულაც არ არის გასაკვირი 184 ამ ეპოქაში, როდესაც (I–II AD) რელიგიური სინკრეტიზმი 185 დომინირებდა. ჩვენ უკვე ვეკამათეთ, რომ სტოიციზმში, რომელიც მუდამ აზიურ ტონში რჩებოდა, 186 საკმარისია ბიბლიურ-ორიენტალისტური გამოძახილები 187. ბუნებრივია, რომაელი ფილოსოფოსიც აღმოაჩენს მათ. ამისთვის განსაკუთრებული ხელსაყრელი პირობებიც ჰქონდა. არაერთხელ გამოითქვა აზრი, რომ მასში ერთ წვეთზე მეტი ნამდვილი სემიტური სისხლი მოედინებოდა 188 . ეს სავსებით შესაძლებელია ესპანეთის კორდობის მკვიდრისთვის, სადაც ჩრდილოეთით ფინიკიური დასახლებები იყო და კადიქსიდან გრანადამდე ფინიკიური ენა დომინირებდა 189 წელს. თავად ნაწარმოებებში არის მნიშვნელოვანი კონტაქტები ძველი აღთქმის თხზულებებთან 190 და ისინი იმდენად დამახასიათებელია, რომ ისინი გულისხმობენ სენეკას გარკვეულ გაცნობას LXX-თან და ებრაულ სწავლებებთან და ინსტიტუტებთან 191. სხვა მონაცემებთან დაკავშირებით, შემდგომში ნათქვამია, რომ ფილოსოფოსი მთელი ცხოვრება დაინტერესებული იყო იუდაიზმით და იცოდა, თუმცა ებრაულად ეპყრობოდა მას 19. 193. ამ ყველაფერში ნერონის დამრიგებელი არ იყო ორიგინალური და არ შეიძლება ჩაითვალოს პიროვნებად, რომელმაც წმ. პავლე შესაბამისი ცნებებით გაამდიდრა. უფრო სწორად, საერთო წყარო უნდა ვივარაუდოთ აღმოსავლურ-ბიბლიურ ტრადიციაში 194 . მაგრამ ეს უკანასკნელი მოციქულისთვის ცნობილი იყო ბიბლიური გამოცხადების უწმინდესი სახით, რომელშიც სრულიად უცნაურია მეორადი ასახვაზე გადასვლა. ამ თვალსაზრისით, ამ ტიპის პარალელები წყდება. მაგალითად, სამოციქულო შენიშვნა (1 ტიმ. 6:7), რომ არაფერი მოუტანიათ ამქვეყნად, მეტის ატანა არ შეგვიძლია, მოგვაგონებს სენეკას გამონათქვამს (Epist. CII, 25), მაგრამ ფერებში უფრო შეეფერება ბიბლიურ ჭვრეტას (იობ. I: 21, ეკლ. 5:14) 19. ასეთი ინტერპრეტაცია სავსებით სავარაუდოა და ათავისუფლებს მახარებელს რომაელი სტოიკოსის მიმართ ყოველგვარი ვალდებულებისაგან. ამ გამონაკლისების მიღმა, ორმხრივი ანალოგიების წრე მნიშვნელოვნად შემცირდა, მაგრამ აქ განსაკუთრებით მჭიდრო კონვერგენციები გვხვდება და ფილოსოფიური მაქსიმები შეფერილია ნათელი ქრისტიანული არომატით. ეს არის ყველაზე იდუმალი ჯგუფი, რომელსაც ჯერ არ უპოვია უდავო გამოსავალი. თუმცა, შემდეგი დაკვირვებები საკმაოდ დამაკმაყოფილებელია. წმინდა პავლე და სენეკა თანამედროვეები იყვნენ და მათი ცხოვრების განმავლობაში ისინი ურთიერთკავშირში იყვნენ. ამიტომ, ხანდახან მაინც ამტკიცებენ, რომ ფილოსოფოსმა პირდაპირ და ირიბად უნდა სცოდნოდა ქრისტიანობის შესახებ 196 და მისი დიდი მოციქულის 197 ქადაგების შესახებ, შემდეგ მიღებული ქრისტიანული თვისებები ჩაუნერგა სტოიციზმს 198 და ემსახურებოდა ქრისტიანული განაყოფიერების შუამავალს ამ უკანასკნელისთვის 199. რამდენად სამართლიანია ეს იდეა? ეჭვგარეშეა, რომ ქრისტიანული ტენდენციები ძალიან ადრე შეაღწია მსოფლიო დედაქალაქში და "რომაელთა მიმართ ეპისტოლე" ფაქტობრივად არწმუნებს, რომ ტიბრის ნაპირებზე ახალმა რელიგიამ შეიძინა მიმდევრები ყველაზე მრავალფეროვანი ფენებიდან და არ შემოიფარგლება მხოლოდ ებრაელებით. წმ. პავლეს დიდი იმედი ჰქონდა რომაულ ეკლესიასთან დაკავშირებით და პირადი ვიზიტის დროს მას სურდა უფრო მეტად დაემშვიდებინა საერთო რწმენით, არ ხედავდა ხანგრძლივი ყოფნის აუცილებლობას (რომ. 1:12). ორწლიანი ურთიერთობის დროს მახარებელმა დიდი წვლილი შეიტანა ქრისტიანულ წარმატებაში. რომაულმა იუდაიზმმა იგი მაშინვე მიიღო არასახარბიელო (საქმეები 28:21) და ამიტომ ყველა, ვინც მასთან სასაუბროდ მოდიოდა (XXVIII, 30-31), რა თქმა უნდა, არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ ისრაელის ძეებით ან თუნდაც პროზელიტებით. ხოლო სხვა მონაცემებით, უეჭველია, რომ ქრისტეს სახელი ცნობილი გახდა პრეტორიანელთა მცველებში და უწმინდური მოშურნეები ავრცელებდნენ სახარებას უფრო ფართო ფენებში (ფილ. 1:13), არ გამოვრიცხავთ სასამართლო სფეროებს, სადაც სხვადასხვა რანგის თანამშრომლებს შორის იყვნენ ჯვარცმული მაღალი ღირსების გულწრფელი აღმსარებლები (IV, IV, ). პროცესის მსვლელობამ აუცილებლად მიიპყრო ყურადღება წმინდა პავლეს მიმართ და მისი ცეცხლოვანი გამოსვლები მთელ რომში უნდა გავრცელდეს. ძნელი წარმოსადგენია და აღიარება, რომ ამ მოძრაობების გამოხმაურება არ მიაღწია სენეკა 200-ს. რა თქმა უნდა, შეუძლებელია მისი კავშირების ზუსტად დადგენა მოციქულთან ისტორიული გამოთვლებით 201 და ჩვენ არ შეგვიძლია მათთვის კონკრეტული ქრონოლოგიური ტერმინის მითითება 202. თუმცა, ეს ჯერ კიდევ არ არის მიზეზი, რომ უარვყოთ ასეთი მოვლენის რაიმე შესაძლებლობა. შესაძლებელია, რომ რომში მათ არ ესმოდათ ქრისტიანობა ისე მკაფიოდ, რომ დევნიდნენ მისი წარმართობისადმი ფანატიკური რელიგიური მტრობის სრულიად აშკარა რწმენის გამო 203, მაგრამ რომაელი მწერლების პირადი შეცდომები არ უნდა მიდრეკილი იყოს მათი ჩვენებების ავთენტურობის შელახვისკენ 204 . სწორედ ეს შეცდომა არის საიმედო გარანტია იმისა, რომ ეს ამბები მომდინარეობს ადრეული პერიოდიდან, როდესაც ქრისტიანული იდენტურობა არ იყო აშკარა ყველა ქრისტიანისთვის და, შესაბამისად, არ იყო კარგად გააზრებული წარმართების მიერ, რომლებიც ნაწილობრივ აბნევდნენ მათ ებრაელებთან. ბუნებრივია, სენეკასთვისაც ხელმისაწვდომი აღმოჩნდა. მისი აღმოსავლური და ბიბლიურ-ებრაული მიდრეკილებები მას ბუნებრივად უბიძგებდა ყურადღების კონცენტრირებას ახალი რელიგიურ-ებრაული მოძრაობის სფეროში და სამოციქულო სწავლების 207 ფრთოსანი სიტყვები ვერ გაექცა მას. რომში მათ თითქმის არ უნახავთ ერთმანეთი, მაგრამ უკიდურესად საეჭვოა, რომ სენეკას არ სმენია წმინდა პავლე 208, არც სხვა მოციქული 209 და არაფერი იცოდა ქრისტიანული სარწმუნოების შესახებ 210. პირიქით, დასაჯერებელია, რომ ფილოსოფოსმა იცოდა ქრისტიანობის შესახებ 211, რომლის მიმართაც მისი სახლის ურთიერთობა არ არის შესაძლებელი. ელინური მახარებელი 213. ეს თეზისი მით უფრო ძლიერია, რადგან ნერონის განმანათლებელზე სამოციქულო გავლენის უახლესი დამცველები, მასსა და წმინდა პავლეს შორის ურთიერთ ლიტერატურული დამოკიდებულების გარეშე 214, კომენტარს აკეთებენ ახალ აღთქმასთან ანალოგებზე მხოლოდ ზეპირი ცოდნით. 215. სენეკინის ფილოსოფიურ სისტემაში 216 . ფუნდამენტური სტოიკური თეორემებისთვის უდავოა, რომ მათ არ შეეძლოთ ქრისტიანული ასიმილაცია და ადაპტაცია, მაგრამ სენეკას მოპყრობაში ბევრი თავისუფალი ადგილი იყო ყველა სახის სესხებისთვის. მისი ეკლექტიკური სიმპათიები მოიცავდა მასალების მრავალფეროვნებას და მათ შორის ქრისტიანული ჭეშმარიტება ყველაზე მეტად შეესაბამება ფილოსოფოსის შერჩევით მეთოდს: qnod verum est, meum est 217. ამ ყველაფერში სენეკას, ალბათ, აქვს თუ არა პირდაპირი სესხები, მაშინ მაინც ქრისტიანული „ინფილტრაციები“ 218, რაც ასევე არის Marcus19liiv. დამოუკიდებლობა რომაელი სტოიკოსი ფილოსოფოსისაგან 220. აქ მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი ირიბი დადასტურება. სენეკინების თხზულებათა ქრონოლოგია ზუსტად არ არის დაზუსტებული 221 და მათი დაწვრილებით შედარება შეუძლებელია სამოციქულო ცხოვრების ფაქტებთან, რაც ასევე ქრონოლოგიურად მთლად ნათელი არ არის. მიუხედავად ამისა, დამახასიათებელია, რომ წმინდა პავლეს გამონათქვამებთან თვალსაჩინო პარალელების უმეტესი ნაწილი მოდის სენეკას 222 წლის გვიანდელ ნაშრომებზე, როდესაც მას შეეძლო გაეცნო ქრისტიანულ-მოციქულთა შეხედულებებს. ჩამოთვლილი ზოგადი მოსაზრებების შემდეგ, ჩვენ არ გვჭირდება დეტალურად გავაანალიზოთ ყველა ანალოგი, რომელიც შეგროვდა სხვადასხვა მიზნით - თუნდაც დიამეტრული თვისებები 223. რამდენიმე კომენტარი საკმარისი იქნება. ეს დამთხვევები ზოგჯერ ძალიან გასაოცარია და ზოგიერთ მათგანზე კატეგორიულად ნათქვამია, რომ ისინი (მაგალითად, რომ. 8:35) შემთხვევითი არ არის 224, არამედ მიუთითებს პირდაპირ ასიმილაციაზე 225 და ზუსტად მოციქულის მიერ (ანუ მოგვიანებით ანონიმური) სენეკა 226-დან. ქრისტიანობა, როგორც განსაკუთრებული რელიგია, არ განვითარდა მხოლოდ ბუნებრივი გენეტიკური გზით ფილონიზმიდან ან ნერონის მასწავლებლის სტოიკური ჭვრეტებიდან 227. და ფრთხილად გამოკვლევა ცხადყოფს, რომ ამ ყველაზე დიდი ნათესაობის წერტილებიც კი წმინდა პავლესთან არის განსხვავებული ხასიათი და მოხსენიებულია მათ სათავეში ქრისტეს დასაბამიდან, სადაც ისინი თავად პოულობენ ერთადერთ წყაროს და ექსკლუზიურ მნიშვნელობას 228. და თუ მახარებლისთვის ბუნებრივია, რომ იცის სტოიციზმის შესახებ, იყენებს მის ძეგლებს ათენური არეოპაგუსის 229-ის შესაბამისი აუდიტორიის წინაშე, მაშინ ეს გარემოება საერთოდ არ უნდა იქნას განმარტებული რელიგიურ-ქრისტიანული შინაარსით დაჯილდოვებული სტოიკური ვალდებულების მიმართულებით. პირიქით, თვით სენეკასთვისაც კი სტოიკური დოგმები იყო დამღუპველი ბალასტი, თრგუნავდა კაშკაშა გონებისა და მგრძნობიარე გულის მაღალ იმპულსებს 230. მათში არ იყო ჭეშმარიტი სიცოცხლისუნარიანობა, საკმარისი მაინც პიროვნული აღორძინებისთვის, რათა არ ყოფილიყო იშვიათი წინააღმდეგობა თეორიასა და პრაქტიკას შორის. ნერონის მასწავლებელი მძიმე მანკიერებიდან 233 და ეჭვები ან ბრალდებები მას უხსოვარი დროიდან ადევნებდა 234, რომელიც მხარს უჭერს მრავალი ფაქტობრივი მონაცემით 235. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მრავალი დამსახურება და დამსახურება ასევე უდაოა, 236 ისინი მაინც ამბობენ, რომ ის უფრო ჭკვიანი მხატვარი იყო, ვიდრე ფილოსოფოსი, რომელიც 23 ცარიელობდა. მისი მაღალი ფორმულების პირადი განხორციელება 239. სენეკას ნამდვილი ბოდიში იქნება ის, რომ ის იყო თავისი დროის შვილი 240, რასაც სტოიციზმი 241 და მისი ეთიკური შეხედულებები 242 ასე თანმიმდევრული იყვნენ. ფილოსოფოსის ქრისტიანობა უკიდურესად ფარდობითია და ძლივს აღწევს ერასმუსის მშვენიერი აფორიზმის დონეს (1529 წლიდან): „თუ სენეკას წარმართად კითხულობთ, ის ქრისტიანულად წერდა: თუ მასში ქრისტიანს თვლით, მაშინ ის წარმართულად წერდა“ 243, ისევე როგორც გოეთეს წარმართებს შორის არის განსჯა24. თავისი სტოიკური რწმენით, სენეკამ უარყო ქრისტიანობა თავისი არსით და, წმინდა წარმართულ საფუძველზე აგებული, ღრმა უფსკრულმა გამოყო 245 და მათგან გადახრით მან გამოავლინა მხოლოდ სულის დაღლილობა და მელანქოლიური სურვილები, რომლებიც წარმოიშვა წარსულისა და აწმყოს სიცარიელედან, მაგრამ არა ნათელ ნაყოფში. ყველა ბოჭკოების მიერ ნაწინასწარმეტყველები, რადგან ის ჩვენში და ჩვენს შორის მკვიდრობს ძლევამოსილი ძალების მთელი სისრულით, ამასობაში რომაელი ფილოსოფოსი ურჩევნია თვალები დახუჭოს და არ იფიქროს მომავალზე... თუ მართალია, რომ სენეკას, ეპიქტეტისა და მარკუს ავრელიუსის წიგნები, როგორც იქნა, ძველი სამყაროს 246 წიგნებია, მაშინ მათში მხოლოდ ამ უკანასკნელთა ნარჩენებს ვკითხულობთ და არ გვესმის სიმონის კურთხევა უფლის სიკეთის წლის დასაწყისამდე. ეგოისტურ ამაყ სტოიციზმში არ არსებობდა კონსტრუქციული შემოქმედება, რომელსაც შეეძლო სამყაროს აღორძინება და გარდაქმნა 247. ისტორიის წინ მოძრაობა განისაზღვრება წარმოდგენილი ჰორიზონტების სიგანით და სტოიკოსებს პერსპექტივაც კი არ ჰქონდათ. მათ არ იცოდნენ ნეტარი მომავალი და ამიტომ ნაღდად ვერ აძლევდნენ რაიმე სასიამოვნოს. ამის კარგი ილუსტრაციაა მონობის საკითხი ადამიანის ღირსების ფუნდამენტურ შეხედულებასთან დაკავშირებით. აქ არის სტოიკოსების ბიოგრაფიის ერთ-ერთი საუკეთესო გვერდი და ამბობენ, რომ ქრისტიანობამ ეს ბრწყინვალე ფოთოლი აქედან ჩადო თავის სახარებაში... ასეთი ვარაუდი ახლა მით უფრო შესაძლებელია, რადგან ისინი ცდილობენ ქრისტიანობა პროლეტარიატის 248 სურვილებიდან გამოიყვანონ და დააკავშირონ თავისუფლებისმოყვარე აჯანყების საგალობელ ამბებს მონების თავისუფლებისმოყვარე აჯანყების შესახებ. აქტი, მაგრამ გლობალური განვითარების კულტურულ-ისტორიული ფორმა 251, რომლის ფესვები ძველ მონობაში 252 მოძრაობებს უბრუნდება. დამახასიათებელი იყო ის, რომ ამ მებრძოლებს შორის გამოირჩეოდა ვინმე იესო 253 და მათ შეინარჩუნეს ჯვრის თაყვანისცემა, როგორც სიკვდილით დასჯის და წამების ინსტრუმენტი მტრებისგან 254, მაგრამ ასახულია უფალი სიკვდილისა და განადგურდება. საერთო სოციალური რევოლუციის შესაბამისი მომენტები 255 . ასეთი გენეზისით, მოგვიანებით ქრისტიანობამ ისტორიული ქრისტეს გარეშე 256 მოითხოვა ჰუმანიტარული თეორიული დასაბუთება, რომელიც, სავარაუდოდ, ყველაზე ჰუმანური სტოიციზმისგან იყო აღებული. სად არის ამ მარტივი პროცესის კვალი? ისტორიულ პირობებში, სტოიკური ფილოსოფია ამ თემაზე კეთილშობილური ფერებით არის დახატული. კონტრასტი წარსულთან და მეინსტრიმთან ძალიან მკვეთრია და მთლიანად სტოიციზმის სასარგებლოდ, მის დიდებასა და პატივსაცემად. ამბობენ, რომ შავკანიანთა ტანჯვა მხოლოდ წვეთია ძველი მონობის უბედურების ოკეანესთან შედარებით, რომელიც ბუნებრივად ითვლებოდა 257 და მისი წევრები უბრალოდ ლაპარაკობდნენ რაღაცეებზე (მუნჯთან და უსულოებთან ერთად) 258 და - უვარგისობის შემთხვევაში - თავისუფლად გადასცემდნენ სიკვდილს 259. პლატონიც კი არ აწესებს მკვლელობას2 cruceroel cruceroel-ის მიმართ. ისინი ლეგიტიმური 261, ხოლო არისტოტელე, არ ხედავს მათში რაიმე ნებას ან მიზეზს 262, ამ ინსტიტუტს აფუძნებს თავად ადამიანის ბუნებას 263. რომში მონას არ ჰქონდა უფლებები და ძლივს იყო აღიარებული ადამიანად 264. სინამდვილეში, როგორც ცოდვის ერთ-ერთი ყველაზე ცუდი ნაყოფი, მონობამ გამოიწვია უზნეობა. ეს სულაც არ არის ის, რასაც ჩვენ ვხედავთ სტოიკოსებს შორის, განსაკუთრებით რომაელებში, რომლებიც ყველაზე მეტად მუშაობდნენ ამ ამოცანის შესრულებაზე 266, ძირითადად პრაქტიკულ მორალზე 267 ამახვილებდნენ ყურადღებას, ისევე როგორც ზოგადად ეთიკური პრობლემა 268 ყოველთვის თამაშობდა მათთვის ყველაზე მნიშვნელოვან როლს და მასში საყოველთაო ძმობისა და ურთიერთსიყვარულის პრინციპი 269 წამოვიდა წინა პლანზე. სენეკას აზრით, ეს იყო ყველაზე ნაზი სექტა 270 და მისი სოციალური ეთიკა განსაკუთრებით წააგავს ძმური სოლიდარობისა და მადლით აღსავსე თანასწორობის მაღალ სამოციქულო უნივერსალიზმს 271. სასტიკი ნერონის მასწავლებელი ავლენს დელიკატურ რბილობას 272 და წმ.272 წმ. 274. აქ იგი აღემატება არა მარტო ციცერონს, არამედ თვით სოკრატესაც 275. მისი გამოსვლები 276 ხშირად მშვენიერი იყო 277 და სულაც არ იყო მიმტევებლობისა და სიკეთის ქრისტიანული სახარების მიბაძვა 278 . მონობაში მყოფი ბატონების სისასტიკით ბევრი განიცადა, ეპიქტეტე პირდაპირ ბრძანებს მონების სიყვარულს 279, რომლებიც აღარ ითვლებოდნენ 280-ში. კონსტანტინემდე ამ სფეროში ბერძნულ-რომაული კანონმდებლობის შთაგონება იყო სტოიკები. 281 და ხაზგასმით არიან გამოცხადებულნი ქრისტიანული ზნეობის წინამორბედებად ამ საკითხში 282 . სტოიკოსების გავლენით კანონმა დააწესა საყოველთაო ბუნებრივი თანასწორობის პრინციპი 283 და აქედან ქრისტიანობამ მიიღო მონობის თეორიული აღიარებისა და პრაქტიკული შერბილების პოლიტიკა 284, თუმცა რეალურად მან არ გააუმჯობესა თავისი სოციალური მდგომარეობა 285 და პავლე მოციქული სრულიად გულგრილი იყო ამ სოციალური არანორმალობის მიმართ. ამ სფეროში, სტოიციზმის 287 ისტორიული ღირსება უდაოა და მის ბუნებაში მდგომარეობს მონობის უარყოფა, თუმცა, მაგალითად, პოსიდონიუსმა დაუშვა ეს უკანასკნელი 288. თუმცა, არ არის საჭირო საკითხის გაზვიადება ქრისტიანული ორიგინალურობის დაბნელებამდე. ეს სკოლა ასწავლიდა საყოველთაო ძმობას 289 . სენეკას სტოიკური უტოპიზმი ოცნებობს ჰუმანიტებზე - ყველა ადამიანის ზესახელმწიფოებრივ გაერთიანებაში 290 - და ამ მხრივ, თითქოსდა, მოელის ქრისტიანულ რელიგიურ ჭვრეტას. არსებითად ეს იყო სრულიად განსხვავებული, თუ არა სრულიად საპირისპირო. უნივერსალური სიყვარული, რომელიც სტოიციზმის ზნეობის გვირგვინი იყო, არ მომდინარეობდა მისი პრინციპებიდან და შენარჩუნდა სხვა გავლენით 291, ხოლო შეხედულებების სტოიკური რელიგიურობა მხოლოდ პირობითად ფარდობითი იყო 292. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სტოიკური უნივერსალიზმისა და ჰუმანიტარიზმის ყველა მხარდაჭერა იყო წმინდა ნატურალისტური. ისინი ძირითადად ადამიანური ბუნების იდენტურობიდან იქნა შეგროვებული 293, რომელიც ყველაში თანაბრად არის დაკავშირებული ღმერთთან 294. ეს ასევე გულისხმობდა მიწიერი არსებობის პირობების ერთგვაროვნებას, როდესაც ყველასთვის არის საერთო დედა - სამყარო 295, ყველა სარგებლობს ჰაერის, სინათლის და ა.შ. ბუნებრივი სარგებლით და ყველას საერთო ბედი ელის 296. აქ მთელი დასაბუთება აღმოჩნდება ფიზიოლოგიური, ფსიქოლოგიური და სოციოლოგიური. რელიგიური ასპექტი თითქმის მთლიანად არ არსებობს 297 - და ეს არის ფუნდამენტური განსხვავება ქრისტიანული შეხედულებისგან, რომელშიც რელიგიური თვალსაზრისი მთლიანად ჭარბობს. ქრისტიანობას შეეძლო მოეპოვებინა თავისი მოკავშირე სტოიციზმში, მაგრამ პრინციპში იგი მაღლა იდგა მისთვის მიუწვდომელ მწვერვალზე. ეს თვისება აისახება რადიკალურ განსხვავებულობაში შემდგომ აპლიკაციებში. ექსკლუზიურად ნატურალისტურ არგუმენტებზე ფოკუსირებით, სტოიკური ფილოსოფია იკეტება მიწიერი შესაძლებლობების წრეში და ვერ ახერხებს თავის დაღწევას ამ კლანჭიდან. მას არ აქვს ამ დონეზე ასვლის საშუალება და ამიტომ მას შეუძლია მხოლოდ უარყოს ეს შეზღუდვები, მოკლებულია მათი აღმოფხვრის უნარს. ასეთი კოსმოპოლიტიზმი, რომელიც უარყოფდა ხალხთა წინააღმდეგობებს, არ უზრუნველყოფდა უფრო მაღალ გაერთიანებას 298 . მაშასადამე, სტოიკური უნივერსალური ძმობა არის უწმინდესი აბსტრაქცია 299, სადაც რომაულ ნიადაგზე პანეეტიუსის წყალობით განვითარებული ჰუმანუსისა და ჰუმანიტას იდეები დიდხანს ვერ გაძლებდა 300; აქ კოსმოპოლიტიზმმა გამოიწვია არა სასიცოცხლო აქტივობა, არამედ აპათიური ჭვრეტა 301. მართალია, ἀπάθεια, რომელიც ყველაზე მაღალი სიკეთე იყო ეპიკურელებისთვის, სტოიკოსებს შორის იყო პროგრესის დასაწყისი 302, როგორც ქრისტიანულ ასკეტიზმს 303, მაგრამ იქ იყო გულგრილობა, ზოგჯერ ესაზღვრება ამ კომუნიკაციის არაბუნებრივ მაგალითს შორის ცოლები, თანაცხოვრება მამა-შვილს შორის) 304 და წმინდა სტოიკი ἀπάθεια 305 ზოგადად უცხო იყო პავლესათვის. სტოიციზმისთვის ყველაზე კარგი და უდიდესი რამ იყო მონობის ტვირთამწეობის, შესაძლოა არანორმალურობის დადასტურება, მაგრამ ეს უკანასკნელი მაინც გადაულახავი აღმოჩნდა. და რადგანაც ყველაფერი გარეგანი გულგრილია, თავისუფლებასა და მონობას შორის ფაქტობრივად განსხვავება არ არის, რომელთაგან მეორე შეზღუდვის გარეშე შეიძლებოდა შენარჩუნებულიყო 306. აქედან გამომდინარე, ლოგიკურია, რომ ყველა სტოიკოსი რეალურად ლაპარაკობდა მონობის 307 და ზიზღით ეპყრობოდა მას 308 - გარდა ეპიქტეტის 309-ისა. ანტიკური ხანის არც ერთ მწერალს იმედიც კი არ ჰქონია, რომ ეს სამარცხვინო ინსტიტუტი ოდესმე გაუქმდებოდა 310, თუმცა ყველა გრძნობდა მის საშინელ დეპრესიას და ბატონების სახელით სენეკამ თქვა: „ჩვენი მონები ჩვენი მტრები არიან“ 311. და ეს ყველაზე ჰუმანური მოაზროვნე, რომელიც უარყოფს მონობას 312 და შიშით 312 ცდილობდა. სოციალური საფუძვლების შერყევის ბრალდებები 314 და თვითონაც უგუნურებამდე უყურადღებოდ მიიჩნიეს ლიბერალური გამოსვლები 315. მაშინ სტოიკოსებმა მხოლოდ ცოცხალი მტკიცებულების უარყოფა შეძლეს - და, იმის მტკიცებით, რომ მხოლოდ სული 316 არის დამონებული, მათ მხოლოდ დაამტკიცეს მათი ძირითადი და რეალური სისუსტე, როდესაც - პანეციუსთან ერთად - დაამოწმეს, რომ მსოფლიოში ყველაფერი ძალიან ცუდია31. . მაშასადამე, სამოციქულო მსჯელობის უახლოესი ანალოგიებითაც კი (მაგალითად, 1 კორ. 7-ში), მათგან მხოლოდ აბსტრაქტული თეორიული სიზმრები გვაქვს 318. ასეთი უტოპიები ყოველთვის უსიცოცხლოა და ნაყოფს არ იძლევა. ჩვენ ვიცით, რომ ჩრდილოეთ ამერიკის შეერთებულ შტატებში იძულებითი ემანსიპაცია წარმოშვა მართლაც მშვენიერი იურიდიული ფიქცია და ჯერ კიდევ არ აღმოფხვრა სოციალური დაყოფა ფერადკანიანებსა და თეთრებს შორის 319 . ანტიკურ სამყაროს, სადაც მხოლოდ ებრაელი 320 გამოირჩევა შედარებითი რბილობით, კიდევ უფრო ნაკლები საშუალება ჰქონდა თავისი სისტემის გარდაქმნისთვის; მას სჭირდებოდა დახმარება გარედან 321, და ეს იყო არა სტოიციზმი, რომელიც უზრუნველყოფდა მათ, არამედ ქრისტიანობა 322. ამ უკანასკნელმა მონაში თავად მიაღწია წინსვლას თავისუფალს, რომელმაც თანდათანობითი ზრდა გარდაუვლად დაარღვია მისი ბორკილები და შექმნა ჭეშმარიტად თავისუფალი ფორმები. და, მოწოდებით, რომ არ შეგრცხვეს შენი მონობის გამო (1 კორ. 7:21), ახალი რელიგია საერთოდ არ ადარდებდა თავისუფლების უბრალო მირაჟს. მოციქულს საერთოდ არ ჰქონდა ენთუზიაზმი და არანაირი პრაქტიკული შეუსაბამობა ფაქტობრივ პირობებთან 323 თუ დაადასტურებდა ამ სიკეთის არსებობას მისი რეალური არყოფნის პირობებში 324 . არა, შეძენილი აღორძინების ღვთაებრივ შვილობაში მის წინაშე იყო ემპირიულად ფლობილი თავისუფლების უდავო ფაქტი და ის, გარდაქმნის ადამიანურ გულებს, აწარმოებდა სოციალურ თავისუფლებას ყველას გაძლიერებულ თავისუფლებაში. მიიღო ყველა ზომა იმისათვის, რომ დაარღვიოს ყველა მონური ინსტიტუტი 328, რომელიც შეიცავს მათ მიმართ მტრულ პრინციპებს 329. სამოციქულო სწავლება არა მხოლოდ შეუმჩნევლად მიიყვანა ამგვარ ხსნამდე 330, არამედ მიზანმიმართულად იყო მიმართული ამისკენ, რადგან წმინდა პავლეს ზიზღი მონობისადმი 331 უდაოა -32 მისი აბნორმალობის გამო. აქ მახარებელი არის შეგნებული რევოლუციონერი 333, რომელმაც მონაში შექმნა დედამიწის თავისუფალი მოქალაქე, რადგან ის არის მასზე ზეციდან. მსოფლიო ისტორიამ გაამართლა სამოციქულო ღვაწლი და, პირიქით, გამოავლინა, რომ თეორიულად ქმედუუნარო სტოიციზმი რეალურად არაეფექტური იყო. ამ ეტაპზე მისი მნიშვნელობა ზედმეტად გადაჭარბებულია. ახლა უკვე ზუსტი კვლევის შედეგად დადგინდა, რომ მონობის უფლებების სამართლებრივი ნაკლებობა არ ემთხვეოდა რეალურ ვითარებას. პირიქით, ეს უკანასკნელი ბევრად უკეთესი იყო და დაიკავა თავისი განუყოფელი ადგილი სოციალურ სტრუქტურაში, რაც მოითხოვდა პატივისცემით ადაპტაციას 334. ცხოვრება ბევრად წინ უსწრებდა მოძღვრებებს, რომლებიც ძნელად ახერხებდნენ მას 335. ამ მხრივ, სტოიციზმი სულაც არ იყო ნამდვილი მამოძრავებელი და მხოლოდ ცდილობდა თეორიის შეთავსებას მოვლენასთან. მისი პატივია, რომ მან დაამტკიცა ის, რაც მოხდა, პირველად ისაუბრა მტრების სიყვარულზე, 336 მაგრამ რეალური გაუმჯობესება მისი დამსახურება არ არის. ამ როლშიც კი, სტოიკური სისტემა ძლივს იყო თავისი მოწოდების სიმაღლეზე. თავისი უტოპიური იმპულსებით ის აღვივებდა თავშეუკავებელ მეოცნებეობას, მაგრამ არ მატებდა სიცოცხლისუნარიანობას განთავისუფლების ფუნქციონირების პროცესს. მასში ბევრი კარგი სიტყვა და აზრი იყო, მაგრამ აქტიური, კონსტრუქციული სიყვარულის ერთი წვეთი არ იყო 337. მისთვის სათნოება ზედმეტად რბილი ჩანდა, თუ არ აძლევდა საშუალებას მისი სისასტიკის შეგრძნება, ხოლო დათმობა მიუახლოვდა სისუსტეს 338, სიკეთე ჯერ კიდევ ჩამოუვარდება suum cuique the deadness 334 და სიცივის უფლებას არ აძლევდა. ყველაზე ენერგიული ამოძრავებს და კლავს მათ კვირტში. იგი ასოცირდებოდა სკოლის მსგავს, ამაყ არისტოკრატიასთან, რომელიც არ აძლევდა სტოიკოსებს წარმატებულად ემუშავათ საზოგადოებრივი კეთილდღეობისთვის 341 და - განსაკუთრებით - ხალხის ბნელი ქვედა მასებისთვის, რადგან ისინი სძულდნენ მას სექტანტური შეუწყნარებლობის გამო 342 . დაბოლოს, ანტიკური სამყარო ზედმეტად დამღუპველად უყურებდა გარეგნულ ფიზიკურ შრომას 343, რომელიც არისტოტელემ აბუჩად აგდებდა 344 წელს, ხოლო პანეეტიუსი მიიჩნევდა უღირსად თავისუფალ ადამიანს (Ci se g. De offic. I, 150) 345. ადვილი არ არის იმის გაგება, როდესაც გამოცხადებულია, რომ ქრისტიანობამ აიღო მისი დევიზი „შრომა! 346 რომაული ფილოსოფიიდან, ვინაიდან რომაელები ყოველმხრივ უგულებელყოფდნენ ამ საქმიანობას 347. აქ იყო ახალი დაბრკოლება სტოიკური ეგალიტარიზმის რეალიზებისთვის. ქრისტიანობა ამ მხრივ დამოუკიდებელი და ორიგინალური იყო, უფრო მჭიდროდ ემთხვეოდა ებრაულ ტრადიციას, მაგრამ ყოველგვარი მიბაძვის გარეშე 348 ასრულებდა ბიბლიურ შეხედულებას ყურადღებისა და მონების მიმართ ლმობიერების შესახებ 349 . ამის მიზეზი კი ის არის, რომ მას ჰქონდა ქრისტეში საყოველთაო სიყვარულის ამოუწურავი წყარო, რომელმაც ყველას გაათავისუფლა ღმერთთან შვილობა და სრული უფლებები, როგორც ღვთის შვილები. ამ რელიგიურ საფუძველზე მოციქული 350 ადგენს თავს და ავითარებს ყველაფერს ქრისტეს სულით. ყველა გარეგანი სარგებელი თავისთავად აღმოიფხვრა და ვერ მიაღწია მის დონეს. თუმცა ამბობენ, რომ იუდაიზმის ბუნებაში ფესვგადგმულია ჰუმანიტარული განწყობილება ყველა ადამიანის მიმართ 351 როგორც ძმები 352, რატომ არის მასში მეზობელი არა მხოლოდ თანამემამულე 353, არამედ ყოველი ადამიანი 354 - თუნდაც წარმართი 355, რადგან ღმერთს ემსახურება ეს უკანასკნელი უნივერსალური მღვდელმთავარი 356. 357, რომლის მიხედვითაც მთელი კაცობრიობა უნდა უყვარდეს, 358 და ეს პრინციპები დღემდე უცვლელად არის აღიარებული 359. არა მარტო ჰილელის 360, არამედ სხვა რაბინების 361 ეთიკა იდეალური იყო ჰუმანური. გამოდის, რომ სწორედ ებრაულ პრაქტიკაში შეიქმნა ევანგელისტური სიყვარულის პრინციპი და ქრისტიანული ქველმოქმედების მთელი სისტემა უბრალოდ იქიდან იყო ნასესხები 362 . იუდაიზმი ეფუძნება მეზობლების სიყვარულს 363, როგორც მის საფუძველს 364 - და ქრისტიანებმა მისგან ისესხეს ეს მცნება 365. რაბინიზმი ასწავლიდა წარმართების სიყვარულს 366 და მტრების 367, და ამის შემდეგ უფალმა გაიმეორა ეს ჭეშმარიტება 368. მხოლოდ ამ მიმდებარეობის გამო არის ქრისტიანობა უნივერსალური და ზოგადად ისტორიული ცალსახა ჯუდაჰნკის გარეშე. 369, თავისთავად - როგორც ეკლესია - იგი გამსჭვალულია ყველაზე ვიწრო სპეციფიკით 370, იმავდროულად, იუდაიზმი სრულიად და ცალსახად უნივერსალურია 371. ეს დასკვნები სრულიად უდავოა ებრაელი ავტორებისთვის, მათთვის მხოლოდ ბუნებრივი დასკვნაა. ისინი ამბობენ, რომ ყველაფერი მშვენიერი, რაც მიეწერება ქრისტიანობას, არის ებრაული საკუთრება 372 და მხოლოდ ამ გზით არის იგი აღმატებული სხვა რელიგიებზე 373, რაბინიზმისგან შეიტყო მისი ყველა ამაღლებული ჭეშმარიტება 374. ძველი აღთქმის ბიბლიის შემდეგ, ახალი აღთქმა ითვლება ებრაული გენიოსის ყველაზე მონუმენტურ და დიდ პროდუქტად 375, ებრაელი დაბადებიდან 376 და იყო ქრისტეს მიერ. ფარისეველი 377 და ჰილელის მოწაფე 378 , რომლის რწმენა გახდა მისი რელიგია 379 . ებრაული და ქრისტიანული მორალის იდენტურობა 380 დოქტრინაში დამთხვევით, მეზობლებისადმი ჰუმანიტარული სიყვარული 381 გარდაუვალია მაშინ, რასაც მოწმობს პარალელები მთაზე 382. ქრისტიანობა, როგორც თავისი არსით, ასევე მისიონერული დაპყრობით, გადამწყვეტი ვალია იუდაიზმის მიმართ. პავლეს ქრისტეც კი რჩება ებრაელი ხალხის ფაქტობრივ ღმერთად 384 და - ჯვარზე ტანჯვის გარდა - აქ ყველაფერი დიასპორის რაბინული წრეებიდან მოდის 385; მაცხოვრის პავლეს გამოსახულება ასახავს გვიანდელ ებრაულ ტიპს, რომელიც იცვლება ისტორიული პიროვნების მხოლოდ რამდენიმე რეალური ნიშნით 386. მთელი პავლეს თეოლოგია დიდი ხანია ისწავლებოდა იერუსალიმის სკოლებში და რომაელთა გამორჩეული არგუმენტები წმინდა რაბინულია. პავლე დიდი ხანია ემზადებოდა ისრაელის ღმერთის ებრაელ მისიონერად 388 და იყო აქტიური პროპაგანდისტი წინადაუცვეთელებს შორის 389 , მაგრამ თავის „განდეგად“ წარმართულ სამყაროში წარმართულ სამყაროში წარმატებას მიაღწია მხოლოდ პროზელიტთა შორის 390, უარყო კანონი, თუმცა შეინარჩუნა ცოდვების ებრაული კატალოგი 391 . ქრისტიანობა განასახიერებდა ებრაულ მესიანურ მოლოდინებს და ჰაგადისტების მორალურ მისწრაფებებს 392 და ამიტომ იგი მთლიანად ეკუთვნის იუდაიზმის ისტორიას მათ საბოლოო განცალკევებამდე 393 . რაც შეეხება ამ უკანასკნელს, ქრისტიანობამ აქ დომინირება მოიპოვა, მაგრამ უფლება სამუდამოდ შეინარჩუნა იუდაიზმმა 394, რადგან პირველი მომდინარეობს არა წმინდა რაბინული წყაროდან, არამედ ბნელი პოპულარული ბერძნული ესქატოლოგიიდან, რომელიც შემოიჭრა ებრაელთა ჭეშმარიტ ჭვრეტაში. საიდუმლოებები და პოპულარული ბერძნული ფილოსოფია 396; არ არსებობდა შინაგანი მთლიანობა და ასეთ კონგლომერატს, რა თქმა უნდა, თან ახლდა თანმიმდევრული განვითარების ყველანაირი დუღილი 397 . აქედან გამომდინარეობს მასში არსებული დამახინჯებები, ვრცელდება იქამდე, რომ ღმერთის ცნებაში ქრისტიანობამ თითქოსდა წამოაყენა იუდაიზმის მიერ აღიარებული დედობის მომენტი სამშობლოს ნაცვლად 398 . იგივე ითქმის მორალში, სადაც ქრისტე ეთანხმება რაბინიზმს და მაინც გადახრის პრინციპში და შედეგებში 399, რაც რადიკალურად ცვლის დეკალოგის 400 ხასიათს, რის გამოც მთელი ახალი აღთქმის ეთიკა 401 რადიკალურად განსხვავებულია. ეს ნიშნავს, რომ ქრისტიანობა მხოლოდ მოყვასისადმი სიყვარულს ქადაგებს ასახული და დამახინჯებული სახით, ნასესხები აქვს მას იუდაიზმიდან 402. პირიქით, თალმუდი არის „ყველაზე ნათელი ჰუმანიტარიზმის ყველაზე სუფთა წყარო“ 403 და ამ ეტაპზე ყველა წმინდა წერილის საუკეთესო აქცენტს და უმაღლეს რეალიზებას ემსახურება, თუნდაც მის წინასწარმეტყველურ შინაარსში40. მაგრამ ჯერ-ჯერობით მეტი არაფერია გარკვეული, ვიდრე ის, რომ თალმუდი ასახავს ფარისევლობის 405 დოქტრინას, რომელიც გახდა ყველა შემდგომი იუდაიზმის რელიგიურ-დოგმატური სიმბოლო 406. გარდა ამისა, ჩვენ გვაქვს, რომ თუ ძველი აღთქმა იყო მომზადება სახარებისთვის, მაშინ ფარისეველთა ღვთისმოსაობა კანონიდან მიჰყავდა არა ქრისტიანობამდე და ეს გადაწყდა ტალკრორიზმის მიერ40. წინასწარმეტყველური იდეალების პროგრესული დაცემა 408, რის გამოც საბოლოოდ მას არ ჰქონდა არც იმედი ხსნაში მომავალში, არც ამ ხსნის ფლობა აწმყოში, არც მეორეს უზრუნველყოფა პირველი 409. ასეთ პირობებში იუდაიზმი არ შეიძლება იყოს ქრისტიანული უნივერსალიზმის წინაპარი. იგი ეფუძნება ძმობის იდეას, რომელიც იქმნება ქრისტეში ღმერთთან ჩვენი შვილებით. აქ ნიადაგი წმინდა მესიანურია და თავისი ბუნებით საერთოდ არ ემთხვევა ებრაულს. ქრისტიანობაში ყველაფერი ზემოდან მოდის და მოწყობილია ძეში ღვთაებრივი გამოსყიდვით, ხოლო იუდაიზმი იმდენად ცოტაა დამოკიდებული უზენაეს დახმარებაზე, რომ თავად იწვევს მესიას ლეგალიზმის, მონანიების, ქველმოქმედების და ა.შ. 412. ბუნებრივია, მესიანურ იდეას არ გააჩნია აბსოლუტური სოტერიოლოგიური აუცილებლობა იუდაიზმში, რომელიც, როგორც წესი, ამაყობს ირაციონალური დოგმების არარსებობით 413. მასში არასოდეს ყოფილა მიდრეკილება ეძიოს ზეციური მხსნელი 414 და რაბინული გამონათქვამები მის შესახებ თითქმის იზოლირებულია. დანართი ან ერთი ღმერთის მოძღვრების განსაკუთრებული გამოხატულება 416, კარგი და კეთილგანწყობილი მისი ხალხისთვის. „აპოკრიფები“ უფრო ჩუმად არიან მის შესახებ 417, ვიდრე ავლენენ 418-ს, ფილონ კი მას უკიდურესად ბუნდოვნად განმარტავს 419. ასეთი წინაპირობებით, არ არსებობს მესიის ბატონობისა და ღვთაებრიობის აუცილებელი საყრდენი 420. ყველა შესაბამის ლიტერატურაში, მინიშნებებია მისი ციური სუბსპორტულობის2 და მათი არარსებობის შესახებ. . არ არსებობს მკაფიო რწმენა ამ თემაზე 422, რომელიც არ არსებობდა თუნდაც დახურულ პარტიულ წრეებში 423; მაგალითად, ენოქის წიგნისთვის, რომელსაც ზოგიერთი მიაწერს ქრისტიანული ეპოქის დასაწყისს 424, უფრო სავარაუდოა, რომ ადამიანი 425 ან მართალი მოწამე ზეცაში აიყვანეს 426. ისრაელის მესიანური გამოსყიდვის ფაქტობრივი იდეა 427 ადრე არსებობდა და ამ თვალსაზრისით მესია ასევე არის სამოთხეში28, როგორც ორიგინალური პრინციპი. 429. ეს პოზიცია ასევე მართებულია აპოკრიფისთვის 430. ფაქტობრივად, დასაშვებია მხოლოდ იდეალის განსახიერება მიწიერ პირობებში, როცა ღვთაებრივი დანიშნულება ხელშესახებ რეალობად იქცევა. ეს, რა თქმა უნდა, რეალური პიროვნება იქნება, მაგრამ მხოლოდ ის სულაც არ არის ზეადამიანური 431 და სულაც არ არის ღვთაებრივი 432, არამედ ადამიანი 433. ღვთაებრიობის შესახებ მინიშნებები ეკუთვნის პოსტტანეტურ ძეგლებს და ასიმილირებულია 434 წლის ქრისტიანობის გავლენას; ეს უკანასკნელი სავსებით შესაძლებელია, რადგან ხანდახან ბევრად უფრო სავარაუდოა, რომ იუდეო-რაბინული ფორმულები ასახავს და კოპირებს ქრისტეს გამონათქვამებს 435, ვიდრე პირიქით; თალმუდი იცნობს და უარყოფს ქრისტიანობას 436 და სავარაუდოდ იმეორებს (შაბათლიში 30b) არგუმენტებს პავლესა და გამალიელს შორის 437. მის რეალურ ისტორიულ არსებობაში მესია გამოსახულია როგორც ეროვნული მისწრაფებების მატარებელი 438 და გამსჭვალულია იუდაიზმის პოლიტიკური მისწრაფებებით4-394. ექსკლუზიურად გაბატონებული, ხშირად უხეში ხასიათის 441. ებრაელები ელოდნენ და ეძებდნენ პოლიტიკურ მესიას, როგორც შურისმაძიებელ მეფეს 442, და მის პირში "სამეფო არა ამქვეყნიური" 443 მათთვის სრულიად წარმოუდგენელი იყო. ის არის პოლიტიკური ოცნებების კონკრეტული რეალიზება 444, მისთვის ყველა წინაპირობა პოლიტიკური ხასიათისაა 445 და მისი მისიაა უბრალოდ მიწიერი 446. ზოგადად, ებრაელი მესია არასოდეს ჩნდება ექსკლუზიურად სულიერ მეფედ, 447 და პოლიტიკური კონოტაცია არსად წაშლილია ტანელებისგან, 448 რადგან სწორედ ეს იდეა დაიბადა 449 ისტორიულად განპირობებული პოლიტიკურ-ეროვნული მიდრეკილებიდან. ასეა ყველაფერი ასახული თალმუდში და ეს არის იუდაიზმის მართლმადიდებლური და საბოლოო ავტორიტეტი 450. იგივე ითქმის არარაბინულ ძეგლებში: მოსეს ამაღლების მიხედვით მხსნელი ღვთაებრივი შურისძიების ინსტრუმენტია, 451, ეზრას მე-4 (3) წიგნში, ყველაფერი აღსავსეა 5, რომლითაც 451. ბარუხის აპოკალიფსი ეთანხმება, 453, ხოლო აბრაამის აპოკალიფსი მესიის მთელ როლს ამცირებს გაფანტული ისრაელების შეკრებასა და გაერთიანებაზე 454. ეროვნულ-პოლიტიკური ელემენტი გაჟღენთილია იუდაიზმის მთელ მესიანურ ესქატოლოგიაში 455 და მესიის პირდაპირ პოლიტიკურ იდეალს 456 რემინი. მისი თავდაპირველი წყარო ღმერთის მიერ მოწოდებული ეს უკანასკნელი ფაქტობრივად ნიშნავს მხოლოდ ებრაელთა მონობისგან განთავისუფლებას და თეოკრატიული სახელმწიფოს აღდგენას 457, როგორც მოსალოდნელი იყო და მიღწეული მცდელობა იყო, მაგალითად, ბარ კოჩბას დროს 458. 459 წლის ამქვეყნიური გვირგვინის მატარებელი, მეფე და ზნეობრივი გმირი, ებრაელი ხალხის პოლიტიკური და სულიერი წინამძღოლი: - ასეთია მესიის ებრაული იდეალი ტანიანთა შორის, ანუ თითქმის 220 წლამდე. ქრ. 460, მაგრამ აპოკალიფსებშიც კი ყველგან ჩნდება დიდებისა და გამარჯვებების აურაში 461. მისი პროტოტიპია მოსე 462 და ყველა დავალება ამოწურულია ეროვნულ-პოლიტიკური ინტერესებით და არ აქვს არც მიზანი და არც გამომსყიდველი ღირებულება. იუდაიზმი თავის მხსნელს კი არ ანიჭებდა 463 ცოდვების მიტევების ძალას და ძალას და არ სჭირდებოდა მისი გამომსყიდველი მსხვერპლი, რის გამოც ნებისმიერი მესიის სიკვდილი არ შეიძლებოდა შეიცავდეს 464 ქრისტიანული გაგებით შემწყნარებელ ღირსებას. ებრაელი ავტორები ამბობენ, რომ ტანჯული მესიის იდეა არ არის 465 წლის უძველეს ტრადიციაში და ამის მინიშნებები ჩნდება 466 წლის ქრისტიანობის შემდეგ და როგორც ასახვა, ხოლო მესიის მეორეხარისხოვანი გამოსახულება - იოსების ძე 467 - ჩნდება. ტანჯული მესია არის მხოლოდ ინდივიდუალური კონცენტრაცია ისრაელის სევდიანი პოლიტიკური ბედისა და, როგორც ეროვნული ისტორიის პროდუქტი 468, წარმოიშვა ადრიანეს 469 დევნის შედეგად და პირველად წარმოიშვა ბეტარ 470-ის ჩაბარების შემდეგ. הבלי משיה ან הבלו של משיה არასოდეს მიუთითებს გამომსყიდველ მესიისტურ ტანჯვაზე, არამედ ნიშნავს მხოლოდ „ტანჯვის“ დროებს, რომლებიც აუცილებელია სამყაროში ეროვნული ებრაული ტრიუმფის წინ და განსახორციელებლად 471. მთელ იუდაიზმში არ არსებობს პროპორციული2 და არც იუდაიზმში. მესიანურ-ინდივიდუალური გამოსყიდვა 473 . რელიგიური იდეალების ეს პრინციპული ნაციონალიზმი ავიწროებს უნივერსალისტურ იმპულსებს და გარდაუვლად იწვევს პრაქტიკაში მკაცრ შეზღუდვებს. მართალია, იუდაიზმის მიზანია მთელი კაცობრიობის მესიანური გაერთიანება 474, მაგრამ არანაკლებ მართალია, რომ ამ შემთხვევაში პალესტინა და იერუსალიმი გაფართოვდება მთელ მსოფლიოში, რომელიც, ცხადია, მათში უნდა იქცეს 475, რადგან რაბინებში ღმერთი „ჩვენი მამაა“ მხოლოდ ებრაელი ხალხისთვის 476. მიმართულება 478 ეროვნული მტრობისკენ მიდრეკილებით ყველაფრის უცხოს მიმართ 479 - და დიასპორა 480-საც კი ვერ გადალახა ეს ექსკლუზიურობა. ასე იდგმება ძლიერი ნაციონალისტური ჩარჩო და შემდეგ მათში აუცილებლად ჩნდება საკუთარი გრადაციები. თუ ქრისტიანობა აგებულია ქრისტეს გამომსყიდველი წყალობის უსაზღვროზე და უსასრულობაზე, მაშინ იუდაიზმი დამკვიდრებულია ლეგალურ თვითგამართლებაზე. გასაგებია, რომ იმისთვის, რომ იყოთ სრულყოფილი, ზუსტად უნდა იცოდეთ თავად ნორმა, რათა ის ყოველთვის და პუნქტუალურად შეასრულოთ თქვენს ქცევაში. იუდაიზმში ღვთისმოსაობა აუცილებლად ემთხვევა სწავლას, 481 მაგრამ ეს, რა თქმა უნდა, ყველას არ ახასიათებს, თუნდაც ისრაელში. მართალია, ზოგჯერ ხაზგასმულია, რომ მხოლოდ ქრისტიანობაში და პავლე მოციქულში სიბრძნე 482-ს აქვს მთელი რელიგიური და ეთიკური მნიშვნელობა, ხოლო იუდაიზმში მორალური პრაქტიკა 483 უფრო მაღალია, ვიდრე თეორია და ცოდნა, თუმცა, ამ უკანასკნელისთვის ერუდიცია, რა თქმა უნდა, სავალდებულოა ლეგალური აქტივობის ჭეშმარიტად გამართლებისთვის. მაშასადამე, „მეზობლების“ წრე არ მოიცავს ყველა ისრაელს 484, როგორც ჩანს ებრაული მართლმადიდებლობის ურთიერთობიდან ამ-ჰაარეზ 485-თან. ესენი არიან უბრალო, გაუნათლებელი ებრაელები, რომლებსაც არ აქვთ წვდომა რაბინულ სკრუპულოზობაზე გაგებისა და აღსრულების შესახებ. სწორედ მათი ნომისტური უცოდინრობის გამო დევნიან მათ ფარისევლების მიერ ზიზღით 486 და აღმოჩნდებიან „დაწყევლილი ხალხი“ (იოანე 7:49). ეს ფაქტი ზედმეტად არასასიამოვნოა ებრაული უნივერსალიზმის დამცველებისთვის და ისინი ცდილობენ მის გამოსწორებას სხვადასხვა ჰიპოთეზებით, თითქოს ამ-ჰაარეზის მიმართ მტრობა წარმოიშვა მხოლოდ ადრიანეს დროს და, ფაქტობრივად, 130 487 წლის შემდეგ, ან იერუსალიმის საბოლოო განადგურების შემდეგ, მისი გადაქცევა წარმართულ კოლონიად, როგორც რელიგიური და პროტესტანტი ნაციონალის წინააღმდეგ. დამღუპველია თეოკრატიული ავტონომიისთვის. ყველა ეს და მსგავსი ინტერპრეტაცია სრულიად ხელოვნური და ტენდენციურია, 488 ხოლო რაბინიზმისთვის აბსოლუტურად დარწმუნებულია, რომ ამ-ჰაარეზი არ შეიძლება იყოს ჰასიდი 489 და, შესაბამისად, მოკლებულია ორთოდოქსული ებრაული რელიგიურობის ყველა სარგებელს. ეს მოთხოვნა, რა თქმა უნდა, ვრცელდება ყველა სხვა მსგავს შემთხვევაში. ისრაელის ათმა ტომმა დაკარგა ლეგალური სისწორის მოხერხებულობა: ისინი გაიფანტნენ სხვადასხვა ქვეყანაში 490 და არ დაბრუნდნენ 491 და ამიტომ დაიღუპნენ უცხო ერებს შორის (აკიბა) 492 და თითქმის ყველა განზრახული იყო ჯოჯოხეთისთვის 493. ანალოგიურად, პროზელიტები საეჭვოა თავიანთი ინოვაციებით და იწვევენ დაპირისპირების მაგალითს. ბენ ლაკიში) საუბრობენ მათ სასარგებლოდ 495, მაგრამ, როგორც ჩანს, ჭარბობს არასახარბიელო შეხედულებები 497 - განსაკუთრებით ფარისევულ წრეებში 496 - რომ ეს არის უცხო დანამატი 498, რომელსაც შეუძლია ყველა სახის არაბუნებრიობა 499. მით უმეტეს, ნებისმიერი მიზანმიმართული გადახრა იწვევს შეუწყნარებლობას და ელიას5 მაგალითს. მენეა, რომელშიც ვგულისხმობთ თავისუფლად მოაზროვნე ებრაელებსა და ებრაელ ქრისტიანებს 501. საკუთარი ცნობისმოყვარეობის პირად გამოკითხვებს უარყოფით და უარყოფით მოჰყვა. სწორედ აქ განვითარდა არალეგალური ლიტერატურა აპოკრიფულ-არაკანონიკური თხზულების ციკლში, რის გამოც ისინი გამოცხადებულია არა ჭეშმარიტად ებრაულად 502. აპოკალიპტურმა დოკუმენტებმა ნაყოფიერი ნიადაგი აღმოაჩინა ამ-ჰაარეებს შორის და გავრცელდა ქვედა ფენებში 503. ეს არის პოპულარული ძეგლები 504 და ნაწილობრივ იუდეო-ელინისტური წარმოშობის 505 . მაგრამ ცნობილია, ანათემატიზმის რა დაგმობით ეპყრობოდა რაბინიზმი ამ ნაწარმოებებს 506 და როგორ ძლიერდება დღემდე ქრისტიანობის 507 დაკავშირება მათთან, გამოაცხადებს მას ელინისტური რელიგიურობის გაგრძელებად 508 დიასპორის 509 . ახლა ჩვენ ვხედავთ, რომ იუდაიზმში ჰუმანიტარიზმის ყველა ფუნდამენტური წინაპირობა მნიშვნელოვნად განსხვავდება ქრისტიანულისგან. ქრისტიანული უნივერსალიზმის მხარდამჭერი რელიგიური საფუძვლების მთელი ნაკრები მიდრეკილია ნაციონალისტური პარტიკულარიზმისკენ და საპირისპირო იდეალები ყალიბდება წმინდა რაციონალისტურ პრინციპებზე, რომლითაც ებრაული რეფორმის უახლესი დამცველები ცვლიან დოგმატურ-ლეგალისტურ რელიგიურობას. აქ გარეგანი მსგავსება სულაც არ მიუთითებს შინაგან მსგავსებაზე - არანაკლებ ის ფაქტი, რომ ახალ აღთქმაში და რაბინებში იგავი ფორმალურად ემთხვევა, მაგრამ შინაარსითა და სულით ისინი სრულიად განსხვავებულია 510. ტრადიციულ იუდაიზმში მეზობლების, როგორც ზოგადად ადამიანებისადმი სიყვარული პრაქტიკაში უცნობია. თუ, მაგალითად, იოჩანან ბენ ზაკაიმ თქვა, რომ წარმართების კეთილი საქმეები იუდეველთა მსხვერპლშეწირვის ტოლფასია, მაშინ მის მოწაფეებს შორის გაიმარჯვა ფანატიკურმა აზრმა, რომ ყველა წარმართული სათნოება ცოდვაა 512. ჰილელის ყველაზე ცნობილ ეპიზოდში ურთიერთკავშირი განიხილება მხოლოდ ებრაელებს შორის და ნაწილობრივ პროზელიტებთან, მაგრამ არც ისე, როგორც ეს ეხება გარე წარმართებს 513. რაბინიზმი არ იცნობს მეზობლების სიყვარულის დოგმატურ მცნებას 514 და უფრო ნაკლებად ქადაგებს მას მტრების მიმართ 515 და ამიტომ თანამედროვე იუდაიზმს ეს არ შეუძლია მხოლოდ ამის საპირისპიროდ. ქრისტიანობაში 516 წ. შედეგად, ჩვენ აღმოვაჩენთ, რომ ებრაელებში უნივერსალური ჰუმანურობის გრძნობა განუყოფელი იყო ნაციონალისტური პარტიკულარიზმისგან 517. ეს სავსებით ბუნებრივია, რადგან ისრაელს შეეძლო ყველა ადამიანის თანასწორი ღვთის შემოქმედების ან ქმნილებობის იდეალის რეალიზება მხოლოდ რელიგიურობით, რაც ნაციონალისტურად იყო განპირობებული სწორედ კანონით და თანმიმდევრულად იდენტიფიცირებული იყო რასობრივი პრივილეგიით. ძმობა ფაქტობრივად შეძენილი იქნა რელიგიური (ფიქტიური) აბრაამის ძედ გადაქცევის გზით, რის გამოც ებრაული უნივერსალიზმი ვიწრო ეროვნული იყო თეორიულადაც და პრაქტიკულადაც, ხოლო ებრაული ეთიკა თურმე მოკლებულია ჭეშმარიტ ჰუმანიტარიზმს 518, თუმცა მაინც ამაყობს, რომ მასზე დომინირებს ყოველგვარი სარწმუნოებისა და უპირატესობის პრინციპი. ვითომ სამყაროს სიძულვილს ქადაგებს 519. პირიქით, ეროვნების გარდა აწარმოებს რელიგიურ-ფაქტობრივ თანასწორობას და შემდეგ თავად გარდაქმნის მას თავისი ტიპის მიხედვით. მასში ნაციონალიზმი გარდაიქმნება რელიგიურობით, მაგრამ არა პირიქით. თავისი უმაღლესი ღვთაებრივი ენერგიით ქრისტიანობა მართლაც ცხოვრობს სამყაროში, დომინირებს მასზე, იმორჩილებს მას საკუთარ თავს და ახორციელებს წარმართობისთვის უცნობი მტრების სიყვარულის პრინციპს 520. სტოიციზმი შემოიფარგლება ნატურალისტური პოტენციალების სფეროთი და ითრგუნება მათ მიერ, იზიარებს მათ უმწეობას. ბუნებრივია, პრაქტიკაში ყველაფერი შემოიფარგლება რეალობის უსაქმური უარყოფით, მაშინ როცა ახალი რელიგია მაშინვე ითვისებს მას და შთააგონებს მის შესაბამისად განვითარებას. ეს განსხვავება გამოყენებასა და შედეგს შორის ავლენს ფუნდამენტურ განსხვავებას თავად პრინციპებში, თითოეულისთვის წარმოდგენილ პერსპექტივაში. ამის ახალი ილუსტრაცია ქორწინებისა და ქალის მდგომარეობის შესახებ სწავლებაშია. აქ ისინი აღმოაჩენენ, რომ წმ. პავლე ქადაგებდა რაიმე სახის „სექსის გათავისუფლებას“ და ევუნუიზმს 521. მაგრამ იუდაიზმმა არასოდეს აღიარა ფუნდამენტური ასკეტიზმი 522 და ამიტომ, ქორწინების საკითხში მისკენ მიდრეკილება რაბინიზმის 523-ის საწინააღმდეგოდ, მოციქული უშვებს წარმართული გნოსტიციზმის და სპარსული დუალიზმის შერევის საშუალებასაც კი, მოგვიანებით იუუბდეის მიერ 52 ზეგავლენით. 525 და ბაბილონი 526, ეს უკანასკნელი, სავარაუდოდ, შესამჩნევი და სახარებისეული ასახვით ქრისტეს ცხოვრების შესახებ 527. ასკეტიზმით 528, რომლის მიმართაც ისინი ცდილობენ შეამცირონ უფალი მაცხოვრის თავმდაბლობაც კი 529, მახარებელი უყურებს ქორწინებას ზოგადად და იცავს თავის ცოდვილთა უდიდეს შეხედულებას3. ეს პუნქტი აიხსნება 531 წლის ელინური დუალიზმის ასახვით, რადგან წმინდა პავლე, ფილონის სულისკვეთებით, ზიზღით და უარყოფითად აფასებდა ყველა სხეულებრივ საჭიროებას და ქალს 532. პირიქით, სტოიკოსები მხარს უჭერდნენ ამ უკანასკნელთა თანასწორობას მამაკაცებთან, 533 და სწორედ ეს იდეები აისახა შემთხვევით სამოციქულო ხსენებებში, რომლებსაც არ მიუღიათ არც თეორიული განვითარება და არც პრაქტიკული გამოყენება. კვლავ უდავოა სტოიციზმის ღვაწლი აზროვნების ისტორიულ მოძრაობაში. ძველ კლასიკურ სამყაროში ქალების მდგომარეობა შესაშური იყო 534. საბერძნეთი, არისტოტელეს პირით, თითქმის ცინიზმით ლაპარაკობდა 535, რომი შორს არ წასულა უკეთესობისკენ 536 და არ აძლევდა ქალებს რელიგიურ სრულ უფლებებს 537, თუმცა რელიგიას სურდა ებრძოლა სამოქალაქო და იურიდიულ უთანასწორობას 538; დაბოლოს, იუდაიზმმა, უფრო კეთილგანწყობილმა ამ საკითხში 539, დიდწილად დაამცირა ქალის სქესი 540 და დაეცა ძველი აღთქმის რელიგიის ჭეშმარიტად ბიბლიური პომპეზიდან 541, რომელმაც შექმნა ოჯახი 542 და იყო ქრისტიანობის წინამორბედი 543. თუმცა, უნდა დაემატოს, რომ პრაქტიკაში ქალების რეალური მდგომარეობა 54 და როიზმზე უფრო მაღალი იყო 54,5 ივნისში. თეორია 546, მაგრამ ამ უკანასკნელმა ხელი შეუშალა ცხოვრების წინსვლას და ჩაახშო მისი ხმა. მხოლოდ სტოიციზმმა გამოავლინა განსაკუთრებული თავისუფლება და ფრენის გამბედაობა და, სავარაუდოდ, პავლე მოციქულმა ამოიღო ეს ხმები, მაგრამ ვერ შეძლო მათი მთელი სიღრმის დაუფლება და ასკეტურ უხეშობაში გაეხვია. ზოგადად „ტენდენციურ სიცრუედ“ არის გამოცხადებული, რომ ქრისტიანობამ გააუმჯობესა ქალის მდგომარეობა, რადგან ის არ გაათავისუფლა, არამედ გერმანიზმმა (das alles überflutende Germanentum) 547 . ამ ყველაფერში უფრო მეტია გაზვიადება, ვიდრე ახსნა. მახარებელი დოგმატური აბსოლუტურობით ადასტურებს ჭეშმარიტებას კაცისა და ქალის რელიგიური თანასწორობის შესახებ ქრისტეში და მადლით (გალ. 3:28). აქ იგი შექმნილია მხოლოდ და მთლიანად ქრისტიანულ ნიადაგზე და მისი დამოუკიდებლობა ყოველგვარი წარმართობისგან აშკარაა იმით, რომ წარმართულ და ერეტიკულ პრაქტიკასთან შეთანხმებით ის გამორიცხავს ქალებს ყველა სამღვდელო (იერარქიულ-იერატიკული) ფუნქციიდან. 549. აქედან გამომდინარე, სავსებით ბუნებრივია, რომ სენეკასაც კი არ იყო უცხო ქალის დამამცირებელი ზიზღი 550. ქრისტიანობა, რომელიც აცხადებს თითოეულის ინდივიდუალური ხსნის პრინციპს, აყენებს და განწმენდს ქალის ინდივიდუალობას 551, რატომ არის ხაზგასმული იგი რელიგიურ სფეროში უკვე სახარებაში და შემდგომ ქრისტიანულ მისიაში 552, შემდეგ კი მისი სოციალური პოზიცია 553 მნიშვნელოვნად იცვლება. ამ თემაზე პავლე მოციქულის რელიგიური ორიგინალობა უდაოა. თუ მან შემოიღო გარკვეული შეზღუდვები, ისინი განისაზღვრებოდა რელიგიური მოსაზრებებით, მაგრამ არა ფუნდამენტური მტრობით. მახარებელი მუდმივ კონტაქტში ცხოვრობდა სამყაროსთან 554 და არ განიცდიდა ასკეტურ შეუწყნარებლობას 555, რაც სრულიად არ არსებობს ქალებთან მიმართებაში 556, თუმცა ბავშვობიდან მას ჰქონდა 557 წელს ქალაქ ტარსუსში ქალის უკიდურესი გარყვნილების სამწუხარო მაგალითები. ქრისტიანული სრულყოფილების უზრუნველყოფა (1 კორ. 7: 1, 7, 8, 25 და შ.). ამ პრაქტიკულ გარემოში, რომელიც ისტორიულად არის განპირობებული მრავალი სხვა ფაქტორით, მოციქულის უპირატესობა უქორწინებლობაზე საერთოდ არ მიუთითებს ქალების ზიზღზე 558, რადგან აქ არ იყო ჩართული დუალიზმის 559 გავლენა. რაც შეეხება ქორწინების ფაქტობრივ შეხედულებას, წმინდა პავლეს ბუნებრივი მხარის მიხედვით ყველაზე ნაკლებად იდეალიზებს მას (1 კორ. 7:1), მაგრამ ეს არავითარ შემთხვევაში არ არის მიზანმიმართული ცილისწამება, არამედ მხოლოდ ბუნებრივი ცოლქმრული ფუნქციების უმარტივესი განცხადება. თუმცა მახარებელი ამ ეტაპზე არ ჩერდება და ბუნებრივ ორგანულ-სოციალურ ინსტიტუტს ქრისტიანული საიდუმლოს დონემდე ამაღლებს (ეფეს. 5:22) ქრისტეს ეკლესიაში დედამიწაზე ღვთის სასუფევლის შექმნისას. აქედან მოდის ზოგადი სამოციქულო პრინციპი, რომ ყველაფერი მიწიერი თანდათან უნდა გარდაიქმნას ზეციურად, რის გამოც არ ხდება ძალადობრივი რევოლუცია და ანარქიული უარყოფა. წმინდა პავლეს ყველგან დომინირებს რწმენა არსებული რეალობის ქრისტიანული ტრანსფორმაციის ძალისა და ვალდებულებისადმი, რომელიც იცვლება უკვე საყოველთაო გაქრისტიანების პროცესში. ეს თვალსაზრისი მთლიანად ქრისტიანულია და აქ კიდევ ერთხელ დადასტურდა, რომ თავად სტოიკური პრინციპები არ იყო ქრისტიანული სახარების გენეტიკური მომზადება, რომელიც წარმოიშვა სრულიად განსხვავებული ნიადაგიდან. მისი ნაშრომებისთვის იხილეთ Bibliotheca scriptorum graecorum et gomanorum Teubneriana: L. Annaei Senecae opera quae supersunt recognovit et rerum indicem locupletissimum adjecit Prof. Fridericus Haase, ტ. I-III, Lipsiae 1881. 1884. 1897. ტექსტურ და ლიტერატურულ ტრადიციებთან დაკავშირებით იხილეთ პროფ. Alfred Gercke, Seneca-Studien in „Jahrbücher für classische Philologie“ herausg. ფონ პროფ. დოქტორი ალფრედ ფლეკეიზენი: XXII Supplementband, 1-tes Heft (Lpzg 1896), S. 1 ff. ფრანგული თარგმანი: Oeuvres complètes de Sénèque le philosophe avec la traduction en français publiées sous la direction de M. Nizard, de l’Académie française, Paris 1867. გერმანულად, casting y B. A. Betzinger, Seneca-Album. Weltfrohes und Weltfreies aus philosophischen Schriften. Nebst einem Anhang: Seneca und das Christentum. Freiburg im Breisgau 1899. რუსულ ენაზე თარგმნა F. I. Sadov: 1) Letters of Seneca (ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1884 No1, გვ. (69–76), 76–81, No2, გვ. 115–137– No. 4, pp 234–239, no 5, pp 330–343, no 7, pp. 126–132, pp 168–182, pp.271–279, pp 361–370, no 21, no 22, pp. გვ 291–296, No 7, გვ 336–346, No 9, გვ. 528–538 No 14, გვ. 97–101, No 17, გვ. L. Annaeus Seneca-ს სარგებლობის შესახებ (Do benificiis) Ebucius Liberalia-ს (ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1889 No. 22, გვ. 454–474, No. 24, გვ. 554–562; 1891 გვ. 554–562; 1891 გვ. 236–248, №7, გვ. 330–340, No. 21. გვ.383–390, No. 24, გვ.523–538; 1891 No 16, გვ 169–186, No. 20, გვ.356–364; 1892 No3, გვ.113–120, No13, გვ.27–38; 1893 No 10, გვ. 471–478, No. 12, გვ. 568–576, სადაც თარგმანი იშლება მე-6 წიგნის 36-ე თავში). ქრისტიანული ტრადიციებისა და პასუხებისთვის სენეკას მიმართ იხილეთ პროფ. ლუდვიგ ფრიდლანდერი, Der Philosoph Seneca in “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 239 ff.; Johannes Kreyher, L. Annaeus Seneca und seine Beziehungen zum Urchristentum, Berlin 1887 და რუსული პრეზენტაციის მიხედვით პროფ. პ. ლებედევა, წარმართი ფილოსოფოსი სენეკა ქრისტიანულ ტრადიციაში „კითხვები სულიერი განმანათლებლობის მოყვარულთა საზოგადოებაში“ 1888, No1, გვ. 155 სიტყვა; ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 239 სიტყვა. ეს მიმოწერა ახალ მიმოხილვაში გამოქვეყნდა Eugen Westerburg, Der Ursprung der Sage, dass Seneca Christ gewesen sei; eine kritische Untersuchung nebst einer Rezension des apokryphen Briefwechsels des Apostels Paulus mit Seneca (ბერლინი 1881), S. [37–42.] 42–50 და რუსულად პროფ. ალ. პ.ლებედევა, პავლე მოციქულის მიმოწერის შესახებ ფილოსოფოს სენეკასთან „მართლმადიდებლური მიმოხილვაში“ 1883, No1, გვ.136–141. ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 393 სუივ. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 305–306 წწ. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 381. 473. პროფ. Dr. „Paulus, der Apostel“ in Realeneyklopädie von H e r z o g-H a u s k XV (Lpzg 3 1904), S. 61. Prof. Ludwig Friedländer in „Historische Zeitschrift“ LXXXV (1900), 2, S. 239. Eng. Westerburg, Der Ursprung der Sage, dass Seneca Christ gewesen sei, S. 8 ff. და პროფ. პ. ლებედევა "Prav. Review" 1883, No. 1, გვ. 120. 123. F. Prat, La théologie de Saint Paul I (Paris 1908), 23. † F. W. Farrar, Seekers of God (St. Petersburg Gas. ანტონინელებს, გვ. 364 სიტყვა ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 243 სიტყვა და „კიევის სულიერი აკადემიის შრომები“ 1905, No. 5, გვ. 112–113. †პროფ. ვ.ვ. ბოლოტოვი, ლექციები ძველი ეკლესიის ისტორიის შესახებ II (ს. პეტერბურგი 1908 წ.), გვ. 39. იხილეთ და პროფ. Harnack, Geschichte der altchristliehen Litteratur bis Eusebius II, 2: Die Chronologie der Litteratur von Irenaeus bis Eusebius (Lpzg 1904), S. 458. ეს არის იოჰანეს კრეიჰერი, რომელიც ამტკიცებს, რომ მიმდინარე მიმოწერა არის გაყალბებული და მომდინარეობს იქიდან. საუკუნე: იხ. პროფ. პ.ლებედევა „კითხვები სულიერი განმანათლებლობის მოყვარულთა საზოგადოებაში“ 1888, No1, გვ.166–167; 167–176 წწ. საპირისპირო გაგების საწინააღმდეგოდ, რომელსაც იზიარებს პროფესორი მ. ზან. Geschichte des neutestamentlichen Kanons II, 2 (Erlangen und Leipzig 1892), S. 615. ასე რომ ჩაეხუტე. Westerburg, Der Ursprung der Sage, dass Seneca Christ gewesen sei, S. 31 ff. (შდრ. პროფ. ალ. პ. ლებედევი „Prav. Review“ 1883, No1, გვ. 130. 134–135. 136) მიმოწერის საფუძვლად და ამის საწინააღმდეგოდ იხ. პროფ. M. M. Tareeva ჟურნალში "რწმენა და მიზეზი" 1895, No2, გვ. (50 სტრიქონი) 57 სტრიქონი. იხილეთ მეტი ამ Lic-ის შესახებ. ჰანს ვაიტცი, ხელოვნება. „Simon der Magier“ Realencyklopädie von Herzog-Hauek XVIII-ში (Lpzg 3 1906), S. 351–361. †ჯ-ბ. ლაითფუტი, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 329–333 წწ. ნახირი. ქრ. Bam, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 478–479. ასევე W. S. Teuffel, Geschichte der römischen Literatur (Lpzg a 1875), S. 646 (§ 289), Anm. 9. თ. Zahn, Der Stoiker Epiktet lind sein Verhältnis zum Christentum, S. 6. ასევე ნათქვამია † J.B. Lightfoot, Saint Paul's Epistle to Philippians, გვ. 10 329. პროფესორი მიხ. ბაუმგარტენი კი ამტკიცებს (Lucius Annaeus Seneca und das Cliristenthum, S. 25), რომ ეს მიმოწერა, სავარაუდოდ, შეთხზული იყო ქრისტიანის მიერ, რათა „სენეკას ნაწერები თანამორწმუნეებს ურჩია მათი სტილისტური უპირატესობების გამო“. Amédée Fleury, Saint Paul et Sénèque II, გვ. 255 სუივ. თ,. Zahn, Geschichte des neutestamentliehen Kanons II, 2, S. 621. Prof. Martin Scham, Geschichte der römischen Litteratur bis zum Gesetzgebungswerk des Kaisers Justinian II, 2 (München 2 1901), S. 314. Ad. Harnack, Geschichte der altchristlichen Litteratur II, 2, S. 458–459. Cp. მეტი რეკლამა. ჰარნაკი წიგნის შესახებ Eug. ვესტერბურგი “Theologische Literaturzeitung”-ში 1881, Nr. 19, სპ. 448. აგრეთვე Ferd, Chr. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 479. So Prof. Ludwig Friedländer, Darstellungen aus der Sitten geschickte Roms in der Zeit von August bis zur Ausgang der Antonine III (Lpzg 1 1871), S. 535; III (Lpzg 5 1881), გვ. 601–602. აქ რეკლამის ვარაუდი ირიბად დასტურდება. Harnack’a (in “Theologische Literaturzeitung” 1881, Nr. 19, Sp. 446. 447. 449 and in Geschichte der altchristlichen Litteratur II, 2, S. 458–459; ს. † Prof. Readings" 1903, No. 1, გვ. 63, 10, რომ პავლეს წერილების ორიგინალი იყო ბერძნული და შეთხზული 200-დან 250 წლამდე, და მთელი მიმოწერა გამოჩნდა ლათინურ ენაზე IV საუკუნეში. 19 ივლისი, 64) insulae ჩვეულებრივ გაგებულია ტაციტანური მნიშვნელობით mansionerer, რომელიც ნიშნავს ამ ტერმინს ცრუ რეგიონში. ბლოკები (იხ. Eug. Westerburär, Der Ursprung der Sage, dass Seneca Christ gewesen sei, S. 17 and Prof. A. P. Lebedev in “Prav. Review” 1883, N 1, გვ. 127), მაგრამ ამ შემთხვევაში აუცილებელია გავითვალისწინოთ, რომ ბერძნულ ოთახებში οίχος = მთელი რიცხვისა და οίκος შორის არის აგრეთვე οίχος ოთახების სიმრავლე = οίχος = მთელი რიცხვი. ოთახების შესახებ: იხილეთ მეუფე პროფესორი ჯეიმს ჰოუპ მულტონი, შენიშვნები პაპირუსებიდან „გამოფენაში“. 1903, გვ. 117. ასევე პროფესორ მარტინ შანცი, Geschichte der römischen Litteratur 11. 2, S. 4 448, ისევე როგორც Ad. ჰარნაკი “Theologische Literaturzeitung”-ში 1881 წ. Nr. 19, სპ. 448. იხილეთ F erd. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 378. 379. პროფ. Hermann Schüler. Geschichte der römischen Kaiserzeit I, 1 (გოთა 1883), S. 455. სმ. Labbei Sacrosancta concilia t. V (Lutetiae Parisiorum 1671), კოლ. 856; Mansi, Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio IX (Florentiae 1763), coi. 795C. Cp. y Amédée Fleury, Saint Paul et Sénèque I, გვ. 14; ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 1 47; J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 270. იხილეთ Die griechischen christlichen Schriftsteller der ersten drei Jahrhunderte herausg. von der Kirchenväter-Commission der Königl. Preussischen Akademie der Wissenschaften: Eusebius I herausg. ფონ პროფ. დოქტორი ივარ ა. ჰეიკელი (Lpzg 1902), გვ. 18 კვ. Cp. და გასტონ კუისე. რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 209. ზედმეტი არ არის იმის დამატება, რომ თანამედროვე მეცნიერება, რომელიც აღიარებს ვირგილის მეოთხე ეკლოგაში კონკრეტულად მესიანური წინათგრძნობების გამოძახილს (Prof. R. S. Conway, The Messianic Idea in Virgil in “The Hibbert Journal” V, 2 (იანვარი 1907), p. 308-328, Prof. Mayor, Virgil and Isaiah: An Inquiry into the Sources of the Fourth Eclogue of Virgil in “The Expositor” 1907, IV, pp. 289–311) ან უფრო პირდაპირ (Prof. W. M. Ramsay, The Divine Child in Virgil: a Sequel to Professor.19, Maybior. 551–564: VIII, გვ. 97–111) ბიბლიური მესიანური მოლოდინების გავლენა. ოთხ. ს.გოვოროვის მიერ ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1888, No1, გვ. 23 სიტყვა; ი.ა. ნევზოროვა, სტოიციზმის ზნეობა და ქრისტიანული ზნეობრივი სწავლება, გვ. პროფესორი ჰერნი. Sehiller, Geschichte der römischen Kaiserzeit i, 1, S. 446. ასეა † პროფესორი კარლ ვაიცსკერი, Das apostolische Zeitalter der christlichen Kirche (Freiburg i. V. 2 1892), S. 98. მეუფე ედვ. L. Hicks, Traces of Greek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 98. იხილეთ პროფ. ალ. პ.ლებედევა „კითხვები სულიერი განმანათლებლობის მოყვარულთა საზოგადოებაში“ 1888, No1, გვ.176–181. იხილეთ კლასიფიკაცია W. A. ​​Betzinger, Seneca-Album, S. 198–205. პროფესორი D. Otto Pfleiderer, Die Entstehung des Christentums (München 1 1905), S. 129. ასე რომ, პასტერ პიერ ფარელი, სენიკი "Revue de théologie et philosophie" 1905, Nr. 3 და 4, გვ. 320; 5, გვ. 453; 6, გვ. 530. 531 წ. ასე რომ, O. Pfleiderer, Das Urchristentum I, S. 2 30. იხ. პროფესორი რობერტ სკოტი, ხელოვნება. "სწავლა" ქრისტეს და სახარების ლექსიკონში გამომც. ჯეიმს ჰასტინგს II (ედინბურგი 1908), გვ. 21ა. ასე რომ, F. Prat, La théologie de Saint Paul I, გვ. 20–21. პროფესორი კონსტანტინე ტუსენი, ხელოვნება. „Paul (Saint)“ in Dictionnaire de la Bible publiée par F. Vigouroux IV (პარიზი 1908), col. 2190 წ. ასე რომ, † თ. Lewin, The Life and Epistles of St. Paul I, გვ. 5 12–13. იხილეთ მის შესახებ და Amédée Fleury, Saint Paul et Sénèque I, გვ. 265. მეუფე პროფესორი ბენჯამინ ვისნერ ბეკონი, ხელოვნება. „სიბრძნე“ ქრისტესა და სახარების ლექსიკონში გამოცემა. ჯეიმს ჰასტინგს II, გვ. 828b-829a. სმ. პროფესორი W. M. Ramsay, ხელოვნება. "ტარსუსი" ბიბლიის ლექსიკონში გამოცემა. J. Hastings IV, გვ. 687ბ. პროფესორი W. M. Ramsay, წმინდა პავლე მოგზაური და რომის მოქალაქე, ბ. 2 354 და შრ. ჩვენ უფრო მაღალი გვაქვს გვერდზე. 879. ზოგიერთ მცირე დეტალში პროფესორი W. M. Ramsay აკეთებს მცირე უზუსტობებს, ურევს ამ ათენოდორს სხვა, ოდნავ უფროს ათენოდორუსს, რომელიც გარდაიცვალა კატონის სახლში ძვ.წ. 60-50 წლებში. ქრ., როგორც თავად ასწორებს ამ დეტალებს წიგნში: წმინდა პავლეს ქალაქები, მათი გავლენა მის ცხოვრებასა და აზროვნებაზე; აღმოსავლეთ მცირე აზიის ქალაქები (ლონდონი, (7091 გვ. 216 კვ. 442–443. †პროფ. V. I. მოდესტოვი. ლექციები რომაული ლიტერატურის ისტორიის შესახებ (1888 წ. პეტერბურგი), გვ. 621. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 720. Ernest Renan, Der Antichrist: autorizierte deutsche Ausgabe (Lpzg 1873), S. 98–99 და რუსულად თარგმნა V.V. ჩუიკო კრებულში: ისტორიული და რელიგიური კვლევები (St. Petersburg 3 1894), გვ. 215. იხილეთ და პროფ. Ludwig Friedländer, Philosoph Seneca in “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 225. 226. პუბლიუსის დროსაც კი ადანაშაულებს კაცს ყოველგვარი სნეკაში, რომელიც სნეკას არ ატარებს. ცარიელი მკითხველი, რომელიც მხოლოდ თავის სწრაფ აწევას და გამდიდრებას ევალება თავის ეშმაკობას: იხ. † პროფ. პ.ნ.კუდრიავცევა, რომაელი ქალები: ისტორიული მოთხრობები ტაციტუსის მიხედვით (მოსკოვი 1875 წ.), გვ. 193. Rev. R. D. Shaw, Pauline Epistles (ედინბურგი 1903 წ.). გვ. 181. პროფესორი ფრიდრიხ ლეო, Die römische Literatur des Altertums in Die Kultur der Gegenwart herausg. von Paul Hinne berg I, 8 (Berlin und Leipzig 1905), S. 356. 357, and Prof. Franz Skutsch, Die lateinische Sprache ibid. I, 8, S. 433. განსაკუთრებით სენეკას სტილზე, იხილეთ პროფ. Karl Schmidt, Geschichte der Pädagogik, S. 2 449 (ბერნჰარდის შემდეგ). იხილეთ † პროფესორი ფრიდრიხ ბლასი, Die Rhythmen der asianischen und römischen Kunstprosa (Paulus-Hebräerbrief-Pausanias-Cicero-Seneca-Curtius-Apuleius), Lpzg 1905, S. 135–144. George Auguste Simcox, A History of Latin Literature from Ennius to Boethius II (ლონდონი 1883), გვ. 1. კ მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ.20. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 695. პროფ. დოქტორი M. Ott in “Theologische Quartalschrift” 1870, 3, S. 364. F erd. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 463. პროფესორი Mich.Baumgarlen, Lucius Annaeus Seneca und das Christentum, S. 99. ეგგ. Westerburger, Der Ursprung der Sage, dass Seneca Christ gewesen sei, S. 22. F erd. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 386. 396. იხილეთ † J. B. Lightfoot, Saint Paul's Epistle to Philippians. გვ 10 278. 303. ბრუნო ბაუერი. Christus und die Caesen, S. 2 60–61. პროფ. H. J. Holtzmann, Lehrbuch der neutestamentlichen Theologie II, გვ. 160–161. იხილეთ † J. B. Lightfoot, Saint Paul's Epistle to Philippians, გვ. 10287. იხილეთ და † პროფ. სმ. ვ.ეშევსკი, შრომები I (მოსკოვი 1870), გვ. 499 სიტყვა. დივინი, ინსტიტუტი. 1, 5 Corpus scriptorum ecclesiasticorum latinorum-ში, ტ. XIX (L. Caeli Firmiani Lactantii opera omnia, pars I, recens. Samuel Brandt), Vindobonae 1890, გვ. 18. იხილეთ † J. B. Lightfoot, Saint Paul's Epistle to Philippians, გვ. 10270.3. 294 2. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 727. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 308.რეკლამა. Bonhöffer, Die Ethik des Stoikers Epictet, S. 247 ff. მდე . მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ. 66–67. ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 1191. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 395. ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 1 201. იხილეთ ზემოთ, გვ 1014, 231. Charles Burnier, La morale de Sénèque et le neo-stoïcisme in “Revue de théologie et de philosophie” XL, 6 (1907, ნოემბერი), გვ. 545–547 წწ. ამისათვის იხილეთ ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 391. † M. Guyot, Collected Works IV (III), გვ. 272. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 310. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 450 ff. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 393. 450. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 415. სმ. პროფესორი ლუდვიგ ფრიდლანდერი “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 243. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 386–387. პროფესორი ლუდვიგ ფრეიდლანდერი “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 244–245. სტოიკოსების შესახებ ზოგადად სპ. † პროფ. სმ. ბ.ეშევსკი, შრომები I, გვ.388. ეპისტ. 53, 11 ფრ. Haase III, გვ. 111. Cp. პროფესორ A. I. Sadova-ში, ადამიანური ცოდვის ცნობიერება და მისი განწმენდის საჭიროება, დაფიქსირებული ძველ რომაელებში „ქრისტიანული საკითხავი“ 1901, No. 9, გვ. 430. 431. იხილეთ ზემოთ, გვ. 1016, 246. 1031, 279. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie. S. 448–449. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 309.†რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 713. პროფესორი E.W. Mayer, Das christliche Gottvertrauen und der Glaube an Christus (Göttingen 1899), S. 7. Gaston Boissier იქვე, გვ.387. Gaston Boissier იქვე, გვ.378. რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 706 ff. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 392. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 389. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 311. † პროფ. ერნსტ ლუთარდი, Die antike Ethik, S. 148. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 453. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 374. დოქტორი სალომონ რუბინი, Die Ethik Senecas, გვ. 74–75. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 373. პრივატდოზ. იოჰანეს ლაიპოლდტი “Zeitschrift für Kirchengeschichte” XXVII (1906), 2, S. 142–143. პროფესორი ლუდვიგ ფრიდლანდერი “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 244. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 363. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 465. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 420. იხილეთ † E d. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 235, 2 ἀπαθέιᾳ. W.Edw. H. Lecky, Sittengeschichte Europas übers, von Dr. H. Jolowiez I, S. 181. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 403. ფერდ. ქრ. ბაური, იქვე, გვ.406–407. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 411. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 281 10 . Cp. მეუფე ედვ. L. Hicks, Traces of Greek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 18. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 321. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 419. რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 713. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 334 სიტყვა. ეპისტ. 65, 21. 22 ფრ. Haase III, გვ. 141: Corpus non aliter adspicio quam vinculum aliquot libertati meae circumdatum... Contemptus corporis sui certa libertas est. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 433. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 408. რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen Ш, 1, S. 3 707 ff. რედ. ზელერი იქვე. შ, 1, ს. 3 710. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 406. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 409. იხ. 0. Pfleiderer, Das Urchristentum I, S. 2 31 ff. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 462. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 450. O. Pfleiderer, Das Urchristentum I, S. 2 40. რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 727. პროფესორი ლუდვიგ ფრეიდლანდერი “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 245 ff. Amêdée de Margerie in “Annales de philosophie chrétienne” LXIX (Juin 1899), გვ. 317.†რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 727. K. Martha, Philosophers and Moral Poets in Roman Times, გვ. 47–48. პროფესორი Mich.Baumgarten, Lucius Annaeus Seneca und das Christenthum, S. 134. 136–137. პროფესორი, ჰერმ. Schiller, Geschichte der römischen Kaiserzeit I, 1, S. 455. † პროფ. ერნსტ ლუთჰარდტი, Die antike Ethik, S. 153. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 396. ფერდ. ქრ. Baur, იქვე, S. 393. პროფესორი E. D. Grimm, Studies on history of Imperial Power I: Roman Imperial Power from Augustus to Neron in “Notes of the Historical and Philological Faculty of St. Petersburg University”, ტ. LV (St. Petersburg 1900), გვ. 430, სიტყვა. 440, 441, 442. AI. გრანტი, არისტოტელეს ეთიკა 1, გვ. 4 359. პროფესორი C. F. G. Heinrici. Das Urchristentum (Göttingen 1902), S. 68. პროფესორი E. D. Grimm, Studies in the History of Imperial Power I, გვ. 431. პროფესორი E. D. Grimm იქვე. I, გვ. 450. † პროფესორი V. I. Modestov: ლექციები რომაული ლიტერატურის ისტორიის შესახებ, გვ. 619; ფილოსოფოსი სენეკა და მისი წერილები ლუცილიუსს, გვ. 21. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 711. პროფესორი ლუდვიგ ფრიდლანდერი, Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms Ш (Lpzg 1 1871), S. 624. 625. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 466. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 435. 436. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 440. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III,1, S. 3 708. †რედ. ზელერი იქვე. III,1, S. 3 712. 144–145. ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 1215. სმ. პროფესორი ლუდვიგ ფრიდლნდერი „Historische Zeitschrift“ LXXXY (1900), 2, S. 243. 247–249 და ს. Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms III: 1 Aufl. (Lpzg 1871), S. 624; 5 Aufl. (იქვე 1881), S. 690. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 434. რეკლამა Bonh öffer, Epictet und Die Stoa. S. 62–64. მდე . მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ. 68. იხილეთ ზემოთ გვერდზე. 1020, 291; პროფესორი L. Friedlander in “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 247; ჩარლზ ბურნიე, La morale de Sénèque et le néo-stoïcisme in “Revue de théologie et de philosophie” XL. 5 (1907, სექტემბერი), გვ. 392. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 317. იხილეთ პროფ. C. F. G. Heinrici, Der zweite Brief an die Korinther y H. Aug. W. Meyer VI, S. 8 191. ამ თვალსაზრისით, 2 კორ. 5:1 აგრეთვე იხილეთ პროფ. დოქტორი ვილჰელმ ბუსეტი. Der zweite მოკლე ან die Korinther in Die Schriften des Neuen Testaments herausg. ფონ პროფ. დოქტორი იოჰანეს ვაისი II, 1 (Göttingen 1907), S. 161. პროფესორი Mich.Baumgarten, Lucius Annaeus Seneca und das Christenthum, S. 139–140. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 387. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 318. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 316 სიტყვა. ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 441:3. იხილეთ და პროფ. Dr. Chantepie de la Saussaye, Lehrbuch der Religionsgeschichte II, S. 1 284–285. პროფ.ალ. პ.ლებედევი „კითხვები სულიერი განმანათლებლობის მოყვარულთა საზოგადოებაში“ 1888, No1, გვ. 154. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 475. კ მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ.6. პროფ.ავგ.ფერდ. Dähne, Entwicklung des paulinischen Lehrbegriffs, S. 3–4. მღვდელი ნ. პობედიმსკი, ფიქრები ღმერთზე ლ. ვიქტორ ფამინსკი „კიევის სასულიერო აკადემიის შრომებში“ 1905, No5, გვ.113. მეუფე ედვ. L. Hicks, Traces of Greek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 119–120 წწ. ლიკ. Dr. W. Staerk, Nentestamentliche Zeitgeschichte II (Lpzg 1907), S. 133. ეს ეწინააღმდეგება † ედვ. Hatch, Griechentum und Christentum, S. 103. დოქტორი ფილ. Walter Ribbeck, L. Annaeus Seneca der Philosopher und sein Verhältnis zu Epikur, Plato und dem Christentum (Hannover 1887), S. 1–3. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 19 სიტყვა. კ მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ. 167. K. Martha იქვე, გვ.22. K. Martha იქვე, გვ.20. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 466. † პროფ. IN. ი.მოდესტოვი, ფილოსოფოსი სენეკა და მისი წერილები ლუცილიუსს, გვ.14. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, I, S. 3 712. 718–719. † F. W. Farrar, Seekers of God, გვ. 270. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 385. 389. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 279. 292. მეუფე ედვ. L. Hicks, Traces of Creek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 96. De ira II, 31:7 ოპერაში ed. ფ. Haase I (Lipsiae 1887), გვ. 74 და შდრ. ვიქტორ ფამინსკისგან „კიევის სასულიერო აკადემიის შრომებში“ 1905, No5, გვ.110. ვიქტორ ფამინსკი იქვე. 1905, No5, გვ.111. პროფესორი D. Heinrick Weinel, Die Stellung des Urchristentums zum Staat (Tübingen 1908), 5. 62. პროფ. რუდოლფ სტეკი, Der Galaterbrief nach seiner Echtheit untersucht (ბერლინი 1888), გვ. 257–258. პროფესორი Dr. Ueberweq, Grundriss der Geschichte der Philosophie I, S. 3 191 (§ 52). რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1. S. 3 699. სმ. ჩარლზ ბურნიე “Revue de théologie et de philosophie” XL, 6 (1907, ნოემბერი), გვ. 521. რედ. ზელერი, Die Philosophie der Griechen III. 1. S. 3 705. რედ. ზელერი იქვე. III, 1, S. 3 696. რედ. ზელერი იქვე. III, 1, S. 3 701. რედ. ზელერი იქვე. III, 1, S. 3 715. 717. რედ. ზელერი იქვე. III, 2, S. 3 236. იხილეთ O. Pfleiderer, Das Urchristentum 1. S. 2 37. იხილეთ და პროფესორი S. Cheetham, The Mysteries of Pagan and Christian, გვ. 30. 31. იხილეთ B. A. Betzinger, Seneca-Album, S. 197. პროფესორი დოქტორი M. Ott in “Theologische Quartalschrift” 1870. 3, S. 388 ff. 398 ff. Rev. Er ბუდე F. Scott, Art. „ლოგოსი“ ქრისტეს ლექსიკონში და სახარება II, გვ. 50 ა. პროფესორი W. M. Ramsay, The Cities of St. Paul, Their Influence on his Life and Thought: the Cities of Eastern Minor (ლონდონი 1907), გვ. 32. იხილეთ გვერდი 1006 სიტყვა 508, 478. 524, 640. ალ. გრანტი, არისტოტელეს ეთიკა 1, გვ. 4 351, 83. †ჯ.ბ. ლაითფუტი. წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10277. † თ. Mommsen, Römische Geschichte V (ბერლინი 4 1894), S. 63 და არანაირი თარგმანი † B. H. Nevedomsky V (მოსკოვი 1885), გვ. 57. B. A. Betzinger, Seneca-Album, S. 213. რ უდ. Steck, Der Galaterbrief S. 264. Joh. Kreyher, L Annaeus Seneca und seine Beziehung zum Urchristentum, S. 49. B. A. Betzinger, სენეკა-ალბომი. S. 198. J. G. I.ipman, ხელოვნება. „კლასიკური მწერლები და ებრაელები“ ​​ებრაულ ენციკლოპედიაში IV, გვ. 108ბ. ჯონ. კრეიჰერი, ლ,. Annaeus Seneca und seine Beziehungen zum Urchristentum, S. 46 ff'. ალ. Chiappelli, I caratteri orientali dello stoicismo, გვ. 31. B. A. Betzinger, სენეკა-ალბომი. S. 198 და cp. 21. აგრეთვე Rev. Edw. L. Hicks, Traces of Greek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 115. B. A. Betzinger, Seneca-Album, S. 211. Troplong, De Í influence du christianisme sur le droit civil des Romains (Bruxelles 1 1844), გვ. 28–29. ტროლონგი იქვე, გვ. 1 29–31. ოთხ. I. A. Nevzorov, სტოიციზმის ზნეობა და ქრისტიანული მორალური სწავლება, გვ. 174 სიტყვა. † J. B. მსუბუქი ფეხი, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 301–302 წწ. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 383. ამ თვალსაზრისით მხოლოდ და მხოლოდ ასეთი შეზღუდვებით შეიძლება მივიღოთ პროფ. † მოსაზრებები. V. V. Bolotova in “Christian Reading” 1901 No1, გვ. 50–75 და ასევე იხ. მისი Lectures on the History of the Ancient Church II, გვ. 47. პირიქით, ად. ჰარნაკი, ებრაელების მიერ გამოწვეული ნერონის დევნის დროს (Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, Lpzg 1 1902, S. 41. 343. 381 და მე-2 გამოცემა ibid. I, S. 1905, S. 41. II, 1905; 32), ქრისტიანებს დევნიდნენ ზუსტად ქრისტიანებად (S. 296–297), რომაელებისთვის კი მნიშვნელოვანი იყო იმის გარკვევა, თუ ვინ იყვნენ ფაქტობრივი ცეცხლის მსხვერპლნი და შესაბამისად (ტაციტის მიხედვით. Annal. XV. 44) დაკითხეს ბრალდებულები და ისინი თავს ქრისტიანებად გამოაცხადეს. ყველა ეს დასკვნა, რა თქმა უნდა, ადასტურებს Lic-ს. თეოლ. დოქტორი ფილ. ე. თეოდორ კლეტი; ის აცხადებს, რომ ნერონის დროს ქრისტიანები განსხვავდებოდნენ ებრაელებისგან, რომლებიც იწვევდნენ მათ დევნას (Die Christenkatastrofe unter Nero naсh ihren Quellen insbesondere nach Tac. aun. XV, 44 von neuem untersucht, Tübingen 1907, S. 25), და ისინი უშუალოდ თავად აცხადებდნენ, თუ რატომ1 ბრალდება. მათ წინააღმდეგ მიმართული იყო odium humani generis (S. 133). ე.ი. მათ ქრისტიანულ აღმსარებლობაზე (S. 138) და ისინი ქრისტიანობისთვის დაგმეს და დევნიდნენ (S. 141 და შდრ. 144–145. 146). მაშასადამე, G. E. Zenger ამაოდ საუბრობს ნერონის დროს ქრისტიანების წარმოსახვით დევნაზე, რომლის დროსაც ტაციტუსმა ისინი თითქოს აურია ებრაელებთან, თუმცა (გაუგებრობით) რომის ქრისტიანული თემის მრავალი წევრი სიკვდილით დასაჯეს მაშინ (The Jewish Question in Ancient Rome. Warsaw 18198, p.). მაშასადამე, მათთვის ძალიან სავარაუდოა, რომ Gaston Boissier (Roman Religion from Augustus to Antonines, pp. 375, 15) რომ Suetonius-ის სიტყვები (რომლის შესახებაც შდრ. † პროფ. V.V. Bolotov, Lectures on the History of the Ancient Church II, pp. 46–47) 25: Judaeos impulsore Chresto assidue tumultuantes Roma expulit (თარგმნა ვ. ალექსეევის მიერ, სანკტ-პეტერბურგი 2 1904, გვ. 242) აღებული ოფიციალური დოკუმენტიდან, შესაძლოა პოლიციის ანგარიშებიდან და იხ. პროფ. დოქტორი Anton Seitz, Christus-Zeugnisse aus dem klassischen Altertum von ungläubiger Seite (Köln 1906), S. 22–23, რომლებიც ასევე ეფუძნებოდა ქრისტიანების საკუთარ აღმსარებლობას. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 374 სიტყვა ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 1144 სუივ. F. W. Farrar, Seekers of God, გვ. 37–38. Emil Aust, Die Religion der Römer in Darstellungen aus dem Gebiete der nichtchristlichen Religionsgoschichte XIII (Münster i. W. 1899), S. 100. ჩარლზ ობერტინი, Étude critique sur les rapports supposés entre Sénèque et saint Paul, გვ. 1 13. 178. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 256 სიტყვა 273. 278 სიტყვა. 306 სიტყვა და „კიევის სასულიერო აკადემიის შრომები“ 1905, No5, გვ. 113. წმიდა ნ.პობედიმსკი ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1898, No22, გვ. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ. გვ. 10 300. 302.გამოცხ. ედვი, ლ. ჰიქსი. ბერძნული ფილოსოფიის და რომაული სამართლის კვალი ახალ აღთქმაში, გვ. 100. Amédée de Margerie in “Annales de philosophie chrétienne” LXIX (Juin 1899), გვ. 306–317 წწ. Cp. y პროფ. ერნსტ ლუთარდი. Die antike Ethik, S. 154. W. D. Ross in Encyclopaedia Biblica IV, col. 4799. პროფესორი W. M. Ramsay, St. Paul the Traveler and the Roman Citizen, გვ. 2,356. Cp. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 376–377. პროფ. ლიც. დოქტორი კარლ კლემენი, პაულუსი, sein Leben und Wirken I (Giessen 1904), S. 12. W. A. Betzinger, Seneca-Album, S. 214–215. † ედვ. Hatch, Griechentum und Christentum, S. 103. ეპისტ. 12 11 ფრ. Haase III, გვ. 24. Amédée de Margerie in “Annales de philosophie chrétienne” LXIX (Avril 1899), გვ. 13. მ. ავრელიუსის შესახებ, აგრეთვე ვ. რუდნევი: იმპერატორი მარკუს ავრელიუსი, როგორც ფილოსოფოსი (ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1887, No. 20. გვ. 385 და 400; იმპერატორი მარკუს ავრელიუსი თავის მიმართებაში ქრისტიანობასთან .8, pp. 17–36). Dr. Michael Waldmann, Die Feindesliebe in der antiken Welt und im Christenthum in „Theologische Studien der Leo-Gesellschaft“ herausg. ფონ პროფ. Dr. Albert Ehrhard და Dr. Franz M. Schindler I (Wien 1902), S/ 79–80. პროფესორი ოტო პფლედერერი, Vorbereitung des Christentums in der griechischen Philosophie in Religionsgeschichtliche Volksbücher horausg. ფონ ფრ. მაიკლ შილე Ш, 1 (Halle a. Saale 1904), S. 51. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 30 291. † J. B. Lightfoot იქვე, გვ. 10298. იხილეთ ისინი Bruno Bauer, Christus und die Caesaren, S. 2 47–48. 50–53. R ud Steck, Der Galaterbrief, S. 249 ff. ჯონ. Kreyher, L. Annaeus Seneca und seine Beziehungen zur Urchristentum, S. (61-) 72–97. Amédée Fleury, Saint Paul et Sénèque I, გვ. 26–77; 77–95; 95–125 წწ. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 287–290 წწ. მეუფე ედვ. L. Hicks, Traces of Greek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 114–121 წწ. † F. W. Farrar, Seekers of God, გვ. 261 სიტყვა მღვდელი N. Pobedimsky ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1901, No 20, გვ. 285–290. Rud Steck, Der Galaterbrief, S. 256. Rud Steck იქვე, S. 259 ff. სმ. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10 304–308 წწ. † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ, გვ. 10290. კ მართა. ფილოსოფოსები და ზნეობრივი პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ.56. W.Edw. H. Lecky, Sittengeschichte Europas übers, von Dr. H. Jolowiez I, გვ. 175–176. სმ. პროფ. უილიამ ლ. დევიდსონი, The Stoic Creed, გვ. 53. იხილეთ მათ შესახებ და † J. B. Lightfoot, Saint Paul's Epistle to Philippians, გვ. 10 312. † პროფ. ერნსტ ლუთჰარდტი, Die antike Ethik, S. 149. ტაციტუსის შესახებ იხილეთ † პროფ. პ ნ კუდრიავცევა, რომაელი ქალები, გვ. 90. 97–98. 138. 154–155 წწ. 174, 192–193 წწ. 194 სიტყვა 227. იხილეთ პროფესორი ლუდვიგ ფრიდლანდერი “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 205. 206 ff. 213–214 წწ. 215. 220. 222 ff. სენეკას სასარგებლოდ იხილეთ პროფ. W. M. Ramsay, The Cities of St. Paul, გვ. 75–76. პროფესორი ფრიდრიხ ლეო Die Kultur der Gegenwart berausg-ში. ფონ პოლ ჰინნებერგი I, 8, S. 356. ამის საწინააღმდეგოდ, იხილეთ პასტერ პიერ ფარელი „Revue de théologie et de philosophie“ 1905, Nr. 3 და 4, გვ. 321 სუივ. 345. ამის საწინააღმდეგოდ იხილეთ P. Farel იქვე. 1905, No3 და 4, გვ. 328 სუივ. აგრეთვე B. A. Betzinger, Seneca-Album, S. 192, 2. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 470. W.Edw. H. Lecky, Sittengeschichte Europas übers, von Dr. H Jolowiez I, გვ. 205–206. 223. † N. P. Bogolepov, პოპულარული სამოქალაქო სამართლის მნიშვნელობა (jus gentium) რომის კლასიკურ იურისპრუდენციაში, გვ. 63. აგრეთვე B. A. Betzinger, Seneca-Album, S. 199, 1. იხილეთ პროფესორი L. Friedländer in “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 238. პროფესორი L. Friedländer in “Historische Zeitschrift” LXXXV (1900), 2, S. 242. პროფესორი ე.თომა, რომი და იმპერია ახალი ეპოქის პირველ ორ საუკუნეში - თარგმნა ია. ი.რუდნევი (სანქტ-პეტერბურგი 1899 წ.), გვ. 244. W.Edw. N. Leeky, Sittengeschichte Europas übers, von Dr. H Jolowiez I, გვ. 173–174. 175. † პროფესორი ვ.ი.მოდესტოვი, ფილოსოფოსი სენეკა და მისი წერილები ლუცილიუსს. strn. 22. ამის შესახებ იხილეთ პროფ. ერნსტ ფონ დობშ ütz, ხელოვნება. “Sklaverei und Christentum” in Realeneyklopädie von Herzog-Hauck XVIII (Lpzg 3 1906), S. 427. იხილეთ პროფ. Ernst von Dobsch ütz, Probleme des apostolischen Zeitalters (Lpzg 1904), S. 9. პასტორი დოქტორი ალბერტ კალთოფი, Die Entstehung des Christentums (Lpzg 1904), S. 13. ალბ. Kalthoff, Das Christus-Problem (Lpzg 2 1903), S. 3. ალბ. Kalthoff, Das Christus-Problem, S. 2 37. ალბ. Kalthoff, Die Entstehung des Christentums, S. 23. ალბ. Kalthoff, Die Entstehung des Christentums, S. 76. ალბ. Kalthoff, Das Christus-Problem, S. 2 107. კალტოფის შეხედულებების ამ მხარისთვის იხილეთ პროფ. ოტო შმიდელი, Die Hauptprobleme der Leben-Jesu-Forschung (Tübingen 2 1906), გვ. 105–113. ანტიკურ ხანაში მონობის ხედვისთვის იხილეთ Rev. R. D. Shaw, The Pauline Epistles (Edinburgh 1903), გვ. 306 კვ. პროფ. ლიც. Dr. Carl Clemen, Paulus, sein Leben und Wirken II (Giessen 1904), S. 10. პროფ. Ernst von Dobsch ütz, Art. “Sklaverei und Christentum” in Realencyklopädie von Herzog-Hauck XVIII 3, S. 425–426. †პროფ. სმ. ვ.ეშევსკი, შრომები I, გვ.474 სიტყვა E. Teichmüller, Der Einfluss des Christenthums auf die Sklaverei im griechisch-römischen Alterthum, S. 6–7. იხილეთ და Dr. Franz Vollmann, lieber das Verhältnis der späteren Stoa zur Sklaverei im römischen Reiche, S. 34. E. Teichmüller, Der Einfluss des Christenthums auf die Sklaverei, S. 9. Prof. Dr. Gotthard Victor Lechler, Sklaverei und Christentum I (Lpzg 1877), S. 20. Cp. და † პროფ. Ernst Luthardt, Die antike Ethik, S. 51–52. Troplong, De l'influence du Christianisme sur le droit civil des Romains, გვ. 1 31. Cp. და † N. P. Bogolepov, პოპულარული სამოქალაქო სამართლის მნიშვნელობა (jus gentium) რომაულ კლასიკურ იურისპრუდენციაში, გვ. 28 სიტყვა 199 სიტყვა. იხილეთ † პროფ. ხელოვნება. ვ.ეშევსკი, შრომები I, გვ.476. H. J. Bestmann, Geschichte der christlichen Sitte I, გვ. 179–180. თ. Zahn, Skizzen aus dem Leben der alten Kirche, S. 2 125–127. 345.†რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 2, S. 3 690 ff. პროფ. G. V. Lechler, Sklaverei und Christentum I, S. 13 ff. † პროფ. ოჰრ. Ernst Luthardt, Die antike Ethik, S. 93–94. პროფ. Paul Feine, Jesus Christus und Paulus (Lpzg 1902), S. 74. ზოგადად, ბერძენთა შორის მონობის შესახებ იხ. u † პროფ. M. A. Olesnitsky, ძველი ბერძენი ხალხის მორალი „კიევის სასულიერო აკადემიის შრომებში“ 1904, No6, გვ. 220–221. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 588–589. † პროფ. Ernst Luthardt, Die antike Ethik, S. 130–131. სმ. G. V. Lechler, Sklaverei und Christentum I, გვ. 7–8. გ.ავგ. სიმკოქსი, ლათინური ლიტერატურის ისტორია II, გვ. 15. Cp. I. A. Nevzorov, სტოიციზმის მორალი და ქრისტიანული მორალური სწავლება, გვ. 8–9. † B. N. Chicherin, ისტორია პოლიტიკური დოქტრინების I, გვ. 74. B. N. Chicherin იქვე. I, გვ.76. დოქტორი ფრანც ვოლმანი, Ueber das Verhältnis der späteren Stoa zur Sklaverei im römischen Reiche, S. 9. ორელო კონე, პავლე კაცი, მისიონერი და მასწავლებელი, გვ. 327 არა. ოთხ. და I. A. Nevzorov, Morality of Stoicism and Christian Moral Teaching, გვ. 77 სიტყვა. Troplong, De l'influence du Christianisme sur le droit civil des Romains, გვ. 1 31–32. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ავგუსტუსიდან ანტონინელებამდე, გვ. 583. იხილეთ Bruno Bauer, Christus und die Caesaren, S. 2 56–57. Amédée de Margerie in Annales de philosophie chrétienne LXIX (Juin 1899), გვ. 312. იხილეთ და y † J. B. Lightfoot, წმინდა პავლეს ეპისტოლე ფილიპელთა მიმართ. გვ. 10 282. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, 8. 423 ff. Dr. Franz Vollmann, Ueber das Verhältnis der späteren Stoa zur Sklaverei im römischen Reiche, S. 8. I. A. Nevzorov, Morality of Stoicism and Christian Moral Teaching, გვ. 61–62. თ. Zahn, Skizzen aus dem Leben der alten Kirche, S. 2 128–129. თ. Zahn იქვე, S. 2 129–130. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 753. დოქტორი ფრანც ვოლმანი, Ueber das Verhältnis der späteren Stoa zur Sklaverei im römischen Reiche, S. 22 Troplong, De l'influence du Christianisme sur le droit civil des Romains, გვ. 176. 0. Pfleiderer, Das Urchristentum 1, S. 2 35. პროფესორი ფრანც ოვერბეკი, Studien zur Geschichte der alten Kirche I (Schloss-Chemnitz 1875). S. 169–170. პროფესორი D. Otto Pfleiderer, Die Entstehung des Christentums (München 1 1905), S. 182. † Eduard von Hartmann, Das Christentum des neuen Testaments (Sachsa im Harz 2 1905), გვ. 192–193. პროფესორი ფრანც ოვერბეკი, Studien zur Geschichte der alten Kirche I, S. 179 ff. იხილეთ და † ოჰ. Ernst Luthardt, Die antike Ethik, S. 151–152. იხ. y † V. N. Chicherina, History of Policy Doctrines I, გვ. 77. ოთხ. 750, 763 გვერდის ქვემოთ. W.Edw. N. Lecky, Sittengeschichte Europas übers, von Dr. H. Jolowiez I, S. 219 ff. † ნ.პ. ბოგოლეპოვი, სახალხო სამოქალაქო სამართლის მნიშვნელობა (jus gentium) რომაულ კლასიკურ იურისპრუდენციაში, გვ. 37. პროფ. I. V. Popov, Natural Moral Law: მორალის ფსიქოლოგიური საფუძვლები (Sergiev Posad 1898), გვ. 418 სიტყვა. ეპისტ. L. L. Senecae 88, 30 at Fr. Haase III, ბ. 251. ოთხ. პროფესორი Paul Feine, Jesus Christus und Paulus, S. 116, 5. ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები და მათი ურთიერთობა ქრისტიანობასთან, გვ. 202 სიტყვა 233. †რედ. Zeller, Die Philosophie der Griechen III, 1, S. 3 725. 726. †რედ. ზელერი იქვე. III, 1, S. 3 727. დოქტორი ფრანც ვოლმანი, Ueber das Verhältnis der späteren Stoa zur Sklaverei im römischen Reiche, S. 7–8. დოქტორი ფრანც ვოლმანი იქვე, S. 13. დოქტორი ფრანც ვოლმანი იქვე, S. 14. ფერდ. ქრ. Baur, Drei Abhandlungen zur Geschichte der alten Philosophie, S. 424. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 426. ფერდ. ქრ. Baur იქვე, S. 428. პროფესორი D. O. Pfleiderer, Vorbereitung des Christentums in der griechischen Philosophie in Religionsgeschichtliche Volksbücher herausg von Fr. მაიკლ შილე III, 1 (Halle a. Saale 1904), S. 45. † პროფ. C სთ. Ernst Luthardt, Die antike Ethik, S. 115–116. სმ. პროფ. დოქტორი R. Reizenstein, Werden und Wesen der Humanität im Altertum (სტრასბურგი 1907), S. 4. † პროფ. ერნსტ ლუთარდი, Die antike Ethik, S. 150. † M. Guyot, კრებული IV (III), გვ. 240. ს.მ.ზარინი, ასკეტიზმი მართლმადიდებლური ქრისტიანული სწავლების მიხედვით I, 2: საკითხის სისტემატური განხილვის გამოცდილება (სანქტ-პეტერბურგი, 1907), გვ. 306. † B. N. Chicherin, ისტორია პოლიტიკური დოქტრინების I, გვ. 79. მეუფე ჯორჯ ჯექსონი, წმინდა პავლეს ეთიკური სწავლება "გამომფენელში" 1905, XI, გვ. 376. პროფ. ერნსტ ლუთჰარდტი, Die antike Ethik, S. 116. პროფ. უილიამ ლ. დევიდსონი, The Stoic Creed, გვ. 104. 165–166 წწ. დოქტორი სალომონ რუბინი, Die Ethik Senecas in ihrem Verhältniss zur älteren und mittleren Stoa, S. 82–87. იხილეთ Epictetus Enchiridion..., თარგმანი. გრ. Poletiki (სანკტ-პეტერბურგი 2 1767), რ. 151–152 წწ. Epicteti quae supersunt Dissertationes... illustravit Johannes Uptonus II (ლონდინი 1741), გვ. 756–757 წწ. Theophrasti Characteres, Marci Antoniti Commentarii, Epicteti Dissertations... emendavit Fred. Dübner (Parisiis 1840), გვ. 20. გასტონ ბოისე, რომაული რელიგია ანტონინელთა ავგუსტუსიდან, გვ. 612. ეპისტ. 47,5 ფრ. Haase III, გვ. 94. Cp. Troplong, De l'influence du Christianisme sur le droit civil des Romains, გვ. 1 54 ვიქტორ ფამინსკი, ლ. ანეუს სენეკას რელიგიური და მორალური შეხედულებები, გვ. 215 სიტყვა. დოქტორი სალომონ რუბინი, Die Ethik Senecae, S. 87. Troplong, De l'influence du Christianisme sur le droit civil des Romains, გვ. l 55. კ მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ. 71, 2. დოქტორი ფრანც ვოლმანი, Ueber das Verhältnis der späteren Stoa zur Sklaverei im römischen Reiche, S. 10. A. Schmekel, Die Philosophie der mittleren Stoa in ihrem geschichtlichen Zusammenhänge (ბერლინი 1892), S. 228. Cp. ზემოთ ქ. 647, 734. პროფესორი ჯონ. Weiss, Die christliche Freiheit nach der Verkündigung des Apostels Paulus, S. 16–17. აგრეთვე E. Teichmüller, Der Einfluss des Cbristenthums auf die Sklaverei im griechisch-römischen Reiche, S. 20. იხილეთ პროფ. S. V. Orelli, Art. “Sklaverei bei den Hebräern” in Realencyklopadie von Herzog-Häuck XVIII 3, S. 417–423. E. Teichmüller, Der Einfluss des Christenthums auf die Sklaverei im griechisch-römischen Reiche, S. 13. Cp. პროფესორი G. V. Lechler, Sklaverei und Christentum I, S. 27. ქრისტიანობის მონობასთან ურთიერთობის შესახებ იხილეთ პროფესორი ერნსტ ფონ დობშუცი, ხელოვნება. “Sklaverei und Christentum” in Realencvklopädie von Herzog-Hauck XVIII 3, S. 423–433; პროფესორი ფრანც ოვერბეკი, Studien zur Geschichte der alten Kirche I, S. 179 ff. ასევე პროფ. W: M. Ramsay, St. Paul in "The Expositor" 1902, VIII, გვ. 83. მეუფე პერსი დირნერი, არტ. "სოციალიზმი" ქრისტეს ლექსიკონში და სახარებები გამომ. ჯეიმს ჰასტინგს II (ედინბურგი 1908) გვ. 645a-b. Cp. E. Teichmüller, Der Einfluss des Christenthums auf die Sklaverei im griechisch-römischen Reiche, S. 16, ისევე როგორც პროფ. G. V. Lechler, Sklaverei und Christentum I, S. 30; II, S. 1 ff. დოქტორი ქრ. A. Bugge, Das Christentum 'ais Religion des Fortschritts? aus dem norwegischen übers, von 0. v. Har ling (Giessen 1900), S. 51. მეუფე ედვ. L. Hicks, Traces of Greek Philosophy and Roman Law in the New Testament, გვ. 183–184 წწ. რეკლამა Harnask, Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, S. 122 ff.; 2 Aufl., I Bd (Lpzg 1906), S. 145 ff. Rev. R. D. Shaw, The Pauline Epistles, გვ. 326–327 წწ. ასე რომ, პროფესორი C. F. G. Heinrici, Der erste Brief an die Korinther y H. Aug. W. Meyer V, S. 8 233. H. J. Bestmann, Geschichte der christlichen Sitte I, S. 387. თ. Zahn, Skizzen aus dem Leben der alten Kirche, S. 2 145. დოქტორი C სთ. A. Bugge, Das Christentum als Religion des Fortschritts, S. 28. Cp. და Ernest Renun, Les Apôtres (პარიზი 1866), გვ. 319 და y † B. B. Chuiko, Historical and რელიგიური კვლევები, გვ. 3 27. W. Edw. H. Lecky, Sittengeschichte Europas libers, von Dr. H. Jo1owicz I, S. 214 ff. 275 ff. იხილეთ Gaston Boissier, Roman Religion from Augustus to Antonines, გვ. 577 სიტყვა ოთხ. პროფ. G. V. Lechler, Sklaverei und Christentum 1, გვ. 19–20. Dr. Michael Waldmann, Die Feindesliebe in der antiken Welt und im Christenthum, S. 11. 58 ff. E. Teichmüller, Der Einfluss des (Jhristeuthums auf die Sklaverei im griechisch-römischen Reiche, S. 14–15. კ მართა, ფილოსოფოსები და მორალური პოეტები რომის იმპერიის დროს, გვ. 119. Dr. Mich. Waldmann, Die Feindesliehe in der antiken Welt und im Christenthum, S. 63 ff. დოქტორი მიხ ვალდმანი იქვე, გვ. 74–75. სტოიკის ბრძენთა საზოგადო საქმეების სიცივის შესახებ იხ. I. A. Nevzorov, The Morality of Stoicism and Christian Moral Teaching, გვ. 66 სიტყვა 87. დოქტორი ქრ. A. Bugge, Das Christentum als Religion des Fortschritts, S. 24–25. თ. Zahn, Skizzen aus dem Leben der alten Kirche, S. 2 131. რევ. პროფესორი რ.ჯ. ნოლინგი, პავლეს ჩვენება ქრისტესადმი, განხილული მისი ზოგიერთი ასპექტით (ლონდონი 1905), გვ. 383. დოქტორი სალომონ რუბინი, Die Ethik Senecas, S. 83. პროფესორი F. Fr. ზელინსკი, ძველი ქრისტიანობა და რომაული ფილოსოფია „ფილოსოფიის და ფსიქოლოგიის საკითხებში“ XLV, 66 (წიგნი I 1903 წ.), გვ. 51 და წიგნში: იდეების ცხოვრებიდან III: ქრისტიანობის მეტოქეები (სანქტ-პეტერბურგი 1907), გვ. 200. ო პროფ. I. I. Butkevich, წარმართობა და იუდაიზმი ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს მიწიერი ცხოვრების დროს (ხარკოვი 1888), გვ. 43. ამ თვალსაზრისით, უნდა გვესმოდეს დოქტორი ედმუნდ ფრიდემანის კომენტარები, Jüdische Moral und Christliche Staat (ბერლინი 1893), გვ. 13–14. Studien zur alttestamentliclien Einleitung und Geschichte herausg. ფონ დოქტორი კარლ ჰოლჟეი, III. Heft: Ehe- und Familienrecht der Hebräer von Dr. Theod. Engert (München 1905), S. 76 ff. ლიკ. J. Benzinger, Hebräische Archäologie (Tübingen 2 1907), S. 124 ff. რევ. პროფესორი ჰ.ვ.მოსი, ხელოვნება. „მონა, მონობა“ ქრისტეს ლექსიკონში და სახარებები გამომ. ჯეიმს ჰასტინგს II (ედინბურგი 1908), გვ. 641b-642a. დოქტორი ქრ. A. Bugge, Das Christentum als Religion des Fortschritts, S. 32. პროფესორი ჰერმან კოენი, Die Nächstenliebe im Talmud: ein Gutachten dem Königlichen Landgerichte zu Marburg (Marburg 2 1888), S. 6 ff. 8 ff. N. I. Weinstein, Geschichtliche Entwickelung des Gebotes der Nächstenliebe innerhalb des Judentums (ბერლინი 1891), S. 10 ff. პროფესორი ემილ გ. ჰირში, ხელოვნება. „ღვთის შვილები“ ​​ებრაულ ენციკლოპედიაში VI (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1904 წ.) გვ. 15ბ. N. I. Weinstein, Geschichtliche Entwickelung dos Gebotes der Nächstenliebe innerhalb des Judentums, S. 35 ff. პროფესორი ვილჰელმ ბახერი, Dié Agada der Tannaitcn 1 (სტრასბურგი 2 1903), S. 4 (მაგრამ გვ. 34–35). ჰარის უაინსტოკი, იესო ებრაელი და სხვა მისამართები (ნიუ-იორკი 2 1902 წ.). გვ. 176. კაუფმან კოლერი, ხელოვნება. „ეთიკა-რაბინული“ ებრაულ ენციკლოპედიაში V (New York and Loudon 1903), გვ. 248ბ. 249ბ. 250 ბ. Israel Sack, Die Religion Altisraels nach den in der Bibel enthaltenen Grundsätzen dargestellt (Leipzig und Berlin 1885), S. 97 ff. პროფესორი ემილ გ. ჰირჩი, ხელოვნება. „Gentile“ ებრაულ ენციკლოპედიაში V (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1903), გვ. 616 კვ. აგრეთვე კაუფმან კოლერი, ხელოვნება. „იუდაიზმი“ ებრაულ ენციკლოპედიაში VII (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1904 წ.), გვ. 366ა. Cp. პროფ ივ. გ.ტროიცკი, თალმუდური სწავლება მშობიარობის შემდგომი მდგომარეობისა და ადამიანების საბოლოო ბედზე (სანქტ-პეტერბურგი, 1904 წ.), გვ. 81, 1. კაუფმან კოლერი ებრაულ ენციკლოპედიაში VII, გვ. 366–367 წწ. პროფესორი ემილ გ. ჰირში, ხელოვნება. „ოქროს წესი“ ებრაულ ენციკლოპედიაში VI, გვ. 21. პროფესორი ემილ გ. ჰირში, ხელოვნება. „თანამედროვე იუდაიზმის დამოკიდებულება წარმართთა მიმართ“ ებრაულ ენციკლოპედიაში V, გვ. 625. იხილეთ მის და დოქტორ M. Duschak-ის შესახებ, Die Moral der Evangelien und des Talmud: eine vergleichende Studie im Geiste unserer Zeit (Brünn 1877), S. 24. ფელიქს პერლესი, Bousset's Religion des Judentums im neutestament-lichen Zeitalter kritisch untersucht (ბერლინი 1903), S. 59. Kaufmann Köhler, Zum Kapitel der jüdischen Wohlthätigkeitspflege in Festschrift zum siebzigsten Geburtstage A. Berline r’s, Frankfurt a. M. 1903. S. 195–203 სამუელ პოზნანსკის მოხსენების მიხედვით “Revue des études juives” XLVII, 93 (Juillet–Septembre 1903), გვ. 137, a უდრის cp. y იგივე K. Kohler’s., Artt. „მიზნები“ და „ქველმოქმედება და საქველმოქმედო ინსტიტუტები“ ებრაულ ენციკლოპედიაში I (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1901 წ.), გვ. 475; III (იქვე 1902), გვ. 667 ბ კვ. Rabbiner Dr. Leo Bück, Das Wesen des Judentums (ბერლინი 1905), S. 154. ბერთოლდ ფონ შოტენფელდი, იყო თუ არა მუსიკოსი ფონ თალმუდი? ბერლინი 1904. S. 62. Rabbiner Dr. Joseph Eschelbacher, Das Judentum und das Wesen des Christentum (ბერლინი 1905), S. 31. 34 ff. 153. Dr. M. Duschak, Die Moral der Evangelien und des Talmud (Brünn 1877), S. 37. დოქტორი M. Duschak იქვე, S. 6. Dr. Jos. Eschelbacher, Das Judentum und das Wesen des Christentums, S. 74. 76–77. Rabbiner Dr. J. Goldschmidt, Das Wesen des Judentums mich Bibel, Talmud, Tradition und Religiöser Praxis kritiseh dargestellt in Religionswissenschaftliche Bibliothek des Judentums herausg. ფონ დოქტორი ჯ. გოლდშმიდტი, ჰეფტ. 2 u. 3 (Frankfurt a. M. 1907), S. 184. დოქტორი J. Goldschmidt იქვე, S. VI. 122–158 წწ. 159–160 წწ. 175. 206. 211. 214–215. ასევე იხილეთ ქვემოთ მოცემული გვერდები. 669, 958 წ. დოქტორი J. Goldschmidt იქვე, S. 40 ff. Dr. Jos. Eschelbacher, Das Judentum im Urteile der modernen protestantischen Theologie (Lpzg 1907), S. 11. Oberrabbiner Dr. M. Güdemann, Das vorchristliche Judentum in christlicher Darstellung (Breslau 1903), S. 8. სმ. y Dr. Erich Bischoff, Jesus und die Rabbiner: Jesu Bergpredigt und „Himmelreich“ in ihrer Unabhängigkeit von Rabbinismus (Lpzg 1904). S. 2. ისრაელი აბრაჰამსი, ებრაული ლიტერატურის მოკლე ისტორია ტაძრის დაცემიდან (ახ. წ. 70 წ.) ემანსიპაციის ეპოქამდე (1786 წ.), ლონდონი 1906, გვ. 15. Dr. Paul Rieger, Hillel und Jesus (Hamburg 1904), S. 11. დოქტორი პოლ რიგერი იქვე, გვ. 4–5. დოქტორი პოლ რიგერი იქვე, S. 6. დოქტორი პოლ რიგერი იქვე, S. 11. დოქტორი ედმუნდ ფრიდემანი, Jüdische Moral und christliche Staat (mit Anhang [S. 19–45]: Die Bergpredigt und die jüdischen Quellen; Auszug ans dem Werk: Les origines du Sermon de la Montagne par Hippolyte Rodrigues .61, ბერლინი 18863, ბერლინი, S. 1886, ბერლინი, ბერლინი 18863, ბერლინი 19-45. Dr. Edmund Friedemann იქვე, S. 8 ff. იპოლიტე როდრიგესი და ედვ. Friedemann იქვე, გვ.20–45. დოქტორი Jos. Eschelbaeher, Das Judentum im Urteile der modernen protestantischen Theologie, S. 47. სმ. პროფესორი დ. არნოლდ მაიერი, Wer hat Christentum begründet, Jesus oder Paulus? Tübingen 1907. S. 30. 34–35. პროფესორი D. Arnold Meyer იქვე, S. 40. პროფ. ლიც. ვილჰელმ ლუკენი, Der Brief au die Philipper in Die Sebriftcn des Neuen Testaments herausg. ფონ პროფ. დოქტორი იოჰან ვაისი II, 2 (Göttingen 1 1907), S. 142. Rev. R. Heber Newton, The Outcome of theological Movement of our Age in The Hibbert Journal IV, 2 (იანვარი 1906). გვ. 273. პროფესორი D. Arnold Meyer, Wer hat das Christentum begründet. იესო ან პაულუსი? S. 43 Neutestamentliche Abhandlungen herausg. ფონ პროფ. დოქტორი ა. ბ1უდაუ, Heft 1/2: Jesus und die Heidenmission von Prof. Dr. ამის საწინააღმდეგოდ იხილეთ პროფესორი ადოლფ იულიხერი, Die Religion Jesu und die Anfänge des Christentums bis zum Nicaenum (325) in Die Kultur der Gegenwart herausg. von Paul Hinneberg I, 4 (Berlin und Laipzig 1906), S. 78. Pfarrer Karl Stier, Paulus über die Sünde und das Judentum seiner Zeit in „Protestantische Monatsheft“: Neue Folge der Protestantischen Kirchenzeitung herausg. ფონ 1). Julius Websky XI (I.pzg 1907), 3, S. 101 u. ანმ. 1. ჯეიმს დარმესტტერი, Die Philosophie der Geschichte des jüdischen Volkes aus dem francösischen übersetzt von. J. Singer (Wien 1884), გვ. 21–22. ჯეიმს დარმესტტერი იქვე.. S. 22. Rabbiner Dr. J. Goldschmidt, Das Judentum in der Religionsgeschiehte der Menschheit (Frankfurt a. M. 1907), S. 98. So Salomon Reinach, Άωροι βίαιος θάνατος in “Archiv für Religionswissenschaft” IX (1906), 3–4, S. 319. 321–322; cp. ამის შესახებ “Biblische Zeitschrift” V (1907), 3, S. 293. პროფესორი D. Otto Pfleiderer, Die Entstehung des Christentums (München 1 1905), S. 142. პროფ. O. Pfleiderer იქვე, S. 159. დოქტორი J. Goldschmidt, Das Judentum in der Religionsgeschichte der Menschheit, გვ. 97–98. Dr. M. Duschak, Die Moral der Evangelien und des Talmud, S. IX-X. დოქტორი M. Duschak იქვე, S. 53. დოქტორი M. Duschak იქვე, S. 54. Dr. J. Elbogen, Die Religionsanschauungen der Pharisiier mit besonderer Berücksichtigung der Begriffe Gott und Mensch (ბერლინი 1904), S. 75. ბერნჰარდ ეპშტეინი Dr. M. Duschak, Die Moral der Evangelien und des Talmud, S. IV. Rabbiner Dr. S. Kautz, Das Wesen des prophetischen Judentums: ein Beitrag zum Verständnis der Propheten (ბერლინი 1907 წ.). S. 1. † S. Munk, Palestine: description géographique, historique et archéologique (პარიზი 1845), გვ. 514 ა. დოქტორი Jos. Eschelbacher, Das Judentum im Urteile der modernen protestantischen Theologie, S. 44. პროფ. ლიც. თეოლ. Justus Köberle, Sünde und Gnade im religiösen Leben des Volkes Israel bis auf Christum: eine Geschichte des vorchristlichen Hcilsbewusstseins (München 1905), S. 482. პროფ. დოქტორი Eduard König, Praphetenideal, Judentum, Christentum (Lpzg 1906), S. 16 ff. 44 ff. პროფესორი იუსტუს კობერლე, Sünde und Gnade im religiösen Leben des Volkes Israel, S. 638. დოქტორი ჯოზეფ კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten (ბერლინი 1904), S. 34 ff. დოქტორი J. Goldschmidt, Das Wesen des Judentums, S. 82. დოქტორი J. Goldschmidt იქვე, გვ. 83. იხილეთ დოქტორი ფელიქს პერლესი, იყო lehrt uns Harnack? ფრანკფურტი ა. M. 1902. S. 12 და იხილეთ ამ y Missionsprediger Karl Kunert, Was lernen Juden und Christen von Dr. Perles? კონიგსბერგი ი. პრ. 1902. S. 4 ff. პასტორი R. Billerbeck, Hat die alte Synoge einen präexistenten Messias gekannt? „ნათანაელში“ ჰერაუსგ. ფონ პროფ. დოქტორი ჰერმან ლ. სტრაკი XIX (ბერლინი 1903), 4, S. 118. პროფესორი ედუარდ კონიგი, Talmud und Neues Testament in „Biblische Zeit- und Streitfragen zur Aulklärung der Gebildeten“ herausg. von D. Friedrich Kropatsehek III, 8 (Gr. Lichterferde–Berlin 1907), S. 13. Dr. Jos. Eschelbacher, Das Judentum und das Wesen des Christentums, S. 49 ff. 60. პასტორი P. Billerbeck in "Nathanael" XIX (1903), 4, S. 106. პროფ. დოქტორი ედ. König, Geiehichte des Reiches Gottes bis auf Jesus Christus (Braunschweig und Leipzig 1903). S. 309. პროფ. დოქტორი ედუარდ კონიგი, წინასწარმეტყველი. Judentum, Christentum, S. 22. 1 წიგნისთვის. მაკაბელები იხ.ვ.პ. როდინკოვი, მაკაბელთა პირველი წიგნი: ისაგოგიური კვლევა (კიევი 1907), გვ. 15–16. აგრეთვე Paul Krüger, Philo und Josephus als Apologeten des Judentums (Lpzg 1906), გვ. 46–47. პროფესორ ემილ ბრეჰიეს აზრით, აქაც აისახება სტოიციზმის რეალური გავლენა (Les idées philosophiques et religieuses de Philon d’Alexandrie, Paris 1908, გვ. 7), რადგან ფილოს მხოლოდ მოსეს კანონის მარადიულობისთვის ძვირფასი იყო (გვ. 10). ზოგადად, ამ თემის შესახებ იხილეთ აგრეთვე პროფ. ლუდვიგ ბლაუ, ხელოვნება. „მესიის წინასწარ არსებობა“ ებრაულ ენციკლოპედიაში X (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1905 წ.), გვ. 183b-184a. პროფესორი M oses Buttenwieser, ხელოვნება. "მესია" იქვე. VIII (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1904 წ.), გვ. 511a, და მთელი აპოკრიფული ლიტერატურისთვის იხილეთ Pfarrer Ludwig Couard, Die religiösen und sittlichen Anschauungen der alttestamentliehen Apokryphen und Pseudepigraphen (Gütersloh 1907). S. 207–209. პასტორი პ.ბილერბეკი "ნათანაელში" XIX (1903), 4, S. 98 ff.: 5, S. 121. 122. 125. XXI (1905), 4, S. 89. პ.ბილერბეკი იქვე. XXI (1905), 4. S. 90. 115. ენოქის წიგნის ამჟამინდელი გამოცემა ჰეროდეს სიკვდილის შემდეგ პირველი წლებით თარიღდება. ლიკში. თეოლ. პასტორი ჰაინრიხ აპელი, Die Komposition cies äthiopischen Henochbuches in „Beiträge zur Förderung christlicher Theologie“ herausg. ფონ პროფ. A. Schlatter und W. Lütgert X (Gütersloh 1906), 3, S. 101. პ.ბილერბეკი „ნათანაელში“ XIX (1903), 4, S. 100. 101. 113. პ.ბილერბეკი იქვე. ХІХ (1903), 4, S. 105. 106. 109. 111. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 66. პ. ბილერბეკი "ნათანაელში" XIX (1903), 4, S. 100. მესიის იდეალური წინასწარი არსებობის ეს ებრაული კონცეფციაც კი აიგივებს არქეტიპული ადამიანის შესახებ პლატონის დოქტრინის გავლენას (იხ. Art. "Messiah of Christing II" in the Di. ედინბურგი 1908, გვ. 174a). დ.ვ.ზნამენსკი არ ეთანხმება ჩვენს მოსაზრებას იუდაიზმში წინასწარ არსებული მესიის დოგმატის არარსებობის შესახებ (წმინდა მოციქული იოანე ღვთისმეტყველის სწავლება მეოთხე სახარებაში იესო ქრისტეს პიროვნების შესახებ, კიევი 1907, გვ. 161), ცხადია, მხოლოდ ამ იდეის ცალკეული შინაარსის გაუგებრობის გამო. ღვთაებრივი არსებობა, რადგან ეს უკანასკნელი არ არის აღიარებული ებრაული თეოლოგიისთვის და თავად ამ ავტორისთვის (გვერდი 164). Rev. W. O. E. Oesterley და Rev. G. H. Box, The Religion and Worship of the Synagogue: an Introduction to the Study of Judaism from the New Testament Period (ლონდონი 1907), გვ. 197. 199. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannai ten, S. 70. 71. Dr. Jos. Eschelbacher, Das Judentum und das Wesen des Christentums, S. 39. 40 ff. J. Tixeront, Histoire des dogmes I: La théologie anteni-eéenne (პარიზი 4 1906 წ.), გვ. 43 პ.ბილერბეკი „ნათანაელში“ XIX (1903), 4, S. 108. 116; 5, S. 121. 123. პროფ. Dr. J. Wellhausen, Das Evangelium Lucae übersetzt und erklärt (Berlin 1904), S. 96. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 71. პროფ. D. C. F. Georg Heinrici, Beitrüge zur Geschichte und Erklärung des Neuen Testaments Ш: 1. Bergpredigt (მათ. 5–7. ლუკ. 6, 20–49) begriffsgeschichtlich untersucht. 2. Aus Hinterlassenschaft des Petrus von Laodicea (Lpzg 1905), S. 15. დოქტორი ერიხ ბიშოფი, თალმუდ-კატეხიზმი (Lpzg 1904), S. 7. 42. დოქტორი ერიხ ბიშოფი იქვე, S. 45. M. E. Posnov, Judaism (კიევი 1906), გვ. 251. Lic. Dr. W. Staerk, Neutestamentliche Zeitgeschichte II (Lpzg 1907), S. 85 ff. რაბინი იაკობ ზალელ ლაუტერბახი, ხელოვნება. „თეოლოგია“ ებრაულ ენციკლოპედიაში XII (ნიუ-იორკი და ლონდონი 1906 წ.), გვ. 136b-137a. დ.ვ.ზნამენსკი, წმინდა იოანე ღვთისმეტყველის სწავლება მეოთხე სახარებაში იესო ქრისტეს სახის შესახებ, გვ. 162 სიტყვა. პროფ. დოქტორი ედუარდ კონიგი: Prophetenideal, Judentum, Christentum, S. 52 ff.; Talmud und Neues Testament, S. 16–17; Geschichte des Reiches Gottes bis auf Jesus Christus, S. 315 ff. პროფ. ე.ა. ვორონცოვი, წარმართული მითი ოქროს ხანის შესახებ და ებრაელთა მესიანური მისწრაფებები ჟურნალში „რწმენა და მიზეზი“ 1905, No 12, გვ. 671 სიტყვა. დოქტორი თეოლ. Philipp Friedrich, Der Christus-Name im Lichte der alt- und neutestamentlichen Theologie (Köln 1905), S. 69. 80–81. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 2. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, გვ. 25–26. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 40. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 8. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, გვ. 94–95. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 106. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 119. W. O. E. Oesterley and G. H. Box, The Religion and Worship of the Synagogue, გვ. 205 კვ. R.P.Fr. M. J. Lagrange, Notes sur le messianisme au temps de Jésus in Revue biblique internationale: nouvelle série II, 4 (ოქტომბერი 1905), გვ. 486. ფ. M. J. Lagrange იქვე. ახალი სერია II, 4 (1905 წლის ოქტომბერი), გვ. 501. ფ. M.J. Lagrange ibid nouv. სერია II, 4 (1905 წლის ოქტომბერი), გვ. 503 სუივ. ფ. M. J. Lagrange იქვე. ახალი სერია II, 4 (1905 წლის ოქტომბერი), გვ. 514. პროფ. გოტჩიკი, ხელოვნება. “Reich Gottes” in Realencyklopädie von Herzog-Hauck XVI (Lpzg 3 1905), S. 785. Prof. Lic. Rudolf Knopf, Die Zukunftshoffnungen des Urchristentums in Religionsgeschiehtliche Volksbücher herausg. ფონ ფრ. მაიკლ შილე I, 13 წლის (ტუბინგენი 1907 წ.), ს. 2. Cp. ვასილი გომეროვი, ღვთის სამეფოს სახარებისეული კონცეფციის გამოვლენა (კიევი 1906 წ.), გვ. 9. დოქტორი ერიხ ბისკოფი, Jesus und die Rabbiner, S. 100. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 5. პ.ბილერბეკი „ნათანაელში“ XIX (1903), 4, S. 108. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 65. Séraphin Protin, Le Messie souffrant dans la pensée juive in “Revue Augustinienne” VI année, tome X, No. 58 (Janvier-Juin 1907), გვ. 18–25. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 9. პროფესორი პოლ ფეინი, Das Christentum Jesu und das Christentum der Apostel in ihrer AbgrMnzung gegen die Religionsgeschichte in “Christentum und Zeitgeist”: Hefte zu “Glauben und Wissen”, Heft I (შტუტგარტი 1904 წ.), ს. მეუფე პროფესორი ჰიუ მ'დონალდ სკოტი. ხელოვნება, „ფარისევლები“ ​​ქრისტესა და სახარებების ლექსიკონში გამოცემა. ჯეიმს ჰასტინგს II, გვ. 354ბ. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 86. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 15. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 14. პროფესორი მოსე ბატონვიზერი “ებრაულ ენციკლოპედიაში” VIII, გვ. 506ბ. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 16. 48. დოქტორი Jos. Klausner იქვე, S. 12 ff. 49. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 10. დოქტორი Jos. Klausner იქვე, S. 47. Rev. Owen C. Whitehouse in A Dictionary of Christ and the Gospels ed. ჯეიმს ჰასტინგს II, გვ. 173ბ. დოქტორი გ. ჰოლმანი, Welche Religionen hatten die Juden als Jesus auftrat? Religionsgeschichtliche Volksbücher herausg-ში. ფონ ფრ. Michael Schiele I, 7 (Halle a. Saale 1905), S. 53. M. E. Posnov, Judaism, გვ. 254 სიტყვა Pfarrer Ludwig Couard, Die religiösen und sittlichen Anschauungen der alttestamentlichen Apokryphen und Sff.2. პროფ. დოქტორი ედ. König, Geschichte des Reiches Gottes bis auf Jesus Christus, გვ. 315–316. პროფესორი ედუარდ კონიგი, Talmud und Neues Testament, S. 20. დოქტორი J. Goldschmidt, Das Judentum in der Religionsgeschichte der Menschheit, S. 66. 67. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 107. ლიკ. ალფრედ იუნკერი, Das Gebet bei Paulus in Biblische Zeit- und Streitfragen zur Aufklärung der Gebildeten herausg. ფონ ლიე. დოქტორი Boehmehr und Lic. Dr. Kropatcheck I, 6 (Gr. Lichterfelde–Berlin 1905), გვ. 7–8. ლუდვიგ კუარდ, Die religiösen und sittlichen Auschauungen der alttestamentlichen Apokryphen und Pseudepigraphen, S. 155 ff. Ludwig Couard იქვე, S. 138. 173 ff. Ludwig Couard იქვე, S. 175 ff. 178 ff. ლუდვიგ კუარდ იქვე, S. 178. პროფესორი იუსტუს კობერლე, Sünde und Gnade im religiösen Leben des Volkes Israel bis auf Christum, S. 507. დოქტორი J. Goldschmidt-, Das Wesen des Judentums, S. 56–58. Dr. J. Goldschmidt Das Judentum in der Religionsgesehichte der Menschheit, S. 2 ff.; Das Wesen des Judentums, S. 53 ff. 58 ff. 75. პროფესორი იუსტუს კობერლე, Sünde und Gnade im religiösen Leben des Volkes Israel bis auf Christum, S. 507 იხილეთ მეტი მათ შესახებ პროფ. Dr. Eduard König, Prophetenideal, Judentum, Christentum, S. 62 ff. მეუფე გ. გორდონ სკოტი, ხელოვნება. ხელოვნება. "Am Ha'arez" in A Dictionary of Christ and the Gospels ed. ჯეიმს ჰასტინგს I (ედინბურგი 1906), გვ. 52a-b. დოქტორი ერიხ ბიშოფი, თალმუდ-კატეხიზმი, ს. 47. მღვდელი. გრიგოლ მოზოლევსკი, ჩვენი უფლის იესო ქრისტეს საბრალდებო სიტყვა მწიგნობართა და ფარისეველთა წინააღმდეგ (ვარშავა 1900 წ.), გვ. 19–20. Rabbiner Dr. Ignaz Ziegler, Der Kampf zwischen Judentum und Christentum in den ersten drei christlichen Jahrhunderten (ბერლინი 1907), S. 20–21. დამატებითი ინფორმაციისთვის იხილეთ პროფ. D. Wilhelm Bousset in “Theologische Rundschau” X (1907), 11, S. 428–438 A. Büchler-ის წინააღმდეგ, Der galiläische Am-ha-Arcs des zweiten Jahrhunderte, Wien 1906 წ. Moriz Friedländer, Griechische Philosophie im Alten Testament: eine Einleitung in die Psalmen- und Weisheitsliteratur (ბერლინი 1904), S. XI. იხილეთ „ქრისტიანული კითხვა“ 1855, ნაწილი II, გვ. 107–158 სტატიაში „ისრაელი ხალხის ათი ტომის ბედის შესახებ ევფრატის მიღმა მათი დაშლის შემდეგ“. „ქრისტიანული საკითხავი“ 1855, II, გვ. 90–107. პროფ ივ. გ.ტროიცკი, თალმუდური სწავლება მშობიარობის შემდგომი მდგომარეობისა და ადამიანების საბოლოო ბედზე (სანქტ-პეტერბურგი, 1904 წ.), გვ. 84–85. დოქტორი Jos. Klausner, Die mcssianischen Vorstellungen des jüdischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 7–8. პროფ ივ. გ.ტროიცკი, თალმუდური სწავლება მშობიარობის შემდგომი მდგომარეობისა და ადამიანების საბოლოო ბედის შესახებ, გვ.62. ამის შესახებ იხილეთ პროფესორი ერნსტ ფონ დობშუცი, ხელოვნება. “Proselyten” in Realencyklopädie von Herzog-Hauck XVI 3, S. 119–120. რაბინი J. Z. Lauterbach, ხელოვნება. „სიმეონ ბენ ლაკიში“ ებრაულ ენციკლოპედიაში XI, გვ. 355ა. პროფ ივ. გ.ტროიცკი, თალმუდური სწავლება მშობიარობის შემდგომი მდგომარეობისა და ადამიანების საბოლოო ბედის შესახებ, გვ. 84–85. Moriz Friedländer, Die religiösen Bewegungen innerhalb des Judentums im Zeitalter Jesu (ბერლინი 1905), S. 32. Dr. Jos. Klausner, Die mcssianischen Vorstellungen des judischen Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 82 ff. პროფ ივ. გ.ტროიცკი, თალმუდური სწავლება მშობიარობის შემდგომი მდგომარეობისა და ადამიანების საბოლოო ბედის შესახებ, გვ. 94–95. (233.) პროფესორი ემილ გ. ჰირში, ხელოვნება. „პროზელიტი“ ებრაულ ენციკლოპედიაში X, გვ. 223ბ. მეუფე პროფესორი ფრენკ ედვარდ რობინსონი, ხელოვნება. „პროზელიტი“ ქრისტესა და სახარების ლექსიკონში გამოცემა. ჯეიმს ჰასტინგს II, გვ. 444b–445a. საკითხი არსებითად არ შეიცვლება, თუკი შევთანხმდებით, რომ იუდაიზმში პროზელიტების შესახებ არახელსაყრელი მსჯელობები განისაზღვრებოდა ისტორიული გარემოებებით (პროფ. დოქტორი ფრიდრიხ ზიფერტი, Die Heidenbekehrung im Alten Testament und im Judentum in Biblische Zeit- und Streitfragen zur Aufkläbiltened Herung. Kropatsehek, IV, 3, Gr. Liehterfelde– Berlin 1908, p. 38–39) და განსაკუთრებით გაბატონდა იერუსალიმის განადგურების შემდეგ (Prof. Dr. Max Meinertz, Jesus und die Heidenmission in Neutestamentliche Abhandlungen herausg. W. 1908, S. 46), რადგან ეს შეხედულება არ ეწინააღმდეგებოდა ებრაულ-რაბინულ დოგმატს, მაგრამ სრულად იყო გამართლებული მისით. დოქტორი იოს კლაუსნერი, Die messianischen Vorstellungen des jüdiseheu Volkes im Zeitalter der Tannaiten, S. 115. დოქტორი იოს კლაუსნერი იქვე, S. 37. იხილეთ მეტი მის შესახებ დოქტორ ერიხ ბიშოფიდან, თალმუდ-კატეხიზმი, გვ. 79–78. იხილეთ მეტი ამის შესახებ Dr. W. Kellermann-დან, Kritische Beiträge zur Entstehungsgeschichte des Christentums (ბერლინი 1906), გვ. 71–91. დოქტორი Jos. Eschelbacher, Das Judentum im Urteile der moderneu protestantischen Theologie, S. 38. პროფ. Dr. C. F. Georg Heinrici, Der litterarische Charakter der neutostamentlichen Schriften (Lpzg 1908). S. 23. W. O. E. Oesterley and G. H. Box, The Religion and Worship of the Synagogue, გვ. 34. 211. W. O. E. Oesterley, The Jewish Doctrine of the Last Things in The Church and Synagogue X, 1 (იანვარი, 1908), გვ. 5. W. O. E. Oesterley and G. H. Box, The Religion and Worship of the Synagogue, გვ. 204. იხილეთ ჩვენი წიგნი. I, გვ 833 სიტყვა Dr. Jos. Eschelbacher, Das Judentum im Urteile der modernen protestantischen Theologie, S. 39. დოქტორი იოს ეშელბახერი იქვე, S. 48. ამის საწინააღმდეგოდ იხილეთ Paul Krüger, Philo und Josephus als Apologeten des Judentums, S. 80–82. იხილეთ Rev. G. N. Box, Some Rabbinic Illustrations on the New Testament I: Parables in “The Church and Synagogue” VIII, 3 (ივლისი, 1906), გვ. 87–89 წწ. ლიკ. თეოლ. პოლ კრუგერი, აბოდა სარა. Der Misehnatractat „Götzendienst“ in Ausgewählte Mischnatraetate in deutscher Uebersetzung herausg. ფონ ლიკი. თეოლ. პოლ ფიბიგი, Nr. 4 (Tiibigen 1907), S. 27. პროფესორი Justus Köberle, Sünde und Gnade im religiösen Leben des Volkes Israel bis auf Christum, S. 490, 1. დოქტორი ერიხ ბიშოფი, Jesus und die Rabbiner, S. 34. პროფესორი ედუარდ კონიგი, Talmud und das Néues Testament, S. 27. პროფ. დოქტორი ედუარდ კონიგი, Talmud und das Neues Testament, S. 27 ff. დოქტორი ერიხ ბიშოფი, Talmud und das Neues Testament, S. 64–65. Dr. Jos. Eschelbacher, Das Judentum im Urteile der modernen protestantischen Theologie, S. 13. Cp ზევით pp. 656, 814. Topu André, L'esclavage chez les anciens Hebreux: étude d'archéologie biblique (პარიზი 1892), გვ. 40. Cp. და Missionsprediger Karl Kunert, Rabbiner Dr. H. Vogelstein’s Vortrag: Die Anfänge des Talmuds und die Entstehung dos Christentums beleuchtet (Königsberg i. Pr. 1902), S. 6–7. იხილეთ პროფ. D. Wilhelm Bousset, Die Religion des Judentums im neutestamentlichen Zeitalter (Berlin 1903), S. 391. დოქტორი J. Goldschmidt, Das Judentum in der Religionsgesehichte der Menschheit, S. 77. დოქტორი მიხ ვალდმანი, Die Feindesliebe in der antiken Welt und in Christenthum, S. 3. 179. რაბი კაუფმან კოლერი, ხელოვნება. „ტარსუსის სავლე“ ებრაულ ენციკლოპედიაში XI, გვ. 85 ა. 86ა. პროფესორი იუსტუს კობერლე, Sünde und Gnade im religiösen Leben des Volkes Israel bis auf Christum, S. 518–519. ფელიქს პერლესი, Bousset's Religion des Judentums im neutestamentlichen Zeitalter, S. 91. რაბინი კაუფმან კოლერი ებრაულ ენციკლოპედიაში XI. გვ. 866.81a. რევ. Canon Foakes-Jackson, Foreign Influence on Israel's Development III: Israel and Persia in The Interpreter III, 3 (აპრილი 1907), გვ. 257 კვ. 267 კვ. პროფესორი O. Pfleiderer, Dio Entwicklung des Christentums, S. 10. თუმცა, შაბათის საკითხზე, ის საუბრობს ბაბილონისგან დამოუკიდებლობის სასარგებლოდ და პროფესორი ჰაინრიხ ზიმერნი, Keilinschriften und Bibel nach ihrem fetaresgeschichtlichen Zusammenhang: ein Leitfaden zur Orientierung im sog. Babel-Bibel-Strcit mit Einbeziehung auch der neutestamentlichen Probleme (Berlin 1903), S. 30–32. პროფესორ იოჰ. ჰენ (Siebenzahl und Sabbat bei den Babyloniern und im Alten Testament, Lpzg 1907), ბაბილონის შაბათი არ იყო დასვენების დღე, არამედ ღმერთების რისხვის დამშვიდების დღე: იხ. Rev. R. H. Strachan in “The Exporitor” III, 1908, გვ. 287–288 წწ. იხილეთ ზემოთ გვერდები. 988, 37. პროფესორი H. Zimmern, Keilinschriften und Bibel nach ihrem fetaresgeschichtlichen Zusammenhang, S. 39–43 და cp. ლიკში. პროფ. ალფრედ იუნკერი, Das Christusbild des Paulus (Halle a. S. 1906), S. 14. პროფ. ლიც. დოქტორი კარლ კლემენი, პაულუსი, sein Loben und Wirken II, S. 107–109. ამის საწინააღმდეგოდ იხილეთ პროფესორი D. A. Schlatter, Jesu Demut, ihre Missdeutungen, ihr Grund in „Beitrüge zur Förderung christlicher Theologie“ herausg. ფონ პროფ. A. Schlatter und W. Lütgert VIII (Gütersloh 1904), S. 72 ff. ასეა დოქტორი ჰანს ბალმერი, Die Romfahrt des Apostels Paulus und die Seefahrtskunde im römischen Kaiserzeitalter (Bern-Münchenbuchsee 1905), S. 11. პროფესორი დოქტორი ვილჰელმ ბუსეტი, Der erste მოკლე ან die Korinther in Die Schriften des Neuen Testaments herausg. ფონ პროფ. დოქტორი იოჰ. ვაისი II. I (Göttingen 1 1907), S. 92. პროფესორი თეობალდ ზიგლერი, Geschichte der christlichen Ethik II (სტრასბურგი 1886), გვ. 85–86. ჯეიმს დონალდსონი, ქალი; მისი პოზიცია და გავლენა ძველ საბერძნეთსა და რომში და ადრეულ ქრისტიანებში (ლონდონი 1907), გვ. 133 კვ. პროფესორი რაინჰოლდ ზიბერგი, Ueber das Reden der Frauen in den apostolischen Gemeinden კრებულში Aus Religion und Geschichte; gesammelte Aufsätze und Vorträge I: Biblisches und Kircheugeschichtliehes (Lpzg 1906), S. 124–125. †პროფ. სმ. ვ.ეშევსკი, შრომები I, გვ.527 სიტყვა; III, გვ 346 სიტყვა პროფ.სმ. ვ.ეშევსკი, შრომები I, გვ.474. ლიკ. თეოლ. Leopold Zscharnack, Der Dienst der Frau in der ersten Jahrhunderten der christlichen Kirche (Göttingen 1902), S. 2 ff. გასტონ ბოისე, რომაელი ქალები, მათი განათლება და პოზიცია საზოგადოებაში (სანქტ-პეტერბურგი, 1855), გვ. 16–17. 53–54. Gaston Boissier იქვე, გვ 45 სიტყვა Gaston Boissier იქვე, გვ 33 სიტყვა Gaston Boissier იქვე, გვ.36. იხილეთ Studien zur alttertamentlichen Einleitung und Geschichte heraus“. von Dr. Carl Holzhey, III Heft: Ehe-und Familienrecht der Hebräer von Dr. Theod. ენგერტი (München 1905), გვ. 58–66. ტყუილი. Dr. J. Benzinger, Hebräische Archäologie (Tübingen 2 1907), S. 110 ff. Dr. Erich Bischoff, Talmud-Katechismus, S. 53 ff. მის შესახებ იხილეთ Privatdoz. ტყუილი. Fritz Wilke, Das Frauenideal und die Schätzung des Weibes im Alten Testament (Lpzg 1907), S. 7 ff. Fritz Wilke იქვე, S. 31. Fritz Wilke იქვე, S. 51. Rev. W. O. E. Oesterley and Rev. G. H. Box, The Religion and Worship of the Synagogue, გვ. 291. 297 კვ. გასტონ ბოისე, რომაელი ქალები, გვ. 54. ლიკ. ლეოპოლდ ჟშარნაკი, Dor Dienst der Frau, S. 5. † Eduard von Hartmann, Das Christentum des neuen Testaments (Sachsa im Harz 2 1905), S. 189. 193. 190. ჯეიმს დონალდსონი, ქალი, გვ. 163. იხილეთ გვერდი ზემოთ. 650. 763. გასტონ ვოისე, რომაელი ქალები, გვ. 54. ლიკ. ლეოპოლდ ჟშარნაკი, Der Dienst der Frau, S. 8. ჯეიმს დონალდსონი, ქალი, გვ. 148. 154. იხილეთ ეპისკოპოსი ჯონ უორდსვორთი, მადლის სამინისტრო: ადრეული ეკლესიის ისტორიის კვლევები ახლანდელ პრობლემებზე მითითებით (ლონდონი 4901), გვ. 257: „ქრისტიანობის მიერ კაცობრიობის სოციალურ ცხოვრებაში შემოტანილი ყველა რადიკალური ცვლილებადან, ქალებისთვის მინიჭებული ახალი თანამდებობა, ალბათ, ყველაზე გამორჩეული და შედეგით ყველაზე ნაყოფიერი იყო“. ოთხ. ხოლო ლიცენზიანტის მთარგმნელობით წიგნში ედ. გოლცი, ქალთა მსახურება ქრისტიანულ ეკლესიაში, სერგიევ პოსადი 1907 წ. ჯეიმს M. Campbell, Paul the Mystic: a Study in Apostolic Experience (ლონდონი 1907), გვ. 183 კვ. James M. Campbell იქვე, გვ. 179. ლიკ. Leopold Zscharnack, Der Dienst der Frau, S. 5 ff. 8.9 Cp. და „Biblische Zeitschrift“ V (1907), 1, S. 75. ჯეიმს დონალდსონი, „ქალი, გვ. 150–151. რევ. პროფესორი რობერტ მაკინტოში, ქორწინების პრობლემა კორინთში (1 კორინთელები VII. და სხვ.) The Expositor 1907, X, გვ. 361. პროფესორი D. Wilhelm Lütgert, Die Liebe im Neuen Testament: ein Beitrag zur Geschichte des Urchristentums (Lpzg 1905), S. 208–209.