Η κανονική συνείδηση της αρχαίας Εκκλησίας δεν επέτρεπε απολύτως την προσευχητική επικοινωνία με αιρετικούς, Εβραίους και ειδωλολάτρες. Αυτή η απαγόρευση της επικοινωνίας προσευχής ίσχυε τόσο για τους ζωντανούς όσο και για τους νεκρούς. Όπως σωστά σημείωσε ο Αρχιερέας Βλάντισλαβ Τσίπιν, «οι νεκροί Χριστιανοί παραμένουν μέλη της Εκκλησίας, και ως εκ τούτου η Εκκλησία προσφέρει τις προσευχές της για αυτούς καθώς και για τα ζωντανά μέλη της», επομένως «η Εκκλησία μπορεί, φυσικά, να τελέσει κηδεία μόνο για όσους ανήκουν μόνο σε αυτήν» [15, σελ. 322].
Αυτό μπορεί να φανεί ξεκάθαρα συγκρίνοντας τα παραπάνω αποσπάσματα από τον μη θεσμοθετημένο κανόνα προς τον μάρτυρα Ούαρ με τον εκκλησιαστικό κανόνα από τη λειτουργία του Γονικού Σαββάτου της Τριάδας, που τοποθετείται στο Έγχρωμο Τριώδιο. Σε αυτή τη λειτουργική ακολουθία, κυριολεκτικά κάθε τραγούδι του κανόνα σημειώνει ότι η Εκκλησία θυμάται μόνο βαπτισμένους Ορθοδόξους που τελείωσαν την επίγεια ζωή τους με πίστη και ευλάβεια.
«Ας προσευχηθούμε όλοι στον Χριστό, που δημιούργησε τη μνήμη των νεκρών σήμερα από αμνημονεύτων χρόνων, για να ελευθερώσω με αιώνια φωτιά εκείνους που κοιμήθηκαν με πίστη και ελπίδα αιώνιας ζωής» (Άσμα 1).
«Βλέπεις, βλέπεις, πώς είμαι ο Θεός σου, που έθεσα τα όρια της ζωής με δίκαιη κρίση, και δέχτηκα όλους όσους κοιμήθηκαν με την ελπίδα της αιώνιας ανάστασης σε αφθαρσία από τις αφίδες» (Άσμα 2).
«Χριστέ, η θάλασσα της θολής ζωής που κολύμπησε, στην άφθαρτη ζωή σου, δώσε καταφύγιο σε όσους τρέφονται από την Ορθόδοξη ζωή» (Άσμα 3).
«Πατέρες και προπάππους, παππούδες και προπάππους, από τους πρώτους και μέχρι τους τελευταίους, με καλή πίστη και καλή πίστη, θυμηθείτε τον Σωτήρα μας» (Άσμα 4).
«Η αέναη πυρκαγιά, και το σκοτεινό σκοτάδι, το τρίξιμο των δοντιών, και το ατελείωτα βασανιστικό σκουλήκι, και λύστε όλα τα βασανιστήρια, Σωτήρη μας, όλους όσοι είστε αληθινά νεκροί» (Άσμα 5).
«Από αμνημονεύτων χρόνων έλαβες, πιστέ Θεέ, κάθε ανθρώπινο γένος, χάρισε σε σένα για πάντα, μαζί με εκείνους που σε υπηρετούν, να σε δοξάζουν» (Άσμα 6).
«Στη φοβερή έλευση Σου, γενναιόδωρε, βάλε τα πρόβατά Σου στα δεξιά Σου, έχοντας υπηρετήσει τον Χριστό την Ορθοδοξία στη ζωή Σου και ήλθε σε Σένα» (Άσμα 7).
«Έχοντας σπάσει πρώτα τη σκιά του θανάτου, έχοντας ανατείλει σαν τον ήλιο από τον τάφο, δημιούργησε γιους της ανάστασής Σου, Κύριε της δόξης, όλους όσοι πέθαναν με πίστη για πάντα» (Άσμα 8).
«Από κάθε ηλικία, ηλικιωμένους, και νέα μωρά, και παιδιά, και βρεγμένο γάλα, αρσενικό και θηλυκό, ο Θεός να τον αναπαύσει, που έλαβες πιστά» (Άσμα 9).
Στο Θεοτόκο τροπάριο αυτής της λειτουργίας, σε αντίθεση με τη μη θεσμοθετημένη λειτουργία προς τον μάρτυρα Ούαρ, η Εκκλησία ζητά μεσιτεία από την Υπεραγία Θεοτόκο μόνο για τους πιστούς: «Σφραγισμένο ρεύμα ζωντανής πηγής, εμφανίστηκες στην Παναγία, έχοντας γεννήσει τον Κύριο χωρίς σύζυγο, πότισες τους πιστούς με αθανασία».
Εκτενείς και λεπτομερείς αιτήσεις για τους αναχωρητές διαβάζονται σύμφωνα με τον Κανόνα στον Εσπερινό την Ημέρα του Αγίου Πνεύματος - ιδιαίτερα στην τρίτη γονατιστή προσευχή που τοποθετείται στο Έγχρωμο Τριώδιο. Αλλά ακόμη και σε αυτήν την ολόπλευρη προσευχή αναφέρονται αποκλειστικά οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί: «Άκουσέ μας να προσευχόμαστε σε Σένα και ανάπαυσε τις ψυχές των δούλων Σου, των πατέρων μας και των αδελφών μας που έπεσαν μπροστά μας, και άλλων συγγενών στη σάρκα και όλων των δικών μας στην πίστη, και από αυτούς δημιουργούμε μια ανάμνηση τώρα, γιατί σε Σένα είναι η δύναμη όλων σου».
Σύμφωνα με το Υπηρεσιακό Βιβλίο, στον εορτασμό της προσκομιδίας γίνεται «από όλους με την ελπίδα της ανάστασης της αιώνιας ζωής και της κοινωνίας Σου για τους Ορθοδόξους που αναχώρησαν». Η ιεροτελεστία του ευχαριστιακού κανόνα της λειτουργίας του Αγίου Ιωάννη του Χρυσοστόμου περιέχει τα εξής λόγια: «Σου προσφέρουμε και αυτή την προφορική λειτουργία για τους κεκοιμημένους στην πίστη... και για κάθε δίκαιη ψυχή που πέθανε στην πίστη», καθώς και την παράκληση: «Και θυμηθείτε όλους εκείνους που κοιμήθηκαν με την ελπίδα της αιώνιας ζωής». Στη Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου, ο προκαθήμενος προσεύχεται με παρόμοιο τρόπο: «Είθε να βρούμε έλεος και χάρη με όλους τους αγίους από τους αιώνες που σε ευαρέστησαν... και με κάθε δίκαιο πνεύμα που πέρασε με πίστη» και τέλος: «Και θυμηθείτε όλους όσους έπεσαν μπροστά μας για την ελπίδα της ανάστασης της αιώνιας ζωής». Για τους αλλόθρησκους ούτε ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ούτε ο Μέγας Βασίλειος δεν έκαναν προσευχές, ενθυμούμενοι τα λόγια του Ευαγγελίου: όποιος έχει πίστη και βαπτιστεί θα σωθεί, και όποιος δεν έχει πίστη θα καταδικαστεί (Μάρκος 16:16).
Οι άγιοι Πατέρες ενήργησαν πλήρως σύμφωνα με τις διδασκαλίες των Αποστόλων: Ποια κοινωνία δικαιοσύνης και ανομίας, ή ποια κοινωνία φωτός με σκοτάδι, ποια συμφωνία μεταξύ Χριστού και Μπελιάλ, ή ποιο μέρος θα επιστρέψω με τον άπιστο, ή ποια ανατροπή της Εκκλησίας του Θεού από τα είδωλα; (2 Κορ. 6:14–16).
* * *
Ο Μητροπολίτης Μακάριος (Μπουλγκάκοφ) έγραψε: «Οι προσευχές μας μπορούν να δράσουν άμεσα στις ψυχές των νεκρών, αν πέθαναν με σωστή πίστη και αληθινή μετάνοια, δηλαδή σε κοινωνία με την Εκκλησία και με τον Κύριο Ιησού: γιατί σε αυτήν την περίπτωση, παρά τη φαινομενική απόσταση από εμάς, συνεχίζουν να ανήκουν μαζί μας στο ίδιο σώμα του Χριστού». 456]. Παραθέτει ένα απόσπασμα από τον Κανόνα 5 της Ζ' Οικουμενικής Συνόδου: «Υπάρχει αμαρτία που οδηγεί σε θάνατο, όταν κάποιοι, έχοντας αμαρτήσει, παραμένουν αδιόρθωτοι και... σκληροτράχηλοι επαναστατούν ενάντια στην ευσέβεια και την αλήθεια... ο Κύριος ο Θεός δεν είναι σε τέτοια, εκτός αν ταπεινωθούν και γίνουν νηφάλιοι από την πτώση τους». Ο επίσκοπος Μακάριος σημειώνει σχετικά: «Όσοι πέθαναν σε θανάσιμα αμαρτήματα, σε αμετανοησία και εκτός κοινωνίας με την Εκκλησία δεν είναι άξιοι των προσευχών της, σύμφωνα με αυτή την αποστολική εντολή» [6, σελ. 450].
Τα διατάγματα του Τοπικού Συμβουλίου της Λαοδίκειας απαγορεύουν ξεκάθαρα την προσευχή για τους ζωντανούς αιρετικούς: «Δεν είναι σωστό να προσεύχεσαι με αιρετικό ή αποστάτη» (Κανόνας 33). «Δεν πρέπει κανείς να δέχεται εορταστικά δώρα από Εβραίους ή αιρετικούς, ούτε να γιορτάζει μαζί τους» (Κανόνας 37). Η ίδια Σύνοδος της Λαοδίκειας απαγορεύει στα μέλη της Εκκλησίας να μνημονεύουν με προσευχή τους νεκρούς που έχουν ταφεί σε μη ορθόδοξα νεκροταφεία: «Να μην επιτρέπεται στους εκκλησιαστικούς να πάνε στα νεκροταφεία όλων των αιρετικών ή στους τόπους μαρτυρίου που αποκαλούν λεγόμενους, για προσευχή ή για θεραπεία. 9). Στην ερμηνεία αυτού του Κανόνα, ο Επίσκοπος Νικοδίμ (Milash) σημείωσε: «Αυτός ο κανόνας της Συνόδου της Λαοδίκειας απαγορεύει στους Ορθοδόξους, ή, όπως λέει το κείμενο, στα «μέλη της Εκκλησίας», όλοι που ανήκουν στην Εκκλησία, να επισκέπτονται τέτοιους αιρετικούς τόπους για λόγους προσευχής και λατρείας, διότι διαφορετικά μπορεί να θεωρηθεί ύποπτος για ροπή αιρετικού και όχι προς έναν ή άλλον. σελ. 86].
Υπό το πρίσμα αυτό, η αρχαία και διαδεδομένη παράδοση του διαχωρισμού των Ορθόδοξων νεκροταφείων από άλλα - γερμανικά, ταταρικά, εβραϊκά, αρμένικα - γίνεται σαφής. Άλλωστε, η νεκρώσιμος προσευχή σε κοιμητηριακούς ναούς και παρεκκλήσια τελείται, σύμφωνα με το Βιβλίο της Υπηρεσίας, για «τους Ορθοδόξους που κείτονται εδώ και παντού». Η Εκκλησία δεν προσεύχεται για «τους Εθνικούς που βρίσκονται εδώ».
Ομοίως, η Εκκλησία δεν προσεύχεται για αυτοκτονίες. Ο κανόνας του Αγίου Τιμόθεου Αλεξανδρείας, που δίνεται στο Βιβλίο των Κανόνων, απαγορεύει τον εκκλησιαστικό εορτασμό των προσώπων που «σηκώνουν τα χέρια τους εναντίον του εαυτού τους ή πέφτουν από ψηλά»: «Δεν αρμόζει να γίνει μια τέτοια προσφορά, γιατί είναι αυτοκτονία» (Απάντηση 14). Ο Άγιος Τιμόθεος μάλιστα προειδοποιεί τον πρεσβύτερο, ο οποίος «πρέπει οπωσδήποτε να δοκιμάζει τέτοιες περιπτώσεις με κάθε προσοχή, μήπως υποκύψει σε καταδίκη».
* * *
Αξιοσημείωτο είναι ότι ενώ οι άγιοι Πατέρες απαγορεύουν την προσευχή για ζώντες και νεκρούς αιρετικούς, επιλύουν θετικά το ζήτημα της δυνατότητας εκκλησιαστικής προσευχής για αποστάτες που λόγω αδυναμίας και δειλίας δεν άντεξαν τη δοκιμασία κατά τη διάρκεια του διωγμού: «είτε εκείνοι που υπέφεραν στη φυλακή και κυριεύτηκαν από πείνα και δίψα, είτε έξω από τη φυλακή από το σχέδιο και την κρίση. η αδυναμία της σάρκας». «Για τέτοιους», διατάσσει ο Άγιος Πέτρος Αλεξανδρείας, «όταν μερικοί με πίστη ζητούν προσφορές προσευχών και παρακλήσεων, είναι δίκαιο να συμφωνήσουμε μαζί του» (βλ.: Βιβλίο Κανόνων, κανόνας 11). Αυτό υποκινείται από το γεγονός ότι «η συμπάθεια και τα συλλυπητήρια σε όσους κλαίνε και στενάζουν για εκείνους που ξεπέρασαν το κατόρθωμα... δεν είναι καθόλου επιβλαβής για κανέναν» [Ibid.].
Οι κανονικοί κανόνες της Εκκλησίας δεν επιτρέπουν τη δυνατότητα προσευχής για αιρετικούς και ειδωλολάτρες, αλλά τους δηλώνουν ανάθεμα και έτσι τους στερούν, τόσο κατά τη διάρκεια της ζωής όσο και μετά θάνατον, την προσευχητική κοινωνία με την Καθολική Αποστολική Εκκλησία.